حطم
ح - ط - م
KÖK- 6 geçiş
- 6 ayet
- 4 sîga
- 13 sözlük
Hutame : Kuru ot demektir. Kuru ot demektir. Hateb de kuru odun demektir. Buradaki "hutame" kelimesi sonraki ayette tanımlanmıştır. "Bu ateş" anlamına geldiği ifade edilmiştir. Kelime manasını verecek olursak "eskiyip samanlığa atılan" mallar gibi kişinin de çöplüğe atılacağı anlatılmaktadır. Hatem (ha, tı) Çöp haline gelmiş kuru ot demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hutame : Kuru ot demektir. Kuru ot demektir. Hateb de kuru odun demektir. Buradaki "hutame" kelimesi sonraki ayette tanımlanmıştır. "Bu ateş" anlamına geldiği ifade edilmiştir. Kelime manasını verecek olursak "eskiyip samanlığa atılan" mallar gibi kişinin de çöplüğe atılacağı anlatılmaktadır. Hatem (ha, tı) Çöp haline gelmiş kuru ot demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.249 harfباب الحاء والطاء والميم معهما
ح ط م، ط م ح، ط ح م، م ح ط، ح م ط، م ط ح كلهن مستعملات
حطم:
الحَطْمُ: كَسْرُك الشَّيْءَ اليابس كالعظام ونحوها، حَطَمْتُه فانحَطَمَ، والحُطامُ: ما تَحَطَّمَ منِه، وقِشْر البَيْض حُطام، قال الطرماح:
كأنَّ حُطامَ قَيْضِ الصَّيْف فيه فَراشُ صَميم أقحاف الشؤون
والحَطْمَةُ: السَّنة الشديدة.
وحَطْمةُ الأسَد في المال: عَيْثه وفَرْسُه.
والحُطَمَةُ: النّار، وقيل:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR788 harfحَطَمْتُهُ حَطْماً، أي كسرته فانْحَطَمَ وتَحَطَّمَ. والتَحْطيمُ: التكسير. وأصابتهم حَطْمَةٌ، أي سَنَةٌ وجدبٌ. قال ذو الخِرَق الطهويّ:
إنَّا إذا حَطْمَةٌ حَتَّتْ لنـا وَرَقـاًنُمارس العودَ حتَّى ينبتَ الورقُ
وحَطْمَةُ السيل، مثل طَحْمَتِهِ، وهي دَفْعته. ولحَطِمُ: المتكسِّر في نفسه. ويقال للفرس إذا تهدَّمَ لطول عمره: حَطِمٌ. ويقال: حَطِمَتِ الدابّة بالكسر، أي أسنّتْ. وحَطَمَتْهُ السِنُّ بالفتح
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.761 harfح ط م
حطم ، حمط ، طمح ، طحم ، مطح ، محط : مستعملات .
حطم : قال : الليث : الحَطْمُ : كَسْرُك الشيءَ اليَابِسَ كالعَظْم ونحوه ، حَطَمْتُه فانْحَطَم ، والحُطام : ما تكَسَّر من ذلك ، وقِشْرُ البَيْض إذَا تكَسَّر حُطَامه . وقال الطِّرِمَّاحُ :
كأنَّ حُطَامَ قَيْضِ الصَّيْفِ فِيهِ
فَرَاشُ صَمِيم أقحَافِ الشُّؤُون
والحَطْمَةُ : السّنَةُ الشَّدِيدةُ ، وحَطْمةُ الأسَدِ : عَيْثُه وفَرْسُه للمال .
وحِجْرُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.143 harf(باب الحاء والطاء وما يثلثهما)
(حطم) الحاء والطاء والميم أصلٌ واحد، وهو كَسْر الشيء. يقال حطمت الشيءَ حَطْماً كسرتُه. ويقال للمتكسَّر في نفسه حَطِم. ويقال للفرس إذا تهدَّم لطول عمره حَطِمٌ. ويقال بل الحَطَمُ داءٌ يصيب الدابّة في قوائمها أو ضَعْفٌ. وهو فرسٌ حَطِم. والحُطْمة: السنة الشديدة؛ لأنها تَحْطِم كلّ شيء. والحُطَم: السوَّاق يَعنف، يحطِم بعضَ الإبل ببعض. قال الراجز:
* قد لفَّها الليلُ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR527 harf- الحطم: كسر الشيء مثل الهشم ونحوه، ثم استعمل لكل كسر متناه، قال الله تعالى: ﴿لا يحطمنكم سليمان وجنوده﴾ [النمل/18]، وحطمته فانحطم حطاما، وسائق حطم: يحطم الإبل لفرط سوقه، وسميت الجحيم حطمة، قال الله تعالى في الحطمة: ﴿وما أدراك ما الحطمة﴾ [الهمزة/5]، وقيل للأكول: حطمة، تشبيها بالجحيم، تصورا لقول الشاعر:
*كأنما في جوفه تنور*
(الشطر في عمدة الحفاظ (حطم) ؛ ومجمع البلاغة 2/577)
ودرع حطمية: منسوبة إلى
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR864 harfح ط م
حطم متنه فانحطم وتحطم.
وأدس حطوم وما أشد حطمته! وحطم الوادي.
وذهبت بهم حطمة السيل.
وطارت الريح بحطام التبن.
وهذا حطام البيض: لكساره.
وجمع حطام الدنيا شبـه بالكسـار تخسيسـاً لـه.
وعن بعض العرب: قد تحطمت الأرض يبساً فأنشبوا فيها المخالب وهي المناجل أي تكسرت زروع الأرض وتفتتت لفرط يبسها فجزوهـا.
وتحطـم البيـض عـن روايـا فـراخ بالفلاة توائم تحطم عنها البيض حمر
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.354 harfالحَطْمُ: الكسر في أي وجه كان، وقيل: هو كسر الشيء اليابس خاصَّةً كالعَظْم ونحوه. حَطَمهُ يَحْطِمُهُ حَطْماً أي كسره، وحَطَّمَهُ فانْحَطَم وتَحَطَّم. والحطْمَةُ والحُطامُ: ما تَحَطَّمَ من ذلك. الأَزهري: الحُطامُ ما تَكّسّرَ من اليَبيس، والتَّحْطيمُ التكسير. وصَعْدَةٌ حِطَمٌ كما قالوا كِسَرٌ كأَنهم جعلوا كل قطعة منها حِطْمةً؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّةَ:
ماذا هُنالِكَ من أسْوانَ مُكْتَئِبٍ،
وساهِفٍ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR275 harf* ح ط م * * حَطَمَهُ * من باب ضرب أي كسره * فانحَطَمَ * و * تَحَطَّم * و * التَّحْطِيمُ * التكسير و * الحُطَمةُ * من أسماء النار لأنها تحطم ما تلقى ورجل حطمة أيضا كثير الأكل قال بن عباس رضي الله عنهما * الحَطِيمُ * الجدر يعني جدار حجر الكعبة و * الحُطَامُ * ما تكسر من اليبيس
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.262 harf* | | ( الحَطْمُ : الكَسْرُ ) هكَذا عَمَّمَه | الجوهريُّ ، أي : في أي : وَجْهٍ كان ، | ( أو خاصٌّ باليابِسِ ) كالعَظْمِ وَنَحْوِه . | | ( حَطَمَهُ يَحْطَمُهُ ) حَطْمًا ، ( وحَطَّمَهُ ) ، | شُدّد للتَّكْثِيرِ ، ( فانْحَطَمَ وَتَحَطَّمَ ) : | انْكَسَرَ وتَكَسَّر ، وفيه لَفٌّ ونشر مُرَتِّب . | | ( والحِطْمَةُ ، بالكَسْرِ ، و ) الحُطامة | ( كَثُمامَةٍ : ما تَحَطَّمَ من ذلِكَ ) ، | أي : تَكَسَّر ، (
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.222 harfحَطِمَ
1 حَطِمَ حطم حطمة , aor. حَطَمَ , inf. n. حَطَمٌ, It broke, or became broken, in pieces; as also ↓ انحطم (Msb) and ↓ تحطّم: (TA:) or these two, (S, K,) or [correctly] the former [only], (TA,) it broke, or became broken: (S, K, TA:) or they are peculiarly said of that which is dry, or tough; (K, TA;) as a bone and the like. (TA.) ― -b2- [Hence,] حَطِمَتِ الدَّابَّةُ (assumed tropical:) The
حَطِمَ 1 حَطِمَ حطم حطمة , aor. حَطَمَ , inf. n. حَطَمٌ, It broke, or became broken, in pieces; as also ↓ انحطم (Msb) and ↓ تحطّم: (TA:) or these two, (S, K,) or [correctly] the former [only], (TA,) it broke, or became broken: (S, K, TA:) or they are peculiarly said of that which is dry, or tough; (K, TA;) as a bone and the like. (TA.) ― -b2- [Hence,] حَطِمَتِ الدَّابَّةُ (assumed tropical:) The beast became aged [and emaciated and weak, or broken with age: see حَطِمٌ, below]. (S.) ― -b3- And (assumed tropical:) The beast had a disease (termed حَطَمٌ) in his legs. (TA.) -A2- حَطَمَهُ, (S, Msb, K,) aor. حَطِمَ , (Msb, K,) inf. n. حَطْمٌ, (S, Msb, K,) He broke it: (S, K:) or it applies peculiarly to that which is dry, or tough; (K, TA;) as a bone and the like: (TA:) as also ↓ حطّمهُ, (K,) inf. n. تَحْطِيمٌ: (S:) or the latter signifies he broke it in pieces, (S,) and so the former; (Msb;) or the latter, he broke it much. (Msb, TA.) ― -b2- He, or it, crushed it, or bruised it; as, for instance, a lion, that which he devours; and as a camel and a sheep or goat, the ground with his feet or hoofs, and the trees and herbs in eating them; and as the wind, that upon which it blows [vehemently]. (TA.) It is said in a trad., رَأَيْتُ جَهَنَّمَ يَحْتِمُ بَعْضُهَا بَعْضًا [I saw Hell-fire, one part thereof crushing another: or, as though pressing upon another; from what next follows]. (TA.) One says of people crowding together, يَحْطِمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا [They crush, bruise, or press upon, one another]. (TA.) And of a vehement driver, يَحْطِمُ المَالَ [He bruises the cattle, or camels &c.]. (A, TA.) ― -b3- One says also, لَا تَحْطِمْ عَلَيْنَا المَرْتَعَ, meaning (tropical:) Spoil not thou to us the pasturage by pasturing upon it. (TA.) ― -b4- And حَطَمَ فُلَانًا أَهْلُهُ (tropical:) His family rendered such a one a broken old man; as though they loaded him with their burdens. (TA.) And حَطَمَتْهُ السِّنُّ (S) (assumed tropical:) Age rendered him infirm. (TA.)
2 حَطَّمَ see 1.
5 تَحَطَّمَ see 1. You say also, تحطّم البَيْضُ عَنِ الفِرَاخِ [The eggs broke in pieces so as to disclose the young birds]. (TA.) And تَحَطَّمَتْ الأَرْضُ يُبْسًا The ground, or earth, crumbled by reason of excessive dryness. (TA.) And تحطّم النَّاسُ The people crowded together, crushing, bruising, or pressing upon, one another. (TA.) And ↓ انحطم النَّاسُ عَلَيْهِ The people pressed together, or crowded, upon it, or him. (ISd, TA.) ― -b2- And تحطّم عَلَيْهِ غَيْظًا (tropical:) He became inflamed with wrath, or rage, against him. (K, * TA.)
7 اـِنْحَطَمَ see 1: ― -b2- and 5.
حَطَمٌ حَطَمٌ حطم حطمة inf. n. of حَطِمَ [q. v.]. (Msb.) ― -b2- Also A certain disease in the legs of a beast. (K.)
حَطِمٌ حَطِمٌ حطم حطمة A thing (Msb) breaking in pieces of itself. (S, Msb, K.) ― -b2- (assumed tropical:) A horse broken by age: (S:) or a horse weak by reason of leanness and old age: (Az, TA:) or an aged beast. (Msb.)
حُطَمٌ حُطَمٌ حطم حطمة One who breaks the ranks on the right and left; and الصُّفُوفِ ↓ حَطَّامُ [signifies the same]. (TA.) ― -b2- See also حُطَمَةٌ, in five places.
حُطُمٌ حُطُمٌ حطم حطمة : see حُطَمَةٌ.
حَطْمَةٌ حَطْمَةٌ حطم حطمه حطمة The crowding, thronging, or pressing, of men; and their pushing one another. (TA.) ― -b2- The tide (دُفْعَة) of a torrent; like طَحْمَةٌ. (S.) ― -b3- The havoc of a lion among cattle. (TA.) ― -b4- (tropical:) Dearth, drought, or sterility; or a year of dearth, &c.; (S, K, TA;) because it breaks (تَحْطِمُ) everything; (TA;) as also ↓ حُطْمَةٌ and ↓ حَاطُومٌ: (K:) or this last is not used except as meaning continual dearth &c. (TA.) [See also the last of these words below.]
حُطْمَةٌ حُطْمَةٌ حطم حطمه حطمة : see what next precedes.
حِطْمَةٌ حِطْمَةٌ حطم حطمه حطمة What is broken in pieces, or what one breaks, [accord. to different copies of the K, the former accord. to the reading in the TA,] of a thing that is dry, or tough; (K, TA;) as also ↓ حُطَامَةٌ: (K:) pl. of the former حِطَمٌ: whence صَعْدَةٌ حِطَمٌ [meaning a spear, or spear-shaft, broken in pieces, as is indicated in the TA], in which the term حِطْمَةٌ is regarded as applying to every portion. (K, * TA.) [See حُطَامٌ.]
حُطَمَةٌ حُطَمَةٌ حطم حطمه حطمة A vehement fire, (K,) that breaks in pieces everything that is cast into it. (TA.) Hence, (S, TA,) الحُطَمَةُ a name of Hell, (K,) or of Hell-fire: (S, K:) or, as some say, the fourth stage of Hell: (Har. p. 347:) or a gate of Hell. (K.) ― -b2- (tropical:) A man who eats much; (S, TA;) as also ↓ حُطَمٌ; who breaks everything in eating: (Har p. 580:) and the latter, and ↓ حُطُمٌ, an insatiable man. (TA.) ― -b3- (assumed tropical:) A large number of camels, (T, S, K,) and of sheep or goats: (T, K:) because they break, or crush, (T, S, TA,) the herbage, (T, TA,) or everything, (S, TA,) or the ground with their feet or hoofs, and the trees and herbs in eating them. (TA.) ― -b4- Also, and ↓ حُطَمٌ, (S, K,) (tropical:) A pastor having little mercy upon the cattle; (S, TA;) or who acts injuriously towards them; (K, TA;) causing them to crush, or bruise, one another; (S, K, TA;) or as though he crushed, or bruised, them by his vehement driving: (A, TA:) or the former signifies a pastor who does not allow his beasts to avail themselves of the plentiful pasturages, nor let them disperse themselves in the pasturage: and ↓ the latter, one who is ungentle, or rough; as though he broke, or crushed, or bruised, them when driving them or pasturing them: and ↓ سَوَّاقٌ حُطَمٌ signifies a man who drives beasts vehemently, crushing them, or bruising them, by reason of his vehement driving; but it is used by way of comparison, as meaning (tropical:) cunning and versatile. (TA.) Hence, شَرُّ الرِّعَآءِ الحُطَمَةُ [The worst of pastors is the ungentle, who causes the beasts to crush, or bruise, one another]: (S, K:) accord. to the S, a prov.: accord. to Sgh and the K, not a prov., but a trad.: but many of the trads. are reckoned among provs.: it is applied to him who governs, or manages, ill. (MF, TA.) Hence also what is related in a trad. of 'Alee, that Kureysh, when they saw him in war, or battle, used to say, اِحْذَرُوا الحُطَمَ ↓ اِحْذَرُوا الحُطَمَ [Beware ye of the rough one! Beware ye of the rough one!]. (TA.)
حُطَمِيَّاتٌ حُطَمِيَّاتٌ حطميات Coats of mail; so called from a maker thereof named حُطَمَةُ: or such as break the swords: or such as are heavy and wide: (K:) the first of which explanations is the most probable. (TA.)
حُطَامٌ حُطَامٌ حطام What is broken in pieces, of a thing that is dry, or tough. (S, K. [In the CK, by the accidental omission of وَ كَغُرَابٍ, this signification and the next here following, from the K, are assigned to صَعْدَةٌ حِطَمٌ. See حِطْمَةٌ, which, accord. to some copies of the K, is syn. with حُطَامٌ in the sense explained above.]) And Fragments of eggs; (A, TA;) or of an egg-shell; so in a verse of Et-Tirimmلh: (TA:) or the shell of the egg. (K.) ― -b2- [See a tropical usage of it in an ex. cited, from a trad., voce ثُمَامٌ.] ― -b3- حُطَامُ الدُّنْيَا (assumed tropical:) The frail, or perishing, goods, or possessions, of the present world: accord. to Z, from حُطَامٌ signifying the “ fragments ” of eggs: (TA:) or [simply] the goods of the present world. (TA in art. عرض.)
حَطُومٌ حَطُومٌ حطوم The lion, (K,) that crushes, or bruises, everything that he devours; (TA;) as also ↓ حَطَّامٌ and ↓ مِحْطَمٌ. (K.) And A wind (رِيح) that crushes everything. (TA.)
حَطِيمٌ حَطِيمٌ حطيم Herbage remaining from the preceding year: (Lh, K:) because dry, and broken in pieces. (Lh, TA.) ― -b2- الحَطِيمُ The حِجْر [q. v.] (Msb, K) of Mekkeh, (Msb,) [i. e.] of the Kaa- beh; (K;) which is excluded from the Kaabeh; said in the M to be of the part next the spout; and in the T, to be that in [or rather over] which is the spout: so called because it was left broken when the House was raised: or because the Arabs used to throw in it, or upon it, the clothes in which they performed their circuitings, and it remained until it became broken by length of time: (TA:) or the wall of the حِجْر of the Kaabeh; (I' Ab, S, K;) the wall over which is the spout of the Kaabeh; (Ham p. 710;) the wall that [partly] encloses the حِجْر of the Kaabeh, on the western [or rather north-western] side: (Har p. 389:) or the part between the angle [of the Black Stone] and [the well of] Zemzem and the Makلm [-Ibrل- heem] and, some add, the حِجْر: or from the Makلm to the door: (K:) or the part between the black angle and the door and the Makلm, where the people crowd together to offer up their supplications, so that they crush, or bruise, or press upon, one another: (K, * TA:) and there the pagans used to confederate. (K.)
حُطَامَةٌ حُطَامَةٌ حطام حطامه حطامة : see حِطْمَةٌ.
حَطَّامٌ حَطَّامٌ حطام : see حَطُومٌ: and حُطَمٌ.
حَاطُومٌ حَاطُومٌ حاطوم : see حَطْمَةٌ. ― -b2- Also (tropical:) A digestive; syn. هَاضُومٌ. (K, TA. [In the CK, erroneously, حاضوم.]) It is implied in the K that this is also a signification of حَطْمَةٌ and حُطْمَةٌ; which it is not. (TA.) One says, نِعْمَ حَاطُومُ الطَّعَامِ البِطِّيخُ (tropical:) [Excellent, or most excellent, is the digestive of food, the melon, or water-melon]. (A, TA.)
مِحْطَمٌ مِحْطَمٌ محطم : see حَطُومٌ.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR775 harfحَطَمَ
حَطَمَ I ( n. ac. حَطْم 1 ),
a. Broke into pieces; crushed.
حَطِمَ
حَطِمَ A ( n. ac. حَطَم 4 ),
a. Was, became decrepit, broken down.
حَطَّمَ
حَطَّمَ II ,
a. Smashed, crushed, pounded.
تَحَطَّمَ
تَحَطَّمَ V , اِنْحَطَمَ VII ,
a. Broke, got broken.
b. Thronged, pressed ( crowd ).
حِطْمَة
حِطْمَة 2t , ( pl. حِطَم 7 ),
a. Fragment, piece, bit; morsel, crumb.
حُطْمَة
حُطْمَة 3t ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR20.200 harfحطم
حَطَمَ - يَحْطِمُ - حُطَام - حُطَمَة
حَطَمَ - يَحْطِمُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يفعسه ويسحقه: يطؤه بشيء صلب وثقيل فيدقه ويكسره ويهشمه ويفتته: يؤثر على جسم أو على كائن بقوة أو بشيء مندفع بشدة، يضرب بالكائن، فيبدل من تركيبه بشكل مخرب، فيتكسر ويتفكك بعضه عن بعض
حُطَام: على وزن "فـُعال": اسم فعل مبالغة بمعنى مفعول من " حَطَمَ - يَحْطِمُ ":
Mücavir kökler55 mücavir (72 toplam)
- هيج
2 ortak ayet · “Heyac” sonbaharda sararmış bitki demektir
- صفر
2 ortak ayet · Sufar, safra kesesinden çıkan sarı sudur
- نبع
1 ortak ayet · Büyük su kaynağıdır
- نمل
1 ortak ayet · Karınca
- فخر
1 ortak ayet · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
- لون
1 ortak ayet · Her çeşit renk demektir
- غيث
1 ortak ayet · Ğays (p.se), Yağmur suyu ile yetişen bitki demektir
- ودي
1 ortak ayet · İki dağ arasındaki yamaçlardır
- زرع
1 ortak ayet · Ekin demektir
- سلك
1 ortak ayet · Sülük demektir
- نبذ
1 ortak ayet · Nebiz köpük demektir
- لهو
1 ortak ayet · Boğazdaki küçük dil demektir
Geçtiği ayetler(6)
… مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطَامًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ
ÇerçöpGörmez misin ki; gerçekten Allah, gökten bir su indirip onu yerdeki kaynaklara yerleştirmiş, sonra da onunla türlü türlü ekinler çıkarmaktadır. Sonra onları kurutur ve sen, onları sararmış görürsün. Sonra da onu çörçöp haline çevirir. Muhakkak ki bunlarda, akıl sahipleri için ibret vardır.
لَوْ نَشَاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ
ÇerçöpDilersek Biz, onu çörçöp yaparız da şaşar kalırsınız.
… الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا وَفِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ …
ÇerçöpBilin ki; dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve daha çok mal ve evlad sahibi olmak isteğinden ibarettir. Bu; yağmurun bitirdiği, ekicilerin de hoşuna giden bir bitki gibidir ki; sonra kurur da sapsarı olduğunu görürsün. Sonra da çörçöp olur. Ahirette şiddetli azab vardır. Allah’ın rızası ve mağfireti de vardır. Dünya hayatı, aldatıcı bir geçinmeden başka bir şey de değildir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حطم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هشم, كسر, سحق, قصم |
| Zıt Kök | جبر |
| Çekirdek Özet 1 | Kuru, sert veya gevrek nesnelerin baskı, darbe veya kuruma neticesinde çıtırtıyla kırılarak ufalanması ve çerçöp haline gelmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılığını, özsuyunu ve hakiki değerini yitirmiş yapıların dünyevi aldanışının son bulup dağılması; ahirette ise azgın benliklerin parçalanıp öğütülmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde kökünden veya gayesinden kopan her yapının kaçınılmaz ontolojik akıbeti olan çözülme, ufalanma ve değersizleşme yasası |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir «kırma» veya sadece cehennemin özel bir ismi gibi algılayıp, varlığın kuruyup ufalanabilir kırılganlığını ve nitelik kaybını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حط | Bir şeyin seviyesini düşürme, ağırlığı veya yükü yere indirme, aşındırıp zeminle bir kılma. Nitekim حطط yükü ve günah ağırlığını indirmeyi, حطب ise dal ve ağaçların kuruyarak yere düşürülüp toplanmasını ifade eder. | م | م harfinin temsil ettiği toplanma, bütünsellik, içe kapanma ve nihai kuşatma niteliğiyle, indirme ve sürtünme eylemi nesnenin tüm gövdesine sirayet eder; nesne yalnızca aşağı düşmekle kalmaz, bütünlüğünü tamamen kaybedip un ufak olur, çerçöp halinde birikir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Nesnenin kendi sınırını, dış kabuğunu, gövdesel sertliğini ve bütünlüğünü koruyan çevreleyici yapıyı simgeler. |
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Dıştan gelen kuşatıcı baskıyı, dönerek içine alan yükü veya ezici çark hareketini ifade eder. |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Parçalanan nesnenin katı formunu yitirip dağılmasını, akıntıya kapılan un ufak zerrecikler halinde yayılmasını temsil eder. |
| حطم | Kuşatıcı bir baskıyla koruyucu kabuğun parçalanıp dağılması | Çevrelenmiş ve katılaşmış bir varlığın, dışarıdan gelen ezici bir güçle veya içten gelen kurulukla sınırlarını kaybederek toz, kırıntı ve döküntü haline gelip yayılması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kemik, kuru odun, yumurta kabuğu veya kuruyup sararmış ot gibi sert ve gevrek nesnelerin sert bir darbeyle veya basılmayla çıtırtı çıkararak kırılması, ufalanması ve döküntüye dönüşmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Huzelî şair Sâide b. Cüeyye, kırılmış ve ufalanmış mızrağı veya kamışı tasvir ederken kökü şu şekilde kullanır: ماذا هنالك من أسوان مكتئب / وساهف ثمل في صعدة حطم |
| Erken Arapça kullanım | Develeri acımasızca, birbirine çarptırıp ezerek sevk eden kaba sürücü için قد لفها الليل بسواق حطم ifadesi kullanılmıştır. Bütün otları kurutup yok eden şiddetli kıtlık yılına الحطمة, Kâbe avlusunda izdiham nedeniyle insanların birbirini sıkıştırdığı alana ise الحطيم denmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça حطم kökü, merkezi ve güneybatı Sami dillerinde sert yüzeylerin kırılması, ufalanması, ezilmesi ve parçaların ayrışması morfolojik dairesine aittir. Kökün ilk iki konsonantı olan حط birleşik ekseni, İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde yük indirme, kazıma, oyma ve kesme eylemleriyle sesdeş ve anlambilimsel akrabalık gösterir; örneğin İbranicedeki ח-ט-ב (odun kesmek, yontmak) ile Arapçadaki حطب ve حطم kökleri aynı maddesel gevreklik ve kırma zemininde buluşur. Arapçada kökün üçüncü seslisi olarak beliren م genizsil harfi, kırma eyleminin tekil bir çatlama değil, nesnenin bütünlüğünü yok eden yaygın bir ufalanma, tozlaşma ve kırıntı döküntüsüne dönüşme niteliğini pekiştirmiştir. Bu durum, kökün salt ikiye ayırma anlamındaki kesme eylemlerinden ayrılarak gevrek yapılı materyallerin (kuru sap, kemik, kabuk) ezilerek formunu kaybetmesi şeklinde semantik bir özelleşmeye uğradığını gösterir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lane’s Lexicon ve Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حط ikili tabanından türeme | Sertleşmiş ve nemini yitirmiş nesnelerin çıtırtıyla kırılarak yere serilmesi ve döküntü haline gelmesi yönünde genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerindeki kırma, yontma ve kesme tabanlarıyla paralellik | Odun, kemik ve sert kabukların kırılması ve parçalanması anlam alanında Süryanice ve İbranice eşdeğer ses kökleriyle temas halindedir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dillerde ezme ve ufalanma kökleri | Doğu Çad ve Berberî dillerindeki kuru kabukları ezme fiilleriyle fonetik ve semantik paralellikler ileri sürülmüştür. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques) ve Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حطم | Anlamlı | Ufalamak, kırmak | Gevrek ve kuru şeyleri ezip parçalayarak çerçöp haline getirmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| حمط | Anlamlı | Ekşimek, sertleşmek | Sütün aşırı ekşiyip yakıcı hale gelmesi veya bir tür buruk orman ağacı. | Kur'an'da geçmez; sertlik ve keskinlik yönüyle ilişkilidir. |
| طحم | Anlamlı | İtip kakmak, hücum etmek | Selin veya ordunun önüne kattığı her şeyi çarpıp devirmesi, büyük dalga. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle baskı ve çarpma paydasında birleşir. |
| طمح | Anlamlı | Yukarı bakmak, göz dikmek | Bakışın yükseğe dikilmesi, taşkınlık ve uzak hedeflere yönelme. | Kur'an'da geçmez; yukarı yönelişiyle hedef köke zıt bir hareket eksenidir. |
| محط | Anlamlı | Sıyırmak, inceltmek | Kirişi veya ipi parmaklar arasında düzeltip sıyırmak, soymak. | Kur'an'da geçmez; yüzeydeki fazlalıkları ayıklama anlamı taşır. |
| مطح | Anlamlı | Uzatmak, yaymak | Bir şeyi çekip uzatmak veya yere serip yaymak. | Kur'an'da geçmez; genişleme ve uzama hareketidir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حطم | Merkez | Parçalayıp ufalamak | Kuru, gevrek veya sert bir yapıyı çıtırtıyla ezerek küçük kırıntılara ve çerçöpe dönüştürmek. | Maddenin özsuyunu yitirip kırılganlaşması neticesinde bütünüyle dağılmasıdır. |
| هشم | Komşu | Ezerek ufalamak | Kuru veya yaş şeyleri, içi boş veya yumuşak nesneleri (baş, kemik, ekmek) vurarak ezmek. | حطم daha çok sert-kuru gevrekliği içerirken, هشم çiğneme ve ezilme hissiyatını öne çıkarır. |
| كسر | Komşu | Kırmak | Bir bütünü iki veya birkaç parçaya ayırmak; genel kırma eylemidir. | كسر ufalanma veya un ufak olma şartı aramaz; parçalar büyük kalabilir. |
| سحق | Komşu | Ezerek toz etmek | Sürtme, öğütme ve ezme yoluyla nesneyi incecik toz veya un haline getirmek. | حطم darbe veya kurulukla kırma iken, سحق sürtünmeyle aşındırıp tozlaştırmadır. |
| قصم | Komşu | Kökünden kırmak | Omurgayı, beli veya bir nesneyi ortasından ikiye çatlatıp koparmak, helak etmek. | قصم omurga gibi taşıyıcı ana eksenin kırılmasını ifade eder; ufalanma şart değildir. |
| جبر | Zıt | Kırığı onarmak, bütünlemek | Kırılmış, dağılmış ve bozulmuş bir yapıyı sarıp kaynatarak eski sağlam haline kavuşturmak. | حطم parçalayıp dağıtırken, جبر parçaları birleştirip varlığın direncini yeniler. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حطم | Çıtırdayarak kırılmak, ufalanıp çerçöp olmak | Gevrek, kuru ve sert varlıkların baskıyla ezilip kırıntı döküntüsüne dönüşmesini ifade eder. | Kesin |
| Latince | Conterere, comminuere | Ezmek, un ufak etmek, parçalamak | Maddenin baskı altında bütünlüğünü yitirip parçalara ayrılmasını karşılar; kuruluk nüansı dolaylıdır. | Güçlü |
| İngilizce | To crush, shatter, crumble into debris | Kırıp ufalamak, çerçöpe çevirmek | «Crumble» ve «debris» kelimeleri حطام karşılığındaki kırıntı ve döküntü oluşumunu tam yansıtır. | Kesin |
| Almanca | Zermalmen, zerbröckeln, Trümmer | Ezmek, ufalamak, döküntü/moloz | «Zerbröckeln» kuru nesnelerin ufalanmasını, «Trümmer» ise geriye kalan enkazı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Broyer, fracasser, débris | Ufalamak, parçalamak, döküntü | Darbeyle kırma ve arta kalan değersiz tortu veya ufantı anlamını kuşatır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short ve Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حُطَامًا | Kuruyup ufalanmış ekin, kuru çerçöp, saman döküntüsü | Dünyanın geçici zinetinin, yeşerdikten sonra kuruyup değersiz bir toza ve kırıntıya dönüşmesi bağlamında (Zümer 39:21, Vâkı‘a 56:65, Hadîd 57:20). |
| الْحُطَمَةُ | Önüne geleni kırıp ezen, kemikleri un ufak eden dehşetli ateş katmanı | Mal toplayıp onunla ebedileşeceğini sanan kibrin, bizzat her şeyi ufalayıp yok eden ilahi azapla cezalandırılması bağlamında (Hümeze 104:4, Hümeze 104:5). |
| يَحْطِمَنَّكُمْ | Ayaklar altında ezmek, çiğneyerek un ufak etmek | Süleyman ve ordusunun farkında olmadan karıncaları ezerek kırması endişesi bağlamında (Neml 27:18). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve cehennemin tabakaları | Cehennemin bir vasfı veya tabakası olarak الْحُطَمَةُ isminin cisimleri ve kemikleri atomize eden, mahiyetini parçalayan ontolojik azap niteliği. | Büyüklük taslayan maddi yapıların ilahi kudret karşısında un ufak olması. |
| Fıkıh | Zayi olan ve tazmini gereken mallar | Telef olan bir malın menfaatini yitirip çerçöp haline gelmesi durumunda kıymetinin mi yoksa mislinin mi ödeneceği tartışması. | İktisadi değerin sıfırlanıp malın حُطَام seviyesine inmesi. |
| Tefsir | Dünya hayatının meselleri ve karınca kıssası | Karıncaların sert kabuklu anatomisinin ezilmesini ifade eden fiil ile ziraatın sararıp ufalanması arasındaki ortak fiziksel gerçeklik. | Kuruluk, kabuk yapısı ve biçimsel formun dağılması. |
| Hadis | Dünyevi menfaat ve liyakatsiz yöneticiler | Geçici dünya metaı için «dünya çerçöpü» anlamında حُطَامُ الدُّنْيَا terkibi ve zalim idareciler için حُطَمَة nitelendirmesi. | Yönetilenleri ezen despotluk ve değersizleşen geçici servet. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık muhasebesi ve ahiret inancı | Fanilik bilinci | Putlaştırılan fani değerleri parçalama | Sonsuz sanılan dünyevi güçlerin ilahi nizam karşısında ufalanabilir birer çerçöp olduğunu hatırlatır. | Kesin |
| İlmi | Maddenin faz dönüşümü ve entropi | Yapısal kırılganlık ve dağılma | Bütünlüğün mikro düzeyde çözülmesi | Nemini, bağını ve enerjisini kaybeden sistemlerin kırılganlaşarak kırıntı haline gelmesi yasasını ifade eder. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite kullanımı ve tebaa ilişkisi | Despotik ezicilik | Zayıf kitleleri öğütüp parçalama | Zulme dayanan iktidarların toplumu ufalaması veya kibirli güçlerin sonunda ezilip ufalanması dinamizmidir. | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve meta algısı | Değersizleşen artık | İktisadi metanın geçiciliği | Tüketim hırsıyla yığılan malların nihai aşamada kullanılamaz döküntü ve atık haline gelmesini gösterir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mekanik kırılma mekaniği, gevreklik ve mikro çatlak yayılımı | Malzeme biliminde sünekliğini (nemini/esnekliğini) kaybetmiş katıların ani gerilme altında deforme olmadan doğrudan kırıntılara ve parçalara ayrılması süreciyle birebir örtüşür. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal anomi ve kurumsal ufalanma | Bir arada tutucu ortak değerlerini, adalet bağını ve ahlaki nemini yitiren toplumların dış veya iç krizlerle küçük, işlevsiz gruplara ayrışarak ufalanması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece cehennemin ceza mekanizmalarından biri veya sadece sıradan bir saman çöpü olarak görüp, varlığın özsuyunu kaybetmesiyle başlayan geniş ontolojik çözülüşü göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök yalnızca fiziksel bir kırma değil; yeşillikten sararmaya, sararmadan gevrekleşmeye ve nihayet rüzgarın savurduğu bir enkaza dönüşmeye kadar varlığın geçicilik çevrimini ve kibrin kaçınılmaz akıbetini kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hümeze suresindeki mal yığma tutkusu ile cehennemin الْحُطَمَةُ olması arasındaki illiyet bağı koparılır; Neml suresindeki karıncanın ezilme ifadesi biyolojik inceliğinden soyutlanıp kaba bir mecaza indirgenir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, hayat ve ölüm tasavvurunu en somut ziraat ve tabiat gözlemleriyle zihne nakşeder. Canlı ve taze olanın bir süre sonra kuruyup ufalanacağı hakikati, insanın dünyaya bağımlılığını kökten sarsan bir anahtardır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dünya hayatının yeşerip sonra sararan ekin meseliyle anlatıldığı ayetlerde (Zümer 39:21, Hadîd 57:20), servetine güvenip böbürlenenlerin akıbetini bildiren uyarılarda ve ahiret azabının dehşetini tasvir eden surelerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Maddi servetin, bedensel gücün veya dünyevi iktidarın kalıcı ve sarsılmaz olduğu yanılgısını düzeltir; her katı ve gururlu yapının manevi özünü yitirdiğinde birer çerçöpe döneceğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSert, gevrek ve nemini yitirmiş nesnelerin bir baskı veya kuruma neticesinde çıtırtıyla kırılarak ufak parçalara, döküntülere ve çerçöpe dönüşmesi.
- Soyut anlamCanlılığını, hakiki gayesini ve ilahi irtibatını kaybeden her türlü iddia, servet ve kibrin kaçınılmaz olarak dağılması, ufalanması ve değersiz bir tortu haline gelmesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemin içsel esnekliğini ve hayatiyetini yitirmesi sonucu dışsal veya ilahi bir müdahale karşısında toptan yapısal çöküşe uğraması ve kırıntılaşması yasası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sistemin zamana bağlı içsel canlılığını ve bağlayıcı nemini, başlangıçtaki bütünlüğünü, ise dünyevileşme ve kuruma katsayısını temsil eder. Zaman ilerledikçe sistem esnekliğini kaybeder; gerilme-şekil değiştirme direnci kırılganlık sınırına dayanır (). Bu aşamada uygulanan herhangi bir dışsal veya ilahi kuvvet (), sistemi bir arada tutamaz ve sistem değeri sıfıra yaklaşan sayısız küçük kırıntıya ve çerçöpe () ayrışarak ufalanır (حُطَام).