جوز
ج - و - ز
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 4 sîga
- 12 sözlük
Ceyeze vadinin girilen sırtı, su veya insanın geçtiği geçit yeridir. Ceveze buradan gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ceyeze vadinin girilen sırtı, su veya insanın geçtiği geçit yeridir. Ceveze buradan gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.526 harfباب الجيم والزاي و و ا ي ء معهما
ج ز أ، ج أ ز، أ ج ز، ج ز ي، ج و ز، ز ج و، و ج ز، ز و ج مستعملات جزأ: أجزأني الشيء، مهموز أي: كفاني وتجرأت بكذا، واجنزأت به، أي، اكتفيت به.
وهذا الشيء يُجزيءُ عن هذا يُهمزُ ويُلينًّ. وفي لغة: يجزأُ، قال:
وأنّ الغدر في الأقوام عارٌ وأنّ المرءَ يَجْزَأُ بالكُراعِ
والجّزءُ، مهموز: الاجتزاء أي الاكتفاء والجُزُوءُ أيضاً، تقول: جَزِئَتِ الإبلُ. إذا اكتفت بالرطب عن
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.447 harfجُزْتُ الموضع أجوزُهُ جَوازاً: سلكته وسرت فيه. وأَجَزْتُهُ: خَلَّفْتُهُ وقطعتُهُ. والاجتيازُ: السلوكُ. ابن السكيت: أَجَزْتُ على اسمِه، إذا جعلته جائزاً. والإجازَةُ: أن تَتمِّم مِصْراعَ غيرك. قال الفرّاء: الإِجازَةُ في قول الخليل: أن تكون القافية طاءً والأخرى دالاً ونحو ذلك، وهو الإكْفاءُ في قول أبي زيد. وجاوَزْتُ الشيءَ إلى غيره وتَجاوَزْتُهُ بمعنىً، أي جُزْتُهُ. وتَجاوَزَ اللهُ عنَّا وعنه، أي
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.172 harf(باب الجيم والواو وما يثلثهما)
(جوي) الجيم والواو والياء أصلٌ يدلُّ على كراهة الشيء. يقال اجتَوَيْت البلادَ، إذا كرِهتَها وإنْ كنتَ في نَعْمةٍ، وجَوِيتُ. قال:
بَشِمْتُ بِنِيِّها وجَوِيْتُ عنها *** وعندي لو أردتُ لها دواءُ([1])ومن هذا الجَوَى، وهو داءُ القلْب. فأمّا الجِوَاءُ فهي الأرض الواسعة، وهي شاذَّةٌ عن الأصل الذي ذكرناه.
(جوب) الجيم والواو والباء أصلٌ واحد، وهو خَرْقُ الشيء. يقال جُبْتُ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR457 harf- قال تعالى: ﴿فلما جاوزه هو﴾ [البقرة/249]، أي: تجاوز جوزه، وقال: ﴿وجاوزنا ببني إسرائيل البحر﴾ [الأعراف/138]، وجوز الطريق: وسطه، وجاز الشيء كأنه لزم جوز الطريق، وذلك عبارة عما يسوغ، وجوز السماء: وسطها، والجوزاء قيل: سميت بذلك لاعتراضها في جوز السماء، وشاة جوزاء أي: ابيض وسطها، وجزت المكان: ذهبت فيه، وأجزته: أنفذته وخلفته، وقيل: استجزت فلانا فأجازني: إذا استسقيته فسقاك، وذلك استعارة، والمجاز من
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR977 harfج و ز
قطعوا جوز الفلاة وأجواز الفلا.
قال: باتت تنوش الحوض نوشاً من علا نوشـاً به تقطع أجواز الفلا ومضى جوز الليل وهو الوسط وشاة جوزاء: بيضاء الوسط وبها سميت الجوزاء.
وأنمّ من جوز.
وأرض مجـازة: كثيـرة الجـوز.
وجـزت المكـان وأجزتـه وجاوزتـه وتجاوزتـه.
قـال امـرؤ القيس: فلما أجزنا ساحة الحيّ وانتحى بنا بطن خبت ذي خفاف عقنقل وأعانك الله على إجازة الصراط.
وهو مجاز القوم
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.225 harfجُزْتُ الطريقَ وجازَ الموضعَ جَوْزاً وجُؤُوزاً وجَوازاً ومَجازاً وجازَ به وجاوَزه جِوازاً وأَجازه وأَجاز غيرَه وجازَه: سار فيه وسلكه، وأَجازَه: خَلَّفه وقطعه، وأَجازه: أَنْفَذَه؛ قال الراجز: خَلُّوا الطريقَ عن أَبي سَيَّارَه،
حتى يُجِيزَ سالماً حِمارَه
وقال أَوسُ بن مَغْراءَ:
ولا يَرِيمُونَ للتَّعْريف مَوْضِعَهم
حتى يُقال: أَجِيزُوا آل صَفْوانا
يمدحهم بأَنهم يُجيزُون الحاج، يعني أَنْفِذوهم.
جُزْتُ الطريقَ وجازَ الموضعَ جَوْزاً وجُؤُوزاً وجَوازاً ومَجازاً وجازَ به وجاوَزه جِوازاً وأَجازه وأَجاز غيرَه وجازَه: سار فيه وسلكه، وأَجازَه: خَلَّفه وقطعه، وأَجازه: أَنْفَذَه؛ قال الراجز: خَلُّوا الطريقَ عن أَبي سَيَّارَه، حتى يُجِيزَ سالماً حِمارَه وقال أَوسُ بن مَغْراءَ: ولا يَرِيمُونَ للتَّعْريف مَوْضِعَهم حتى يُقال: أَجِيزُوا آل صَفْوانا يمدحهم بأَنهم يُجيزُون الحاج، يعني أَنْفِذوهم. والمَجازُ والمَجازَةُ: الموضع. الأَصمعي: جُزْت الموضع سرت فيه، وأَجَزْته خَلَّفْته وقطعته، وأَجَزْتُه أَنْفَذْته؛ قال امرؤ القيس: فلما أَجَزْنا ساحَةَ الحَيِّ، وانْتَحى بنا بَطْنُ خَبْتٍ ذي قفافٍ عَقَنْقَلِ ويروى: ذي حِقاف. وجاوَزْت الموضع جِوازاً: بمعنى جُزْتُه. وفي حديث الصراط: فأَكون أَنا وأُمَّتي أَوّلَ من يُجِيزُ عليه؛ قال: يُجِيزُ لغة في يجُوز جازَ وأَجازَ بمعنى؛ ومنه حديث المسعى: لا تُجِيزوا البَطْحاء إِلاَّ شدًّا. والاجْتِيازُ: السلوك. والمُجْتاز: مُجْتابُ الطريق ومُجِيزه. والمُجْتاز أَيضاً: الذي يحب النَّجاءَ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: ثم انْشَمَرْتُ عليها خائفاً وجِلاً، والخائفُ الواجِلُ المُجْتازُ يَنْشَمِر ويروى: الوَجِلُ. والجَواز: صَكُّ المسافر. وتجاوَز بهم الطريق، وجاوَزَه جِوازاً: خَلَّفه. وفي التنزيل العزيز: وجاوَزْنا ببني إِسرائيل البحر. وجَوَّز لهم إِبِلَهم إِذا قادها بعيراً بعيراً حتى تَجُوزَ. وجَوائِزُ الأَمثال والأَشْعار: ما جازَ من بلد إِلى بلد؛ قال ابن مقبل: ظَنِّي بِهم كَعَسى، وهُمْ بِتَنُوفَةٍ، يَتَنازَعُون جَوائِزَ الأَمْثال قال أَبو عبيدة: يقول اليقين منهم كَعَسى، وعَسى شَكٌّ؛ وقال ثعلب: يتنازعون جوائز الأَمثال أَي يجليون الرأْي فيما بينهم ويَتَمَثَّلُون ما يريدون ولا يلتفتون إِلى غيرهم من إِرخاء إِبلهم وغفلتهم عنها. وأَجازَ له البيعَ: أَمْضاه. وروي عن شريح: إِذا باع المُجِيزان فالبيع للأَول،وإِذا أَنْكح المُجِيزان فالنكاح للأَول؛ المُجِيز: الولي؛ قال: هذه امرأَة ليس لها مُجِيز. والمُجِيز: الوصي. والمُجِيز: القَيّم بأَمر اليتيم. وفي حديث نكاح البكر: فإِن صَمَتَتْ فهو إِذنها،وإِن أَبَتْ فلا جَوازَ عليها أَي لا ولاية عليها مع الامتناع. والمُجِيز: العبد المأْذون له في التجارة. وفي الحديث: أَن رجلاً خاصم إِلى شُرَيْحٍ غلاماً لزياد في بِرْذوْن باعه وكَفَلَ له الغلامُ، فقال شريح: إِن كان مُجيزاً وكَفَلَ لك غَرِم، إِذا كان مأُذوناً له في التجارة. ابن السكيت: أَجَزْت على« اسمه إِذا جعلته جائزاً. وجَوَّزَ له ما صنعه وأَجازَ له أَي سَوَّغ له ذلك، وأَجازَ رأْيَه وجَوَّزه: أَنفذه. وفي حديث القيامة والحساب: إِني لا أُجِيزُ اليومَ على نَفْسي شاهداً إِلا مِنِّي أَي لا أُنْفِذ ولا أُمْضِي، مِنْ أَجازَ أَمره يُجِيزه إِذا أَمضاه وجعله جائزاً. وفي حديث أَبي ذر، رضي الله عنه: قبل أَن تُجِيزُوا عليَّ أَي تقتلوني وتُنْفِذُوا فيَّ أَمْرَكم. وتَجَوَّزَ في هذا الأمر ما لم يَتَجَوَّز في غيره: احتمله وأَغْمَض فيه. والمَجازَةُ: الطريق إِذا قَطَعْتَ من أَحد جانبيه إِلى الآخر. والمَجازَةُ: الطريق في السَّبَخَة. والجائِزَةُ: العطية، وأَصله أَن أَميراً واقَفَ عدوًّا وبينهما نهر فقال: من جازَ هذا النهر فله كذا، فكلَّما جاز منهم واحدٌ أَخذ جائِزَةً. أَبو بكر في قولهم أَجازَ السلطان فلاناً بجائِزَةٍ: أَصل الجائزَة أَن يعطي الرجلُ الرجلَ ماء ويُجِيزه ليذهب لوجهه، فيقول الرجل إِذا وَرَدَ ماءً لقَيِّمِ الماء: أَجِزْني ماء أَي أَعطني ماء حتى أَذهب لوجهي وأَجُوز عنك، ثم كثر هذا حتى سَمَّوا العطية جائِزَةً. الأَزهري:الجِيزَة من الماء مقدار ما يجوز به المسافر من مَنْهَلٍ إِلى مَنْهَلٍ، يقال: اسْقِني جِيزة وجائزة وجَوْزة. وفي الحديث: الضِّيافَةُ ثلاثة أَيام وجائِزَتُه يوم وليلة وما زاد فهو صدقة، أَي يُضافُ ثلاثَةَ أَيام فَيَتَكَلَّفُ له في اليوم الأَوّل مما اتَّسَعَ له من بِرٍّ وإِلْطاف، ويقدّم له في اليوم الثاني والثالث ما حَضَره ولا يزيد على عادته، ثم يعطيه ما يَجُوزُ به مسافَةَ يومٍ وليلة، ويسمى الجِيزَةَ، وهي قدر ما يَجُوز به المسافر من مَنْهَل إِلى منهل، فما كان بعد ذلك فهو صدقة ومعروف، إِن شاء فعل، وإِن شاء ترك، وإِنما كره له المُقام بعد ذلك لئلا تضيق به إِقامته فتكون الصدقة على وجه المَنِّ والأَذى. الجوهري: أَجازَه بِجائِزَةٍ سَنِيَّةٍ أَي بعطاء. ويقال: أَصل الجَوائِز أَنَّ قَطَنَ بن عبد عَوْف من بني هلال بن عامر بن صَعْصَعَةَ ولَّى فارس لعبد الله بن عامر، فمر به الأَحنف في جيشه غازياً إِلى خُراسان، فوقف لهم على قَنْطرة فقال: أَجيزُوهم، فجعل يَنْسِبُ الرجل فيعطيه على قدر حَسَبه؛ قال الشاعر: فِدًى لأَكْرَمِينَ بني هِلالٍ، على عِلاَّتِهم، أَهْلي ومالي هُمُ سَنُّوا الجَوائز في مَعَدٍّ، فصارت سُنَّةً أُخْرى اللَّيالي وفي الحديث: أَجِيزُوا الوَفْد بنحو ما كنت أُجِيزُهم به أَي أَعْطوهم الجِيزَة. والجائِزَةُ: العطية من أَجازَه يُجِيزُه إِذا أَعطاه. ومنه حديث العباس، رضي الله عنه: أَلا أَمْنَحُك، أَلا أَجِيزُكف أَي أُعطيك، والأَصل الأَوّل فاستعير لكل عطاء؛ وأَما قول القطامي: ظَلَلْتُ أَسأَل أَهْلَ الماء جائِزَةً فهي الشَّرْبة من الماء. والجائزُ من البيت: الخشبة التي تَحْمِل خشب البيت، والجمع أَجْوِزَةٌ وجُوزان وجَوائِز؛ عن السيرافي، والأُولى نادرة، ونظيره وادٍ وأَوْدِيَة. وفي الحديث: أَن امرأَة أَتت النبي، صلى الله عليه وسلم، فقالت: إِني رأَيت في المنام كأَن جائِزَ بيتي قد انكسر فقال: خير يَرُدّ الله غائِبَكِ، فرجع زوجها ثم غاب، فرأَت مثل ذلك فأَنت النبي، صلى الله عليه وسلم، فلم تجده ووجَدَتْ أَبا بكر، رضي الله عنه، فأَخْبَرَتْه فقال: يموت زوجُكِ، فذكرَتْ ذلك لرسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: هل قَصَصْتِها على أَحد؟ قالت: نعم، قال: هو كما قيل لك. قال أَبو عبيد: هو في كلامهم الخشبة التي يوضع عليها أَطراف الخشب في سقف البيت. الجوهري: الجائِزَة التي يقال لها بالفارسية تِير، وهو سهم البيت. وفي حديث أَبي الطُّفَيْل وبناء الكعبة: إِذا هم بِحَيَّة مثل قطعة الجائِز. والجائزَةُ: مَقام السَّاقي. وجاوَزْتُ الشيء إِلى غيره وتجاوَزْتُه بمعنى أَي أَجَزْتُه. وتَجاوَزَ الله عنه أَي عفا. وقولهم: اللهم تَجَوَّز عني وتَجاوَزْ عني بمعنى. وفي الحديث: كنت أُبايِع الناسَ وكان من خُلُقي الجَواز أَي التساهل والتسامح في البيع والاقْتِضاء. وجاوَزَ الله عن ذَنْبه وتَجاوَز وتَجَوَّز؛ عن السيرافي: لم يؤاخذه به. وفي الحديث: إِن الله تَجاوز عن أُمَّتي ما حَدَّثَتْ به أَنْفُسَها أَي عفا عنهم، من جازَهُ يَجُوزُه إِذا تعدَّاه وعَبَرَ عليه، وأَنفسها نصب على المفعول ويجوز الرفع على الفاعل. وجازَ الدّرْهَمُ: قُبِل على ما فيه من خَفِيّ الداخلة أَو قَلِيلِها؛ قال الشاعر:إِذا وَرَقَ الفِتْيانُ صاروا كأَنَّهم دراهِمُ، منها جائِزاتٌ وزُيَّفُ الليث: التَّجَوُّز في الدراهم أَن يَجُوزَها. وتَجَوَّز الدراهمَ: قَبِلَها على ما بها. وحكى اللحياني: لم أَر النفقة تَجُوزُ بمكانٍ كما تَجُوز بمكة، ولم يفسرها، وأَرى معناها: تَزْكو أَو تؤثر في المال أَو تَنْفُق؛ قال ابن سيده: وأُرى هذه الأَخيرة هي الصحيحة. وتَجاوَزَ عن الشيء: أَغْضى. وتَجاوَزَ فيه: أَفْرط. وتَجاوَزْتُ عن ذنبه أَي لم آخذه. وتَجَوَّز في صلاته أَي خَفَّف؛ ومنه الحديث: أَسْمَعُ بكاء الصبي فأَتَجوَّزُ في صلاتي أَي أُخففها وأُقللها. ومنه الحديث: تَجَوَّزُوا في الصلاة أَي خففوها وأَسرعوا بها، وقيل: إِنه من الجَوْزِ القَطْعِ والسيرِ. وتَجَوَّز في كلامه أَي تكلم بالمَجاز. وقولهم: جَعَل فلانٌ ذلك الأَمرَ مَجازاً إِلى حاجته أَي طريقاً ومَسْلكاً؛ وقول كُثَيِّر: عَسُوف بأَجْوازِ الفَلا حِمْيَريَّة، مَرِيس بِذِئْبان السَّبِيبِ تَلِيلُها قال: الأَجْواز الأَوساط. وجَوْز كل شيء: وسطه، والجمع أجَْواز؛ سيبويه: لم يُكَسَّر على غير أَفْعال كراهة الضمة على الواو؛قال زهير: مُقْوَرَّة تَتَبارى لا شَوارَ لها، إِلا القُطُوع على الأَجْوازِ والوُرُكِ وفي حديث عليّ، رضي الله عنه: أَنه قام من جَوْز الليل يصلي؛ جَوْزُهُ: وسطه. وفي حديث حذيفة: ربط جَوْزَهُ إِلى سماء البيت أَو إِلى جائِزِه. وفي حديث أَبي المنهال: إِن في النار أَودِيَةً فيها حَيَّات أَمثال أَجْوازِ الإِبل أَي أَوساطها. وجَوْز الليل: مُعْظمه. وشاةَ جوْزاءُ ومُجَوّزة: سوداء الجسد وقد ضُرب وسطُها ببياض من أَعلاها إِلى أَسفلها، وقيل: المُجَوّزة من الغنم التي في صدرها تَجْويز، وهو ولن يخالف سائر لونها. والجَوْزاء: الشاة يَبْيَضّ وسطُها. والجَوْزاءُ: نَجْم يقال إِنه يعترض في جَوْز السماء. والجَوْزاءُ: من بُرُوج السماء. والجَوْزاء: اسم امرأَة سميت باسم هذا البُرْجِ؛ قال الراعي: فقلتُ لأَصحابي: هُمُ الحَيُّ فالحَقُوا بِجَوْزاء في أَتْرابِها عِرْس مَعْبدِ والجَوازُ: الماء الذي يُسْقاه المال من الماشية والحَرْث ونحوه. وقد اسْتَجَزْتُ فلاناً فأَجازَني إِذا سقاك ماء لأَرْضِك أَو لِماشِيَتك؛ قال القطامي: وقالوا: فُقَيمٌ قَيِّمُ الماءِ فاسْتَجِزْ عُبادَةَ، إِنَّ المُسْتَجِيزَ على قُتْرِ قوله: على قُتْر أَي على ناحية وحرف، إِما أَن يُسْقى وإما أَن لا يُسْقى. وجَوَّز إِبلَه: سقاها. والجَوْزَة: السَّقْية الواحدة، وقيل: الجَوْزَة السَّقْية التي يَجُوز بها الرجلُ إِلى غيرك. وفي المثل: لكل جابِهٍ جَوْزَةٌ ثم يُؤَذَّنُ أَي لكل مُسْتَسْقٍ وَرَدَ علينا سَقْيَةٌ ثم يُمْنَعُ من الماء، وفي المحكم: ثم تُضْرَبُ أُذُنه إِعلاماً أَنه ليس له عندهم أَكثرُ من ذلك. ويقال: أَذَّنْتُه تَأْذِيناً أَي رَدَدْته. ابن السكيت: الجَواز السَّقْي. يقال: أَجِيزُونا، والمُسْتَجِيز: المُسْتَسْقي؛ قال الراجز: يا صاحِبَ الماءِ، فَدَتْكَ نَفْسي، عَجِّل جَوازي، وأَقِلَّ حَبْسي الجوهري: الجِيزَةُ السَّقْية؛ قال الراجز: يا ابْنَ رُقَيْعٍ، ورَدَتْ لِخِمْسِ، أَحْسِنْ جَوَازِي، وأَقِلَّ حَبْسي يريد أَحْسِنْ سقي إِبلي. والجَواز: العطش. والجائِزُ: الذي يمر على قوم وهو عطشان، سُقِي أَو لم يُسْق فهو جائِزٌ؛ وأضنشد: من يَغْمِس الجائِزَ غَمْسَ الوَذَمَه، خَيْرُ مَعَدٍّ حَسَباً ومَكْرُمَه والإِجازَة في الشِّعْر: أَن تُتِم مِصْراع غيرك، وقيل: الإِجازَة في الشِّعْر أَن يكون الحرفُ الذي يلي حرفَ الرَّوِي مضموماً ثم يكسر أَو يفتح ويكون حرف الروي مُقَيّداً. والإِجازَة في قول الخليل: أَن تكون القافية طاءً والأُخرى دالاً ونحو ذلك، وهو الإِكْفاء في قول أَبي زيد، ورواه الفارسي الإِجارَة، بالراء غيرَ معجمة. والجَوْزة: ضرب من العنب ليس بكبير، ولكنه يَصْفَرُّ جدًّا إِذا أَيْنَع. والجَوْز: الذي يؤكل، فارسي معرب، واحدته جَوْزة والجمع جَوْزات. وأَرض مجَازَة: فيها أَشجار الجَوزْ. قال أَبو حنيفة: شجر الجَوْز كثير بأَرض العرب من بلاد اليمن يُحمَل ويُرَبَّى، وبالسَّرَوَات شجر جَوْز لا يُرَبَّى، وأَصل الجَوْز فارسي وقد جرى في كلام العرب وأَشعارها، وخشبُه موصوف عندهم بالصلابة والقوة؛ قال الجعدي: كأَنَّ مَقَطَّ شَراسِيفِه إِلى طَرَفِ القُنْبِ فالمَنْقَبِ لُطِمْن بتُرْس شديد الصِّفَا قِ من خَشَب الجَوْز لم يُثْقَبِ وقال الجعدي أَيضاً وذكر سفينة نوح، على نبينا محمد وعليه الصلاة والسلام، فزعم أَنها كانت من خشب الجَوْز، وإِنما قال ذلك لصلابة خشب الجَوْزِ وجَوْدته: يَرْفَعُ بالقَارِ والحَدِيدِ من الـ ـجَوْزِ طوالاً جُذُوعُها عُمُما وذو المَجاز: موضع؛ قال أَبو ذؤيب: وراحَ بها من ذي المَجاز عَشِيَّةً، يُبادر أُولى السَّابِقاتِ إِلى الحَبْل الجوهري: ذو المَجاز موضع بِمِنًى كانت به سوق في الجاهلية؛ قال الحرث بن حِلِّزة: واذكروا حِلْفَ ذي المَجازِ، وما قُدِّمَ فيه العُهُودُ والكُفَلاءُ وقد ورد في الحديث ذِكْر ذي المَجاز، وقيل فيه: إِنه موضع عند عَرَفات، كان يُقام فيه سُوقٌ في الجاهلية، والميم فيه زائدة، وقيل: سمي به لأَن إِجازَةَ الحاج كانت فيه. وذو المَجازَة: منزل من منازل طريق مكة بين ماوِيَّةَ ويَنْسُوعَةَ على طريق البَصْرَة. والتَّجَاوِيز: بُرودٌ مَوْشِيَّة من برود اليمن، واحدها تِجْواز؛ قال الكميت: حتى كأَنَّ عِراصَ الدارِ أَرْدِيَةٌ من التَّجاوِيز، أَو كُرَّاسُ أَسْفار والمَجازَة: مَوْسم من المواسم.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR560 harf* ج و ز * * جَازَ * الموضع سلكه وسار فيه يجوز * جَوَازاً * و * أجازَهُ * خلّفه وقطعه و * اجْتَازَ * سلك و * جَاوزَ * الشيء إلى غيره * تجاوَزَهُ * بمعنى أي * جَازَهُ * و * تجاوَزَ * الله عنه أي عفا وجّوز له ما صنع تجويزا و * أجَازَ * له أي سوّغ له ذلك و * تَجَوَّزَ * في صلاته أي خفّف وتجوز في كلامه أي تكلم بالمجاز وجعل ذلك الأمر * مَجَازاً * إلى حاجته أي طريقا ومسلكا ويقال اللهم * تَجَوَّزْ * عني
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR16.149 harfجاز الموضع والطريق جوزا، بالفتح، وجؤوزا، كقعود، وجوازا ومجازا، بفتحهما. وجاز به وجاوزه جوازا، بالكسر: سار فيه وسلكه، أجازه: خلفه وقطعه. كذلك أجاز غيره وجاوزه، هكذا في النسخ، وصوابه وجازه، والمعنى ساره وخلفه، قال الأصمعي: جزت الموضع: سرت فيه، وأجزته: خلفته وقطعته، وأجزته: أنفذته، قال امرؤ القيس:
فلما أجزنا ساحة الحي وانتحى بنا بطن خبت ذي قفاف عقنقل وقال الراجز:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok21.461 harfجَازَ المَوْضِعَ
1 جَازَ المَوْضِعَ ٣ ٤ , (S, K,) or المَكَانَ, (A, Mgh, Msb,) aor. يَجُوزُ, (S, Msb,) inf. n. جَوَازٌ (S, Msb, K) and جَوْزٌ and جُؤُوزٌ and مَجَازٌ, (K,) He went, or passed, in, or along, the place, and left it behind; (Mgh, K;) [whether this be meant for one signification or two, does not appear; but in either case it is evident that one signification is he passed through, or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.140 harfجَاز
جَاز ( w ) U ( n. ac. جَوْز 1 , مَجْوَز 17 , جَوَاْز 22 , جُوُوْز 27 )
a. [ acc. or Bi ], Passed through; passed by.
b. Was or became allowable, lawful; was current.
جَوَّزَ
جَوَّزَ II ,
a. Allowed.
b. Rendered lawful; made current.
c. Carried out, executed ( plan & c. ).
جَاْوَزَ
جَاْوَزَ III ,
a. Passed over; went too far, overstepped due bounds, transgressed; exceeded,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR41.715 harfجوز
جَازَ - يَجُوْزُ - جَاوَزَ - يُجَاوِزُ - تَجَاوَزَ - يَتَجَاوَزُ
جَازَ - يَجُوْزُ + كائن أو أمر + مكاناً أو عقبة: يتجاوزها ولا يقف عندها: يعبرها ويتعداها ويقطعها ويخلفها: يمر بموقع أثناء سيره وتحركه، ولكنه لا يتوقف فيه ولا يعوقه، بل يتحرك ليصل إلى موقع جديد هو بعده باتجاه السير
جازَ - يَجوْزُ + الأمر أو الحكم الشرعي: يمكن أن يمر من غير
Mücavir kökler55 mücavir (77 toplam)
- جند
2 ortak ayet · Ordu demektir
- بحر
2 ortak ayet · Bahr deniz demektir
- سري
2 ortak ayet · Akan deredir
- طالوت
1 ortak ayet · Talut
- جالوت
1 ortak ayet · Câlut
- طوق
1 ortak ayet · Güç
- صنم
1 ortak ayet · Bir şeyin çizilmiş şekli, benzeridir
- غرف
1 ortak ayet · Ğurfe, Çardak denilen yazlık evdir
- بنو
2 ortak ayet · Oğullar
- لقي
2 ortak ayet · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
- عكف
1 ortak ayet · Örgülü saç demektir
- درك
1 ortak ayet · Ona yetişir
Geçtiği ayetler(5)
وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ قَالُوا يَامُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ
Ve aştıkİsrailoğullarını denizden geçirdik. Onlar, gönülden putlara tapagelen bir topluluğa rastladılar ve dediler ki: Ey Musa; onların tanrıları olduğu gibi bize de bir tanrı yap. O da dedi ki: Siz gerçekten cahil topluluksunuz.
وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْيًا وَعَدْوًا …
Engeli aştıkİsrailoğullarına da denizi geçirdik. Firavun ve askerleri haksızlık ve düşmanlıkla ardlarına düştüler. Firavun boğulacağı anda: İsrailoğullarının iman ettiğinden başka tanrı olmadığına inandım. Artık ben de müslümanlardanım, dedi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جوز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عبر, مرر, قطع |
| Zıt Kök | حبس |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin ortasından yarıp geçmek, geçidi veya engeli aşarak öte tarafa varmak |
| Çekirdek Özet 2 | Deniz, nehir ve vadi gibi zorlu engelleri aşmak; ahlaki/ilahi boyutta ise cezalandırmadan vazgeçip kusuru bağışlamak |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sınırın veya eşiğin aşılarak eylemin geçerlilik, intikal ve af alanına taşınması |
| Kritik Hata Riski | Kökün af ve görmezden gelme boyutunu basit bir kayıtsızlık veya unutma sayarak, bilinçli bir eşik aşımı ve tasarruf niteliğini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جو | İç boşluk, derinlik, iki taraf arasındaki açıklık ve ara mekân. Nitekim جوب yarıp geçmeyi, جوف nesnenin iç boşluğunu, جود içteki cevherin cömertçe dışa akmasını, جور orta hattan sapıp boşluğa kaymayı, جوع midenin iç boşluğunu gösterir. | ز | Zâ harfinin taşıdığı keskinlik, sınırlama ve ayrıştırma niteliği iç boşluk anlamına katılarak; boşluğun, engelin veya nesnenin tam ortasından keskin bir hatla geçip ayrılmayı ve sınırı arkada bırakmayı sağlamıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | İlerlemeyi, mesafe katetmeyi ve gövdeyi bir taraftan diğer tarafa taşımayı başlatır. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki ayrı yakayı veya eşiğin iki tarafını birbirine bağlayan geçiş hattını kurar. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Engeli, ortayı veya sınırı kesip geçmeyi, mesafeyi katederek arkada bırakmayı neticelendirir. |
| جوز | Taşınan gövdenin bir geçit üzerinden keskin bir hareketle engeli yarıp öteye geçmesi | Bir bütünün, engelin ya da vadinin ortasından yürüyüp onu arkada bırakarak karşı sınıra ulaşma eylemidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir arazinin, nehrin veya vadinin tam ortasından yarıp geçmek; hayvan ve ekin için su geçidinden su alıp geçirmek; ceviz gibi sert kabuklu meyvenin tam orta gövdesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde bir yerleşimin meydanını yarıp arkada bıraktıklarını şu mısralarla anlatır: فلما أجزنا ساحة الحي وانتحى / بنا بطن خبت ذي قفاف عقنقل |
| Erken Arapça kullanım | Muhadram şair Evs b. Mağrâ, hacıların Akabe veya Mina geçidinden salimen geçirilmesini överken şu ifadeyi kullanmıştır: حتى يقال أجيزوا آل صفوانا |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde bu kök, temel olarak bir boşluğun, engelin veya hattın kesilerek geçilmesi ve nesnenin iç/orta kısmı semantiği etrafında şekillenir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında sert kabuklu yemiş (ceviz) için ortak Sami adı olarak mevcuttur (İbranice אֱגוֹז / egōz, Süryanice ܓܘܙܐ / gawzā); bu kelimenin kabuğunun iki eşit orta parçaya ayrılması veya sert çekirdeğin iç/orta özü temsil etmesi kökün Arapçadaki «bir şeyin tam ortası» anlamıyla örtüşür. Erken Sami kök yapısında hareket bildiren boyut, bir engelin ortasından girilip yarılması, su geçidinden geçilmesi ve sınırın aşılması şeklinde Arapçada daha canlı ve bağımsız bir fiil kökü olarak gelişmiştir. Diğer Sami dillerinde daha çok isim kökünde (orta, ceviz) donuklaşan kök, Arapçada hem fiziki bir engeli katetme hem de soyut anlamda bir kuralın veya sınırın aşılması/geçerli kılınması yönünde zengin bir morfolojik açılım kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak HALOT, Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyin ortasını katetmek ve geçit bulup ilerlemek | Kökün somut çekirdeği «nesnenin tam ortası» ve «yolu/suyu geçmek» eksenindedir; buradan mecazen engeli aşma ve kusurları arkada bırakma türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice egōz ve Süryanice gawzā ile isim düzeyinde ortaklık | Sert kabuklu meyve ve orta kısım adlandırmasında ortak kök miras olup fiil formu Arapçada baskınlaşmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Farsça gōz/gawz (ceviz) ile paralellik | Bölgesel ticaret ve ziraat dili üzerinden erken dönem kültürel ve dilsel geçişkenlikler mevcuttur. | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, David Cohen, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جوز | Anlamlı | Ortasını yarıp geçmek, aşmak | Bir engeli, suyu veya vadiyi arkada bırakarak karşıya varmak; kusuru görmezden gelmek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| جزو | Anlamlı | Bir parça ile yetinmek, iktifa etmek | Bir şeyin bütünü yerine bir kısmıyla yetinme veya karşılık olma manasıdır. | Kur'an'da fiil olarak geçmez. |
| وجز | Anlamlı | Kısa ve öz olmak, çabucak bitmek | Sözü veya işi uzatmadan, kestirmeden ve hızlıca tamamlamak. | Kur'an'da geçmez. |
| وزج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu diziliş kullanılmamıştır. |
| زجو | Anlamlı | Yavaşça ve yumuşakça sevk etmek | Bir şeyi veya bulutu nazikçe öne doğru sürmek, itmek. | Hedef kökle akrabadır; Kur'an'da geçer. |
| زوج | Anlamlı | İki şeyi birbirine denk kılmak, eşlemek | İki ferdin bir araya gelerek bir bütün ve çift oluşturması. | Kur'an'da geçer. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جوز | Merkez | Geçmek, aşmak, katetmek | Bir engeli veya sınırın tam ortasını yarıp öte yakaya varmak ve arkada bırakmak. | Somut engelleri aşmak ve kusurları cezalandırmadan geçmektir. |
| عبر | Komşu | Karşıya geçmek | Bir kıyıdan diğer kıyıya gözyaşı veya su gibi bir açıklığı boydan boya geçmeyi ifade eder. | Karşı tarafa intikal esastır; ibret almak da bu geçiştendir. |
| مرر | Komşu | Uğrayıp geçmek | Bir nesnenin veya zamanın bir noktadan durmaksızın akıp gitmesidir. | Süreklilik ve hız ön plandadır; bir engeli aşma şartı yoktur. |
| قطع | Komşu | Kesip geçmek | Mesafeyi bölerek, tüketerek ve sonlandırarak ilerlemektir. | Nesneyi veya mesafeyi parçalayıp ayırma hissi baskındır. |
| حبس | Zıt | Alıkoymak, engellemek | Bir şeyin geçişine izin vermeyip olduğu yerde tutmak ve hapsetmektir. | Geçişi ve akışı bütünüyle durdurmayı ifade eder. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جوز | Engeli aşmak, geçmek, bağışlamak | Nesnenin ortasını kesip ilerlemeyi ve cezalandırmadan vazgeçmeyi birleştirir. | Kesin |
| Latince | Transgredi, praeterire, pervadere | Öteye geçmek, aşmak, geçip gitmek | Mekânsal geçişi ve bir sınırı arkada bırakmayı tam karşılar; af nüansını tek başına vermez. | Güçlü |
| İngilizce | Cross, traverse, pass over, overlook | Karşıya geçmek, aşmak, görmezden gelmek | Mekânsal aşımı traverse ve cross; ahlaki/hukuki hoşgörüyü overlook ve condone karşılar. | Kesin |
| Almanca | Überschreiten, durchqueren, nachsehen | Aşmak, boydan boya geçmek, kusura bakmamak | Durchqueren fiziksel yararak geçmeyi, nachsehen ise cezadan vazgeçip geçmeyi ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Franchir, traverser, passer outre | Aşmak, içinden geçmek, aldırmayıp geçmek | Franchir zorlu bir engeli arkada bırakmayı çok net verir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَاوَزَ / جَاوَزْنَا | Deniz veya nehir gibi büyük su engelini salimen yarıp karşıya geçmek | İsrailoğullarının denizi geçmesi bağlamında A'râf 7:138 ve Yûnus 10:90; Tâlût ordusunun nehri geçmesi bağlamında Bakara 2:249. |
| جَاوَزَا | Yolculukta belirlenen buluşma sınırını/noktasını arkada bırakıp ilerlemek | Hz. Mûsâ ile genç arkadaşının iki denizin birleştiği yeri aşıp yollarına devam etmeleri bağlamında Kehf 18:62. |
| نَتَجَاوَزُ | Kusurları ve günahları cezalandırmayıp görmezden gelmek, affetmek | Salih kulların iyiliklerinin kabul edilip kötülüklerinin bağışlanması vaadinde Ahkâf 46:16. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi af ve günahların bağışlanması | Büyük günah işleyen kimsenin azaptan muaf tutulması ve ilahi lütuf ile cezalandırılmadan geçilmesi. | Tevhîd ve adalet ilkeleri ışığında ilahi affın keyfîlik değil fazl ve merhamet eşiği olarak tanımlanması. |
| Fıkıh | Cevaz, sıhhat ve akitlerin geçerliliği | Bir fiilin, akdin veya ibadetin şer'an yasak engeline takılmaksızın yürürlüğe girmesi ve geçerli sayılması. | Yasaklık sınırını aşarak hukuki alanda icra kabiliyeti ve caizlik kazanması. |
| Tefsir | Mecaz nazariyesi ve belağat | Kelimenin asıl vazedildiği sözlük alanından bir alaka ve karine ile başka bir anlama intikal etmesi. | Anlam sınırının aşılarak zihinsel bir geçişle yeni bir anlama taşınması. |
| Hadis | Sırat köprüsünü geçmek ve borçluyu bağışlamak | Kıyamet günü müminlerin Sırat üzerinden selametle geçmesi (icaze) ve dünyada darda kalan borçluyu affedenin Allah tarafından affedilmesi. | Tehlikeli geçidi emniyetle aşmak ve beşeri kusurları bağışlayarak ilahi müsamaha eşiğine ulaşmak. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevbe ve mağfiret | İlahi af ve müsamaha | Eşiği temizlemek | Günahkârın geçmiş kusurlarının silinerek ilahi rıza dairesine selametle geçirilmesi sağlanır. | Kesin |
| İlmi | Dilbilim ve mantık | Mecaz ve semantik intikal | Anlamı genişletmek | Kavramların dar ve katı kalıplardan kurtarılarak yeni bağlamlara esneklikle taşınması temin edilir. | Kesin |
| Siyasi | Hudut ve diplomasi | Geçiş hakkı ve pasaport (cevaz) | Hareketi denetlemek | Bireylerin veya toplulukların siyasi sınırları meşru bir izin belgesiyle aşması düzenlenir. | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve borçlar hukuku | Tedavül, geçerlilik ve ibra | Akışı sürdürmek | Paranın dolaşımda caiz olması ve alacaklının borçluya mühlet vererek borcu düşürmesi sistemin tıkanmasını önler. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel bariyerini aşma ve tünelleme | Kuantum mekaniğinde veya akışkanlar dinamiğinde bir parçacığın ya da akışın enerji engelini yarıp öte tarafa intikal etmesiyle tam bir yapısal örtüşme gösterir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Eşik aşımı (liminalite) ve hukuki tolerans | Sosyolojide bir bireyin veya grubun krizli bir geçiş evresini tamamlayıp yeni bir toplumsal statüye kavuşması; hukukta kusurların müsamaha ile karşılanıp sistem dışına itilmemesi. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fıkıhtaki «mübah/serbest» anlamına indirgemek veya Kur'an'daki görmezden gelmeyi (tecavüz) gevşeklik ve sorumsuzluk gibi anlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem azgın suları ve çetin coğrafi engelleri yararak hedefe ulaşmayı hem de ahlaki olgunlukla kusurları arkada bırakıp bağışlamayı içeren dinamik bir sınır aşımı sürecidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahi affın sebepsiz bir umursamazlık sanılmasına yol açar; oysa Kur'an'da bu kavram, amellerin en güzeliyle tartıldığı bir bağlamda bilinçli bir eşik aşımı olarak takdim edilir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın gerek fiziki dünyadaki krizleri (deniz, ordu, vadi) gerekse ahlaki dünyadaki kusurları aşarak selamete çıkış dinamiğini tek bir kavramsal omurgada topladığı için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrailoğullarının kurtuluşunu anlatan nehir ve deniz geçişi ayetlerinde (A'râf 7:138, Yûnus 10:90, Bakara 2:249) ve ahiret mükâfatı ile ilahi mağfiretin zikredildiği bağlamlarda (Ahkâf 46:16) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Geçişin pasif bir sürüklenme olduğu zannını yıkar; aksine imtihanı kazanmış olmanın ve ilahi desteğin sonucunda gerçekleşen aktif bir engeli arkada bırakma eylemi olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir vadi, yol, nehir veya meyvenin tam ortasını yarıp geçmek, engeli keserek arkada bırakmak ve su geçidinden geçmek.
- Soyut anlamBir kural, sınır veya kusur karşısında duraksamayıp onu bağışlama, onay veya müsamaha yoluyla aşarak eyleme geçerlilik kazandırmak.
- Sistematik karşılıkHukukta cevaz ve meşruiyet, dinde mağfiret ve ihsan, siyasette ise geçiş hakkı ve sınır intikali mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde geçişe konu olan durumu, bireyi veya eylemi; aşılması gereken engeli, eşiği veya sınır değerini; intikal ve geçiş operatörünü; ise engeli aşıp öte yakaya veya af/geçerlilik dairesine geçmiş yeni durumu temsil eder. Sınır aşıldığında () eylem gerçekleşir ve arkada bırakılır.