حجر
ح - ج - ر
KÖK- 21 geçiş
- 18 ayet
- 14 sîga
- 13 sözlük
Taş demektir. Hicare “taş“ demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Taş demektir. Hicare “taş“ demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.538 harfباب الحاء والجيم والراء معهما
ح ج ر، ج ح ر، ح ر ج، ر ج ح مستعملات
حجر:
الأحجار: جمع الحَجَر. والحِجارة: جمع الحَجَر أيضاً على غير قياس، ولكن يَجْوزُ الاستحسان في العربية كما أنه يجوز في الفقه، وترك القياس له كما قال:
لا ناقِصي حَسَبٍ ولا أيْدٍ إذا مُدَّتْ قِصارَهْ
ومثله المِهارة والبِكارة والواحدةُ مُهْرٌ وبَكْرٌ. والحِجْرُ: حطيم مكّة، وهو المَدارُ بالبيت كأنّه حُجْرَةٌ. مما يلي الَمْثَعب.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.484 harfالحَجَرُ جمعه في القلة أَحْجَارٌ، وفي الكثرة حِجارٌ وحِجارةٌ. والحَجَرانِ: الذهب والفِضّة. والحَجْر ساكن: مصدر قولك حَجَرَ عليه القاضي يَحْجُرُ حَجْراً: إذا منعه من التصرُّف في ماله. وحَجْرُ الإنسان وحِجْرُهُ، بالفتح والكسر، والجمع حُجورٌ. والحَُِجْر: الحرام يكسر ويضم ويفتح، والكسر أفصح. وقرئ بهنّ قوله تعالى: "وحَرْثٌ حَُِجْرٌ". ويقول المشركون يومَ القيامة إذا رأَوْا ملائكة العذاب: "حِجْراً
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok15.584 harfح ج ر
حجر ، حرج ، جرح ، جحر ، رجح : ( مستعملات ) .
حجر : قال الليث : الحَجَر وجَمْعُهُ الحِجارة وليس بقياس ، لأن الحجر وما أشبهه يُجْمَع على أحجار ، ولكن يجوز الاستِحْسان في العربيَّة كما أنه يجوز في الفِقْه وتَرْكُ القياس له : كما قال الأعْشَى يمدح قوماً :
لا ناقِصِي حسبٍ ولا
أَيْدٍ إذا مُدَّتْ قِصَارَه
قال : ومثله المِهارة والبكارة لجمع المهر والبَكر ، وأخبرني الْمُنْذِريّ عن أبي الْهَيْثَم أنه
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.432 harf(باب الحاء والجيم وما يثلثهما)
(حجر) الحاء والجيم والراء أصل واحد مطَّرد، وهو المنْع والإحاطة على الشيء. فالحَجْر حَجْر الإنسان، وقد تكسر حاؤه. ويقال حَجَر الحاكمُ على السَّفيه حَجْراً؛ وذلك منْعُه إيَّاه من التصرُّف في ماله. والعَقْل يسمَّى حِجْراً لأنّه يمنع من إتيانِ ما لا ينبغي، كما سُمِّي عَقْلاً تشبيهاً بالعِقال. قال الله تعالى: ﴿هَلْ فِي ذلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ﴾ [الفجر 5]. وحَجْرٌ:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.763 harf- الحجر: الجوهر الصلب المعروف، وجمعه: أحجار وحجارة، وقوله تعالى: ﴿وقودها الناس والحجارة﴾ [البقرة/24]، قيل: هي حجارة الكبريت (وهذا مروي عن ابن مسعود وابن عباس. راجع: الدر المنثور 1/90)، وقيل: بل الحجارة بعينها، ونبه بذلك على عظم حال تلك النار، وأنها مما توقد بالناس والحجارة خلاف نار الدنيا إذ هي لا يمكن أن توقد بالحجارة وإن كانت بعد الإيقاد قد تؤثر فيها، وقيل: أراد بالحجارة الذين هم في صلابتهم عن
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR981 harfح ج ر
نشـأت فـي حجـر فلـان وصليـت فـي حجر الكعبة وهذه حجر منجبة من حجور منجبات وهي الرمكة.
قال: إذا خرس الفحل وسط الحجور وصاح الكلاب وعق الولد قـال الجاحـظ: معنـاه أنّ الفحـل الحصـان إذا عايـن الجيـش وبـوارق السيوف لم يلتفت لفت الحجـور ونبحـت الكلـاب أربابهـا لتغيـر هيئاتهـم وعقت الأمهات أولادهن وشغلهن الرعب عنهـم.
وفـي ذلـك عبـرة لـذي حجـر وهـو اللـب.
وهـذا حجـر عليـك: حرام.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR16.577 harfالحَجَرُ: الصَّخْرَةُ، والجمع في القلة أَحجارٌ، وفي الكثرة حِجارٌ وحجارَةٌ؛ وقال:
كأَنها من حِجارِ الغَيْلِ، أَلبسَها
مَضارِبُ الماء لَوْنَ الطُّحْلُبِ التَّرِبِ
وفي التنزيل: وقودها الناس والحجارة؛ أَلحقوا الهاء لتأْنيث الجمع كما ذهب إِليه سيبويه في البُعُولة والفُحولة. الليث: الحَجَرُ جمعه الحِجارَةُ وليس بقياس لأَن الحَجَرَ وما أَشبهه يجمع على أَحجار ولكن يجوز الاستحسان في العربية كما أَنه يجوز
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.023 harf* ح ج ر * * الحَجَرُ * جمعه في القلة * أحْجَارٌ * وفي الكثرة * حِجَارٌ * و * حِجَارَةٌ * كجمل وجمالة وذكر وذكارة وهو نادر و * الحَجَرانِ * الذهب والفضة و * حَجَرَ * القاضي عليه منعه من التصرف في ماله وبابه نصر و * ِحَجْر * الإنسان بكسر الحاء وفتحها واحد * الحُجُورُ * و * الحُجْرُ * بكسر الحاء وضمها وفتحها الحرام والكسر أفصح وقرئ بهن قوله تعالى ﴿وحرث حجر﴾ ويقول المشركون يوم القيامة إذا رأوا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR24.270 harfالحجر، مثلثة: المنع من التصرف. وحجر عليه القاضي يحجر حجرا، إذا منعه من التصرف في ماله وفي حديث عائشة وابن الزبير: لقد هممت أن أحجر عليها ، أي أمنع قال ابن الأثير: ومنه حجر القاضي على الصغير والسفيه، إذا منعهما من التصرف في مالهما، والضمة والكسرة فيه لغتان، كالحجران، بالضم والكسر.
قال ابن سيده: حجر عليه يحجر حجرا وحجرا وحجرا وحجرانا وحجرانا. منع منه.
ولا حجر عنه، لا منع ولا دفع. الحجر: بالفتح
الحجر، مثلثة: المنع من التصرف. وحجر عليه القاضي يحجر حجرا، إذا منعه من التصرف في ماله وفي حديث عائشة وابن الزبير: لقد هممت أن أحجر عليها ، أي أمنع قال ابن الأثير: ومنه حجر القاضي على الصغير والسفيه، إذا منعهما من التصرف في مالهما، والضمة والكسرة فيه لغتان، كالحجران، بالضم والكسر. قال ابن سيده: حجر عليه يحجر حجرا وحجرا وحجرا وحجرانا وحجرانا. منع منه. ولا حجر عنه، لا منع ولا دفع. الحجر: بالفتح والكسر: حضن الإنسان. صرح باللغتين الزمخشري في الأساس، وابن سيده في المحكم، جمعه حجور. وفي سورة النساء: في حجوركم من نسائكم وفي حديث عائشة رضي الله عنها: هي اليتيمة تكون في حجر وليها . الحجر، بالضم والكسر والفتح: الحرام، والكسر أفصح، وحرث حجر أي حرام، قرئ بهن. ويقولون: حجرا محجورا، أي حراما محرما، كالمحجر والحاجور. قال حميد بن ثور الهلالي: فهمت أن أغشى إليها محجرا ولمثلها يغشى إليه المحجر. يقول: لمثلها يؤتى إليه الحرام. وروى الأزهري عن الصيداوي أنه سمع عبويه يقول: المحجر، بفتح الجيم: الحرمة، وأنشد يقول: وهممت أن أغشى إليها محجرا. وقال سيبويه: ويقول الرجل للرجل: أتفعل كذا وكذا يا فلان، فيقول: حجرا، أي سترا وبراءة من هذا الأمر، وهو راجع إلى معنى التحريم والحرمة، قال الليث: كان الرجل في الجاهلية يلقى الرجل يخافه في الشهر الحرام، فيقول: حجرا محجورا، أي حرام محرم عليك في هذا الشهر، فلا يبدؤه منه شر. قال: فإذا كان يوم القيامة رأى المشركون ملائكة العذاب، فقالوا: حجرا محجورا وظنوا أن ذلك ينفعهم، كفعلهم في الدنيا، وأنشد: حتى دعونا بأرحام لنا سلفت وقال قائلهم: إني بحاجور. يعني بمعاذ، يقول: أنا متمسك بما يعيذني منك، ويحجرك عني. قال: وعلى قياسه العاثور وهو المتلف. قال الأزهري: أما ما قاله الليث من تفسير قوله تعالى: ويقولون حجرا محجورا إنه من قول المشركين للملائكة يوم القيامة فإن أهل التفسير الذي يعتمدون، مثل ابن عباس وأصحابه فسروه على غير ما فسره الليث، قال ابن عباس: هذا كله من قول الملائكة، قالوا للمشركين: حجرا محجورا ، أي حجرت عليكم البشرى فلا تبشرون بخير. وروي عن أبي حاتم في قوله تعالى: ويقولون حجرا تم الكلام. قال الحسن: هذا من قول المجرمين، فقال الله: محجورا عليهم أن يعاذوا، كما كانوا يعاذون في الدنيا، فحجر الله عليهم ذلك يوم القيامة. قال أبو حاتم: وقال أحمد اللؤلئي: بلغني عن ابن عباس أنه قال: هذا كله من قول الملائكة. قال الأزهري: وهذا أشبه بنظم القرآن المنزل بلسان العرب، وأحرى أن يكون قوله تعالى: حجرا محجورا كلاما واحدا لا كلامين مع إضمار كلام لا دليل عليه. الحجر، بالفتح: نقا الرمل. الحجر: محجر العين، وهو ما دار بها، وشاهده قول الأخطل الآتي في المستدركات. حجر، بلا لام: قصبة باليمامة مذكر مصروف، وقد يؤنث ولا يصرف، كامرأة اسمها سهل. وقيل: هي سوقها، وفي المراصد: مدينتها وأم قراها، وأصلها لحنيفة ولكل قوم فيها خطة، كالبصرة والكوفة. حجر: ع بديار بني عقيل يقال له: حجر الراشد، وهو قرن ظليل أسفله كالعمود، وأعلاه منتشر. حجر: واد بين بلاد عذرة وغطفان.
حجر: ة لبني سليم يقال لها: حجر بني سليم، ويكسر في هذه. حجر: جبل أيضا ببلاد غطفان. حجر: ع باليمن، وهو غير حجر، بالضم. وسيأتي. حجر: ع به وقعة بين دوس وكنانة. حجر: جمع حجرة، للناحشية كجمر وجمرة، كالحجرات، محركة على القياس، والحواحر، فيما أنشده ثعلب: سقانا فلم تهجا من الجوع نقرةسمارا كإبط الذئب سود حواجره. قال ابن سيده: ولم يفسره، وعندي أنه جمع حجرة التي هي الناحية، على غير قياس، وله نظائر. وحجرتا العسكر: ناحيتاه من الميمنة والميسرة، وقال: إذا اجتمعوا فضضنا حجرتيهم ونجمعهم إذا كانـوا بـداد. وفي الحديث: للنساء حجرتا الطريق، أي ناحيتاه. وحجرة القوم: ناحية دارهم. وفي المثل: فلان يرعى وسطا، ويربض حجرة، أي ناحية، وقال ابن بري يضرب في الرجل يكون وسط القوم، إذا كانوا في خير، وإذا صاروا إلى شر تركهم وربض ناحية، قال: ويقال إن هذا المثل لعيلان بن مضر. وفي حديث أبي الدرداء: رأيت رجلا يسير حجرة ، أي ناحية منفردا وفي حديث علي رضي الله عنه: الحكم لله: ودع عنك نهبا صيح في حجراته. مثل يضرب في من ذهب من ماله شيء، ثم ذهب بعده ما هو أجل منه، وهو صدر بيت لامرئ القيس: فدع عنك نهبا صيح في حجراته ولكن حديثا ما حديث الرواحل. أي دع النهب الذي نهب من نواحيك، وحدثني حديث الرواحل وهي الإبل التي ذهبت بها ما فعلت. حجر: ثلاث قبائل: الأولى: حجر ذي رعين وفي بعض نسخ الأنساب: حجر رعين، بحذف ذي أبو القبيلة واسم ذي رعين يريم بن يزيد بن سهل بن عمرو بن قيس بن معاوية بن جشم ابن عبد شمس بن وائل بن الغوث بن قطن بن عريب بن زهير بن أنمى بن الهميسع بن حمير، منهم عباس بن خليد التابعي، يروي عن عبد الله بن عمر وأبي الدرداء، وعنه أبو هانئ حميد بن هانئ، قال أبو زرعة: ثقة. وعقيل بن باقل الحجري، حجر رعين. وقيس بن أبي يزيد الحجري العارض، كان على عرض الجيوش بمصر. وهشام ابن أبي خليفة محمد بن قرة بن محمد بن حميد الحجري المصري، روى عنه أسامة بن إساف، وذريته، منهم: أبو قرة محمد بن حميد بن هشام الحجري، يروي عنه عبد الغني بن سعيد المصري. ومن حجر رعين: سعيد بن أبي سعيد الحجري، وإسماعيل بن سفيان الأعمى. وأبو زرعة وهب الله بن راشد المؤذن البصري، وسيأتي في كلام المصنف. والثانية: حجر حمير، منها: مختار الحجري، روى عنه صالح بن أبي عريب الحضرمي. ومعاوية بن نهيك الحجري، روى عنه نعيم الرعيني، وهما من حجر حمير، هكذا ذكره ابن الأثير وغيره، والصواب أن حجر حمير عين حجر رعين، سياق النسب يدل على ذلك. قاله البلبيسي. ومن حجر الأزد وهي الثالثة وهو حجر بن عمران بن عمرو مزيقيا بن عامر ماء السماء بن حارثة بن امرئ القيس بن ثعلبة بن مازن بن الأزد: الحافظان الجليلان العظيمان عبد الغني بن سعيد الأزدي المصري وآل بيته، والإمام أبو جعفر أحمد بن محمد بن سلامة الطحاوي الفقيه الحنفي، عداده في حجر الأزد، قاله أبو سعيد بن يونس، وكان ثقة نبيلا فقيها عالما، لم يخلف مثله، ولد سنة 239، وتوفي سنة 321.
ومن حجر الأزد: أبو عثمان سعيد بن بشر بن مروان الأزدي الحجري، ثم العامري، روى عنه أبو جعفر الطحاوي، وولده علي بن سعيد بن بشر، حدث عنه أبو بشر الدولابي. الحجر، بالكسر: العقل واللب، لإمساكه ومنعه وإحاطته بالتمييز، وفي الكتاب العزيز: هل في ذلك قسم لذي حجر . الحجر: حجر الكعبة، قال الأزهري: هو حطيم مكة،كأنه حجرة مما يلي المثعب من البيت، وفي الصحاح: هو ما حواه الحطيم المدار بالكعبة، شرفها الله تعالى ونص الصحاح: بالبيت من وسقطت من نص الصحاح جانب الشمال. وكل ما حجرته من حائط فهو حجر. وأدري لأي شيء عدل عن عبارة الصحاح مع أنها أخضر. وقال ابن الأثير: هو الحائط المستدير إلى جانب الكعبة الغربي. الحجر: ديار ثمود ناحية الشام عند وادي القرى، أو بلادهم، قيل: لا فرق بينهما، لأن ديارهم، في بلادهم، وقيل: بل بينهما فرق، وهم قوم صالح عليه السلام،وجاء ذكره في الحديث كثيرا. وفي الكتاب العزيز:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok20.322 harfحَجَرَ
حَجَرَ حجر حجرة , aor. حَجُرَ , (ISd, TA,) inf. n. حَجْرٌ (ISd, Mgh, K) and حُجْرٌ and حِجْرٌ and حُجْرَانٌ and حِجْرَانٌ, (ISd, K) He prevented, hindered, withheld, restrained, debarred, inhibited, forbade, prohibited, or interdicted, (ISd, Mgh, K,) عَلَيْهِ from him, or it: (ISd, TA:) [or عليه is here a mistranscription for عَنْهُ: for] you say, لَا حَجْرَ عَنْهُ, meaning There is no
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.617 harfحَجَرَ
حَجَرَ U ( n. ac. حَجْر 1 , حِجْر 2 , حُجْر 3 , حِجْرَاْن 34 , حُجْرَاْن 35 ),
a. Prevented, restrained; prohibited, forbade, interdicted.
b. [ acc. & 'Ala ], Disallowed.
حَجَّرَ
حَجَّرَ II ,
a. Enclosed, shut in.
b. Had a halo round it ( moon ).
c. Threw stones at; stoned.
أَحْجَرَ
أَحْجَرَ IV ,
a. Covered, concealed.
تَحَجَّرَ
تَحَجَّرَ V ,
a. Hardened, turned to stone,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR66.222 harfحجر
حَجَرَ - يَحْجُرُ - حِجْر - حُجوْر - مَحْجوْر - حُجْرَة - حُجُرات - حَجَر- حِجارَة
حَجَرَ - يَحْجُرُ + كائن + شيئاً أو موضعاً: يفصله ويعزله بحدود وحواجز صلبة قاسية: يعين حدوداً حول الشيء، ثم يضع عائقاً ومانعاً في هذه الحدود ليحجزه ويمنع الآخرين من الوصول إليه
حِجْر: على وزن "فـِعل" اسم فعل بمعنى مفعول من " حَجَرَ - يَحْجُرُ ": ما يكون
Sîgalar(14)
- حِجَارَةًTaşlar(فِعَالَةً)×5
- الْحَجَرَTaş(الْفَعَلَ)×2
- مَحْجُورًاKısıtlanmış(مَفْعُولًا)×2
- وَالْحِجَارَةُVe taşlar(وَالْفِعَالَةُ)×2
- الْحُجُرَاتِHücreler(الْفُعُلَاتِ)×1
- الْحِجَارَةِTaşlar(الْفِعَالَةِ)×1
- الْحِجْرِHicr(الْفِعْلِ)×1
- بِحِجَارَةٍTaşları(بِفِعَالَةٍ)×1
- حُجُورِكُمْSizin yasaklarınız(فُعُولِكُمْ)×1
- حِجْرًاKısıtlı(فِعْلًا)×1
Mücavir kökler111 mücavir (144 toplam)
- سجل
3 ortak ayet · Siccil kap veya kılıf demektir
- مطر
3 ortak ayet · Yağmur
- سفل
2 ortak ayet · “Sufla” vadinin alt tarafına, “ulya” ise üst tarafına denir
- وقد
2 ortak ayet · Onun yakıtı
- عصو
2 ortak ayet · Asân
- بجس
1 ortak ayet · Becs suyu bolca kaynayan pınar demektir
- فجر
2 ortak ayet · Fecr Yarık demektir
- ثني
2 ortak ayet · Sena yaka demektir
- سقي
2 ortak ayet · Sakiy: Kaba konmuş sudur
- عشر
2 ortak ayet · “On” demektir
- ملح
1 ortak ayet · Tuzlu
- شرب
2 ortak ayet · İçecek
Geçtiği ayetler(18)
وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ
TaşlarHani demişlerdi ki: Ey Allah’ımız; eğer bu, gerçekten Senin katından ise; bize gökten taş yağdır, yahut acıklı bir azab getir.
فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا جَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ
TaşlarEmrimiz gelince; oranın üstünü altına getirdik ve üzerine yığın yığın sert taşlar yağdırdık.
فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ
TaşlarÜlkelerinin üstünü altına getirdi. Üzerlerine sert taş yağdırdık.
قُلْ كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا
TaşlarDe ki: İster taş ister demir olun,
لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ طِينٍ
TaşlarKi; üzerlerine çamurdan taşlar yağdıralım.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حجر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | منع, حرم, حجز, عقل |
| Zıt Kök | طلق |
| Çekirdek Özet 1 | Katılık, dayanıklılık ve sınır çekerek dış tesirlere veya geçişe engel olma |
| Çekirdek Özet 2 | Haddi aşmayı engelleyen kesin yasak, korunaklı alan, basiretli akıl ve taş |
| Çekirdek Özet 3 | Koruma altına alıcı sınır koyma ve zararlı tasarrufu durduran meşru kısıtlama |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel taş nesnesine indirgeyip engelleyici ve koruyucu sınır boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حج | Kuşatmak, araya perde koymak, geçişi veya müdahaleyi sınırlamak; حجب örtüp gizleme, حجج kanıtla susturup kuşatma, حجز iki şey arasına set çekme örneklerinde görülür | ر | Çekirdeğin sağladığı soyut çevreleme ve engelleme anlamına maddî katılık, süreklilik, sarsılmaz dayanıklılık ve kesin tahkimat niteliği katar |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanı dışarıdan ayırma, etrafını çevirme ve koruma altına alma hareketini başlatır |
| ج | Değnek, deve | Kütle, taşıma ve toplu bir dirençle direnme niteliğini içeriğe ekler |
| ر | İnsan başı | Üstünlük, kesinlik, nihai sınır ve belirleyici bir duruş kazandırır |
| حجر | Çit veya duvarla kuşatıp kütlesel bir sertlikle geçişi kesin biçimde durdurma | Maddî ve manevî her türlü taşkınlığı engelleyen sarsılmaz, koruyucu ve sınırlayıcı sınır hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sert, katı kaya parçası; hayvanların kaçmasını önlemek veya suyu tutmak için etrafına taş örülen korunaklı havuz yahut ağıl |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ, kasidesinde kökü bir yerleşim merkezinin tahkimatını ve saygınlığını nitelemek üzere بحجر ifadesiyle zikreder: وإنّ امرءاً قد زُرْتُه قبل هذه / بحَجْرٍ لخَيرٌ منكَ نفساً ووالِدا |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi Arapların haram aylarda veya koruma talep ettiklerinde karşı taraftan gelecek saldırıyı savuşturmak için حجرا محجورا diyerek dokunulmazlık ve mutlak haramlık ilan etmeleri |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde حجر kökü, fiziksel olarak mineral nitelikli sert taş kütlesini ve bunun türevi olarak etrafı çevrilmiş, korunmuş veya kısıtlanmış alanı ifade eden ortak bir kökene dayanır. İbranicede ח-ג-ר (ḥ-g-r) kökü «kuşak bağlamak, beline kılıç takmak, etrafını sarmak» anlamlarına gelirken, Ugarit ve Güney Arap (Saba) kitabelerinde hgr biçimi «tahkim edilmiş şehir, kale, korunan yerleşim» semantiğini taşır. Arapçada ise kök iki ana kolda yetkinleşmiştir: Biri doğrudan sert kaya kütlesi (حجر), diğeri ise bu maddî sertliğin işlevinden hareketle oluşturulan «çevreleme, koruma, haram kılma, kısıtlama ve aklın nefse set çekmesi» (حجر) anlamıdır. Böylece Sami zemininde çevreleme ve kuşatma fikri, Arapçada hem taş kütlesine hem de geçit vermeyen mutlak yasak sınırına evrilmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حجر | Sert taş kütlesi ile etrafı çevirip engelleme arasındaki doğrudan semantik geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חגר (ḥgr), Saba dili hgr | İbranicede kuşatmak ve bağlamak, Güney Arapçada müstahkem kale ve şehir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Korunaklı barınak veya taş duvarla çevrili alan kavramıyla ilişkili arkaik kökler | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حجر | Anlamlı | Taş, engelleme, kısıtlama | Sert nesne, korunan alan, akıl ve dokunulmaz kılınan sınır | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حرج | Anlamlı | Darlık, sıkıntı, günah | İnsanın hareket alanını daraltan, çıkmaza sokan zorluk ve yasak | Kur'an'da geçer; daraltıcı sınır boyutuyla ilişkili |
| جحر | Anlamlı | İn, delik, hayvan yuvası | Canlının sığındığı, içine çekilip dış etkenlerden korunduğu çukur | Kur'an'da geçmez; korunaklı alan ilgisi |
| جرح | Anlamlı | Yaralamak, kesmek, kazanmak | Bir yapının bütünlüğünü bozup sınırını yarmak veya elin kesbiyle kazanmak | Kur'an'da geçer; sınıra müdahale ve yarılma boyutu |
| رحج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır |
| رجح | Anlamlı | Ağır basmak, üstün gelmek | Tartıda veya fikirde bir tarafın diğerine ağır gelip dengeyi kurması | Kur'an'da geçmez; kütlesel ağırlık ilgisi |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حجر | Merkez | Sınır, taş, kısıtlama | Sertlik ve aşılmaz sınır ile koruma sağlama | Maddî katılık ve hukuki veya ahlaki geçit vermezlik |
| منع | Komşu | Engelleme | Bir fiilin gerçekleşmesine mani olma | حجر nesnel veya yapısal set çekmeyi, منع ise fiili durdurmayı öne çıkarır |
| حرم | Komşu | Dokunulmazlık, yasak | Saygınlık veya günah sebebiyle sınır koyma | حجر koruyucu ve engelleyici seti, حرم kutsallık ve hürmet boyutunu vurgular |
| حجز | Komşu | Araya set çekme | İki şey arasına girip ayrılmalarını sağlama | حجز yalnızca ara engeldir; حجر kütlesel sertlik ve kuşatıcı koruma içerir |
| عقل | Komşu | Akıl, bağ | İnsanı hevasından alıkoyan zihinsel bağ | عقل bağlayıp tutmayı, حجر ise aşılmaz bir duvar gibi mani olmayı niteler |
| طلق | Zıt | Serbest bırakma, salma | Her türlü kayıt ve engeli ortadan kaldırma | Sınırları kaldırıp tasarrufu bütünüyle serbest kılma hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حجر | Taş, korunak, kısıtlama | Maddî taş kütlesi ile soyut engelleme ve himaye bütünlüğü | Kesin |
| Latince | Petra, interdictio | Taş; hukuki yasaklama | Petra maddî taşı karşılarken interdictio tasarruf kısıtlamasını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Stone, interdiction, sanctuary | Taş, men etme, sığınak | Tek kelime kökün taş ve yasaklama/koruma ikiliğini aynı anda vermez | Güçlü |
| Almanca | Stein, Entmündigung, Einfriedung | Taş, vesayet altına alma, çevrili alan | Maddî kaya, hukuki tasarruf yasağı ve çevrili mülk ayrı kelimelerle karşılanır | Güçlü |
| Fransızca | Pierre, interdiction, enceinte | Taş, yasaklama, surla çevrili yer | Maddî sertlik ve çevreleyerek dışarıya kapatma anlamları bölünerek verilir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حِجَارَةً / الْحِجَارَةِ | Maddî taş kütlesi | Azap vasıtası, cehennem yakıtı veya mucizevi su kaynağı; Bakara 2:24, Bakara 2:60, Bakara 2:74, Kehf 18:80 |
| حِجْرٌ | Yasak, haram kılınmış şey | Putperestlerin bâtıl gerekçelerle kendi kendilerine koydukları dokunulmazlıklar; En'âm 6:138 |
| حِجْرٍ | Akıl, basiret, engelleyici sağduyu | İnsanı taşkınlıktan ve tutarsızlıktan alıkoyan olgun zihin; Fecr 89:5 |
| حِجْرًا مَحْجُورًا | Aşılmaz engel, mutlak kısıtlama | İki denizin karışmaması veya günahkârların rahmetten kesinlikle men edilmesi; Furkân 25:22, Furkân 25:53 |
| حُجُورِكُمْ | Himaye, vesayet, kucak | Evlilik engeli olarak üvey kızların aile koruması ve gözetimi altında bulunması; Nisâ 4:23 |
| الْحُجُرَاتِ | Mahrem odalar, korunaklı hücreler | Peygamber hanımlarının dışarıya kapalı, mahremiyeti korunan özel menzilleri; Hucurât 49:4 |
| أَصْحَابُ الْحِجْرِ | Semûd kavminin kayaları oyarak kurduğu müstahkem yurt | Dağları oyup korunaklı mesken edinenlerin helaki; Hicr 15:80 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Taşlaşmış kalp ve cehennem yakıtı | İnsan iradesinin hakkı kabule bütünüyle kapanması ve azabın maddî gerçekliği | Kalbin katılaşması ve ilahi hitaba geçirimsiz hale gelmesi |
| Fıkıh | Hacir bahsi (kısıtlılık) | Çocuğun, delinin veya iflas edenin malî tasarruflarının kamu otoritesince sınırlandırılması | Zararı önlemek üzere meşru tasarruf yetkisinin durdurulması |
| Tefsir | Hucurât ve Fecr surelerindeki hikmet | Peygamber mahremiyetinin ihlali ve yemin bağlamında aklın nefse set çekmesi | Mahremiyet duvarı ve insanı yanlıştan alıkoyan zihinsel eşik |
| Hadis | Kâbe'deki Hicr-i İsmâil ve istincâ | Kâbe sınırına dahil hilal şeklindeki taş alan ve temizlikte taş kullanımı | Mabet içi kutsal koruma alanı ve temizleyici sert cisim |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Haram ve mahremiyet sınırları | Koruyucu sınır çizgisi | Kutsal olanı bayağılaşmaktan korumak | Dinin belirlediği sınırlar, insanın hevasına karşı aşılmaz bir set vazifesi görür | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve mantık ilkeleri | Akli denetim ve metodik engel | Safsata ve vehimlerin ilme karışmasını önlemek | Zihnin keyfi savrulmalarını durduran kesin mantık ve hakikat sınırlarıdır | Güçlü |
| Siyasi | Kamu güvenliği ve egemenlik alanı | Hudut ve kamusal yasaklar | Toplumsal düzeni taşkınlıklardan korumak | Hukukun belirlediği dokunulmaz alanlar kamu otoritesiyle himaye altına alınır | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin ve piyasanın korunması | Tasarruf kısıtlaması (hacir) | Ziyanı ve haksız sermaye tüketimini engellemek | İflas, sefeh veya ehliyetsizlik durumunda servetin korunması için konan tedbirdir | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel bariyeri ve yarı geçirgen zar | Bir parçacığın veya maddenin belirli bir eşik enerjisi olmadan öte yana geçmesini engelleyen fiziksel set | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki vesayet ve dokunulmazlık alanı | Bireyin veya kurumun zarar görmesini önlemek amacıyla hareket sahasını meşru otoriteyle sınırlandırma | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | حجر kökünü yalnızca jeolojik bir nesne olan «taş» kelimesine hapsedip onun Kur'an'daki sınır koyucu, koruyucu ve kısıtlayıcı türevlerini görmezden gelmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; aklın nefse set çekmesinden mahrem odaların gizliliğine, iki denizin birbirine karışmasını önleyen engelden hukuki vesayete kadar uzanan çok katmanlı bir sınır ve koruma sistemini içerir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerde geçen «hicr» ifadelerini donuk birer tarihsel veya fiziki nesne gibi okumak; mahremiyet, meşru kısıtlama ve basiret kavramlarının dayandığı ontolojik tahkimatı kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak, hukuk ve yaratılış nizamında kurduğu «aşılmaz sınır» ve «koruyucu set» fikrinin somut fiziksel temelden soyut bilinç düzeyine nasıl taşındığını kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kalplerin katılığı ve mucizelerle ilgili ayetlerde (Bakara), helak edilen kavimlerin kıssalarında (Hicr, Furkân), aile hukuku ve mahremiyet kurallarında (Nisâ, Hucurât) ve aklın muhakemesini öne çıkaran yeminlerde (Fecr). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Taşın yalnızca ilkel bir madde olmadığını, âyetlerde sarsılmaz bir mukavemet, azap vasıtası veya mucizevi suyun fışkırdığı zıt kutuplu bir hakikat simgesi olduğunu; ayrıca hucurât ve hacr kavramlarının keyfi yasaklar değil fıtratı koruyan meşru zırhlar olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGeçit vermeyen, kırılması güç sert kaya parçası ve bu kayalarla çevrilerek dış tehlikelere kapatılmış korunaklı bölge.
- Soyut anlamİnsanı hatadan alıkoyan basiretli akıl, haram ayların ve ilahi emirlerin getirdiği mutlak dokunulmazlık, mahremiyeti sağlayan perde.
- Sistematik karşılıkBir sistemin fıtri bütünlüğünü korumak üzere dışarıdan gelebilecek yıkıcı etkilere ve içerideki düzensiz taşkınlıklara karşı konulmuş sarsılmaz sınır ve hukuki kısıtlama mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde korunan veya kısıtlanan alanı, bu alandaki tasarruf veya hareketi, hareketin şiddet veya risk fonksiyonunu, meşru veya fıtri sınırı (hicr eşiğini), kısıtlama altındaki güvenli alt kümeyi, sistemin aşılmaz dış sınırını, ise dışarıdan gelebilecek ihlal veya taşkınlık kümesini temsil eder; bu sınır sayesinde sistem ile taşkınlık arasındaki arakesit boş küme kalır.