حيي

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ح-ي-ي73 sîga, 179 mücavir kök, 166 ayet, 50 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.أخرمتعأرضيُحْيِيغررحييدنوموتيُحْيِيكُمْلعبحَيًّازينلهوالْحَيَاةِأله

KökSîga 73Ayet 166Sure 50Mücavir 179

▶ Ağı aç (3B)

حيي

ح - ي - ي

KÖK
  • 189 geçiş
  • 166 ayet
  • 73 sîga
  • 7 sözlük

Uyanık yılan demektir. Uykudaki yılana da mevt denir. Hayy, Hayy kış uykusundan uyanmış yılan, mevt de kış uykusundaki yılan demektir.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: حيى

Notlarım

Sözlükler(7)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Uyanık yılan demektir. Uykudaki yılana da mevt denir. Hayy, Hayy kış uykusundan uyanmış yılan, mevt de kış uykusundaki yılan demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.339 harf
باب اللفيف من الحاء الحاء: الحاء: حرفُ هجاءٍ مقصور موقوف، فإذا جعلته اسماً مددته. تقول: هذه حاءٌ مكتوبة. ومَدَّتها ياءان. وكلُّ حرفٍ على خِلْقَتِها من حروف المعجم فألفها إذا مُدَّتْ صارت في التصريف ياءين. وتصغيرُها: حُيَيَّة وإنّما يجوز تصغيرها إذا كانت صغيرة في الخَطّ أو خفيّة وإلاّ فلا. وحاء- ممدودة- قبيلة. قال: طلبت الثأر في حَكَمٍ وحاءٍ ويقال لابن مئة: لا حاءَ و ساءَ، أي: لا مُحْسِنٌ ولا
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR5.860 harf
Madde başı: حيى- الحياة تستعمل على أوجه: الأول: للقوة النامية الموجودة في النبات والحيوان، ومنه قيل: نبات حي، قال عز وجل: ﴿أعلموا أن الله يحيي الأرض بعد موتها﴾ [الحديد/17]، وقال تعالى: ﴿وأحيينا به بلدة ميتا﴾ [ق/11]، ﴿وجعلنا من الماء كل شيء حي﴾ [الأنبياء/30]. الثانية: للقوة الحساسة، وبه سمي الحيوان حيوانا، قال عز وجل: ﴿وما يستوي الأحياء ولا الأموات﴾ [فاطر/22]، وقوله تعالى: {ألم نجعل الأرض كفاتا *** أحياء
Maddenin bağlantısı

- الحياة تستعمل على أوجه: الأول: للقوة النامية الموجودة في النبات والحيوان، ومنه قيل: نبات حي، قال عز وجل: ﴿أعلموا أن الله يحيي الأرض بعد موتها﴾ [الحديد/17]، وقال تعالى: ﴿وأحيينا به بلدة ميتا﴾ [ق/11]، ﴿وجعلنا من الماء كل شيء حي﴾ [الأنبياء/30]. الثانية: للقوة الحساسة، وبه سمي الحيوان حيوانا، قال عز وجل: ﴿وما يستوي الأحياء ولا الأموات﴾ [فاطر/22]، وقوله تعالى: ﴿ألم نجعل الأرض كفاتا *** أحياء وأمواتا﴾ [المرسلات/25 - 26]، وقوله تعالى: ﴿إن الذي أحياها لمحيي الموتى إنه على كل شيء قدير﴾ [فصلت/39]، فقوله: ﴿إن الذي أحياها﴾ إشارة إلى القوة النامية، وقوله: ﴿لمحيي الموتى﴾ إشارة إلى القوة الحساسة. الثالثة: للقوة العاملة العاقلة، كقوله تعالى: ﴿أو من كان ميتا فأحييناه﴾ [الأنعام/122]، وقول الشاعر: *وقد أسمعت لو ناديت حيا **ولكن لا حياة لمن تنادي* (البيت لكثير عزة من قصيدة له يرثي بها خندفا الأسدي، ومطلعها: *شجا أظعان غاضرة الغوادي**بغير مشورة عرضا فؤادي* وهو في ديوانه ص 223؛ ومعجم البلدان 4/194؛ والأغاني 12/173) والرابعة: عبارة عن ارتفاع الغم، وبهذا النظر قال الشاعر: *ليس من مات فاستراح بميت**إنما الميت ميت الأحياء* (البيت لعدي ابن الرعلاء، والرعلاء أمه، وبعده: *إنما الميت من يعيش كئيبا**كاسفا باله قليل الرجاء* وهو في معجم الشعراء ص 252؛ وقطر الندى ص 234؛ واللسان (موت) ؛ والبصائر 2/512) وعلى هذا قوله عز وجل: ﴿ولا تحسبن الذين قتلوا في سبيل الله أمواتا بل أحياء عند ربهم﴾ [آل عمران/169]، أي: هم متلذذون، لما روي في الأخبار الكثيرة في أرواح الشهداء (انظر في ذلك الدر المنثور 2/371). والخامسة: الحياة الأخروية الأبدية، وذلك يتوصل إليه بالحياة التي هي العقل والعلم، قال الله تعالى: ﴿استجيبوا لله وللرسول إذا دعاكم لما يحييكم﴾ [الأنفال/24] (وعن مجاهد في الآية قال: هو هذا القرآن، فيه الحياة والنجاة والعصمة في الدنيا والآخرة)، وقوله: ﴿يا ليتني قدمت لحياتي﴾ [الفجر/24]، يعني بها: الحياة الأخروية الدائمة. والسادسة: الحياة التي يوصف بها الباري، فإنه إذا قيل فيه تعالى: هو حي، فمعناه: لا يصح عليه الموت، ليس ذلك إلا لله عز وجل. والحياة باعتبار الدنيا والآخرة ضربان: الحياة الدنيا، والحياة الآخرة: قال عز وجل: ﴿فأما من طغى وآثر الحياة الدنيا﴾ [النازعات/38]، وقال عز وجل: ﴿اشتروا الحياة الدنيا بالآخرة﴾ [البقرة/86]، وقال تعالى: ﴿وما الحياة الدنيا في الآخرة إلا متاع﴾ [الرعد/26]، أي: الأعراض الدنيوية، وقال: ﴿ورضوا بالحياة الدنيا واطمأنوا بها﴾ [يونس/7]، وقوله تعالى: ﴿ولتجدنهم أحرص الناس على حياة﴾ [البقرة/96]، أي: حياة الدنيا، وقوله عز وجل: ﴿وإذ قال إبراهيم رب أرني كيف تحيي الموتى﴾ [البقرة/260]، كان يطلب أن يريه الحياة الأخروية المعراة عن شوائب الآفات الدنيوية. وقوله عز وجل: ﴿ولكم في القصاص حياة﴾ [البقرة/179]، أي: يرتدع بالقصاص من يريد الإقدام على القتل، فيكون في ذلك حياة الناس. وقال عز وجل: ﴿ومن أحياها فكأنما أحيا الناس جميعا﴾ [المائدة/32]، أي: من نجاها من الهلاك، وعلى هذا قوله مخبرا عن إبراهيم: ﴿ربي الذي يحيي ويميت قال: أنا أحيي وأميت﴾ [البقرة/258]، أي: أعفو فيكون إحياء. الحيوان: مقر الحياة، ويقال على ضربين: أحدهما: ما له الحاسة، والثاني: ما له البقاء الأبدي، وهو المذكور في قوله عز وجل: ﴿وإن الدار الآخرة لهي الحيوان لو كانوا يعلمون﴾ [العنكبوت/64]، وقد نبه بقوله: ﴿لهي الحيوان﴾ أن الحيوان الحقيقي السرمدي الذي لا يفنى، لا ما يبقى مدة ثم يفنى، وقال بعض أهل اللغة: الحيوان والحياة واحد (وهو مروي عن قتادة، راجع اللسان (حيا) )، وقيل: الحيوان: ما فيه الحياة، والموتان ما ليس فيه الحياة. والحيا: المطر؛ لأنه يحيي الأرض بعد موتها، وإلى هذا أشار بقوله تعالى: ﴿وجعلنا من الماء كل شيء حي﴾ [الأنبياء/30]، وقوله تعالى: ﴿إنا نبشرك بغلام اسمه يحي﴾ [مريم/7]، فقد نبه أنه سماه بذلك من حيث إنه لم تمته الذنوب، كما أماتت كثيرا من ولد آدم صلى الله عليه وسلم، لا أنه كان يعرف بذلك فقط فإن هذا قليل الفائدة. وقوله عز وجل: ﴿يخرج الحي من الميت ويخرج الميت من الحي﴾ [يونس/31]، أي: يخرج الإنسان من النطفة، والدجاجة من البيضة، ويخرج النبات من الأرض، ويخرج النطفة من الإنسان. وقوله عز وجل: ﴿وإذا حييتم بتحية فحيوا بأحسن منها أو ردوها﴾ [النساء/86]، وقوله تعالى: ﴿فإذا دخلتم بيوتا فسلموا على أنفسكم تحية من عند الله﴾ [النور/61]، فالتحية أن يقال: حياك الله، أي: جعل لك حياة، وذلك إخبار، ثم يجعل دعاء. ويقال: حيا فلان فلانا تحية إذا قال له ذلك، وأصل التحية من الحياة، ثم جعل ذلك دعاء تحية، لكون جميعه غير خارج عن حصول الحياة، أو سبب حياة إما في الدنيا؛ وإما في الآخرة ومنه (التحيات لله) (حديث التشهد، أخرجه البخاري 2/311، باب التشهد في الآخرة؛ ومسلم برقم (402) ؛ والترمذي انظر: عارضة الأحوذي 2/83، ومعالم السنن 1/226) ؛ وابن ماجه برقم (899) ؛ والنسائي 2/240 في التشهد). وقوله عز وجل: ﴿ويستحيون نساءكم﴾ [البقرة/49]، أي: يستبقونهن، والحياء: انقباض النفس عن القبائح وتركه، لذلك يقال: حيي فهو حي (انظر: الأفعال 1/372)، واستحيا فهو مستحي، وقيل: استحى فهو مستح، قال الله تعالى: ﴿إن الله لا يستحيي أن يضرب مثلا ما بعوضة فما فوقها﴾ [البقرة/26]، وقال عز وجل: ﴿والله لا يستحيي من الحق﴾ [الأحزاب/53]، وروي: (إن الله تعالى يستحي من ذي الشيبة المسلم أن يعذبه) (الحديث عن عائشة عن النبي صلى الله عليه وسلم: (إن الله يستحي أن يعذب شيبة شابت في الإسلام). قال العجلوني: هكذا ذكره الغزالي في الدرة الفاخرة، ورواه السيوطي في الجامع الكبير عن ابن النجار بسند ضعيف. راجع: كشف الخفاء 1/244) فليس يراد به انقباض النفس، إذ هو تعالى منزه عن الوصف بذلك وإنما المراد به ترك تعذيبه، وعلى هذا ما روي: (إن الله حيي) (الحديث عن سلمان عن النبي قال: (إن الله حيي كريم، يستحي إذا رفع الرجل إليه يديه أن يردهما صفرا خائبتين) أخرجه أبو داود والترمذي وابن ماجه والحاكم. قال البغوي: هذا حديث حسن غريب.

وقال ابن حجر: سنده جيد. راجع: فتح الباري 11/143؛ وشرح السنة 5/185؛ وسنن ابن ماجه 2/1271؛ وسنن أبي داود برقم (1488) كتاب الصلاة، باب الدعاء؛ وعارضة الأحوذي 13/68؛ والحاكم 1/497؛ وانظر: الفتح الكبير 1/333. وفي حديث آخر: (إن الله تعالى حيي ستير، يحب الحياء والستر، فإذا اغتسل أحدكم فليستتر) أخرجه أحمد في المسند 4/224؛ وأبو داود برقم 4012 والنسائي 1/200، وانظر: الفتح الكبير 1/333) أي: تارك للقبائح فاعل للمحاسن.

وقال ابن حجر: سنده جيد. راجع: فتح الباري 11/143؛ وشرح السنة 5/185؛ وسنن ابن ماجه 2/1271؛ وسنن أبي داود برقم (1488) كتاب الصلاة، باب الدعاء؛ وعارضة الأحوذي 13/68؛ والحاكم 1/497؛ وانظر: الفتح الكبير 1/333. وفي حديث آخر: (إن الله تعالى حيي ستير، يحب الحياء والستر، فإذا اغتسل أحدكم فليستتر) أخرجه أحمد في المسند 4/224؛ وأبو داود برقم 4012 والنسائي 1/200، وانظر: الفتح الكبير 1/333) أي: تارك للقبائح فاعل للمحاسن.

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.363 harf
ح ي ي أحياه الله فحي وحي وحيوا بخير وحيوا وهو حي من الأحياء‏.‏ ولا حي علي ينفعني أي لا أحد وما بالدار حيّ‏.‏ وناقة محي ومحيية‏:‏ لا يموت لها ولد خلاف مميت ومميتة‏.‏ واستحييت أسيري‏:‏ تركته حياً‏.‏ وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ اقتلـوا المشركيـن واستحيـوا شرخهـم ‏"‏‏.‏ ومـررت بحـي مـن أحيـاء العرب‏.‏ وحياء الله وأكرمك الله بتحيته وبتحاياه‏.‏ وبي شوق إلى محياك‏.‏ وتحايا القوم وحايا بعضهـم بعضـاً‏.‏
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR34.655 harf
: ( ى ( *!الحِيُّ ، بكسْر الحاءِ ) : *!الحَياةُ زَعَمُوا ؛ قالَهُ ابنُ سِيدَه ، وأَنْشَدَ للعجَّاجِ : كأنَّها إذِ الحَياةُ حِيُّ وإِذْ زَمانُ الناسِ دَغْفَلِيُّ ( و ) وكذلِك ( *!الحَيَوانُ بالتَّحْرِيكِ ) ؛ ومنه قوْلُه تعالى : ﴿وإنَّ الدارَ الآخرَةَ لَهِيَ الحَيَوانُ﴾ ، أَي دارُ الحَياةِ الَّدائِمَةِ . قالَ الفرَّاءُ : كسر أَوَّل *!حِيَ لئَلاَّ تُبْدَل الياءُ واواً كما قالوا بِيضٌ وعِينٌ .
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.541 harf
حَيِىَ حَيِىَ A ( n. ac. حَيَاة [ 4tA ] ), a. Lived; came to life. b. ( n. ac. حَيَآء [ حَيَاْي 22A ]) [ Min ], Was ashamed of. حَيَّيَ حَيَّيَ II , a. Kept alive; let live; brought to life; made to live, preserved. b. Saluted, greeted. حَاْيَيَ حَاْيَيَ III , a. Made to blush. b. Fed ( child ). c. Stirred ( fire ). أَحْيَيَ أَحْيَيَ IV , a. see II (a) . b. Vivified; fertilized (
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok113.834 harf
حيي 3.BAB حَيَّ - يَحْيَا - مَحْيَا - حَيَاة - حَيَوان - حَيَ - حَيَّة - أَحْيَاء - أَحْيا - يُحْيِي - حَيّا - يُحَيِّي - تَحِيَّة - استَحْيا - يَسْتَحْيِي - يحيى حَيَّ - يَحْيَا + الكائن: يعيش ويبقى حياً - ضد يموت: يقوم بمظاهر الحياة من حركة وأكل وتنفس ودوران وتكاثر، ويحتفظ ببنية جسمية أساسية ثابتة أَحْيَا - يُحْيِي: على وزن " أفعل من"
Tamamını oku

Sîgalar(73)

Mücavir kökler179 mücavir (492 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. دنو

    66 ortak ayet · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür

  2. موت

    65 ortak ayet · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…

  3. متع

    16 ortak ayet · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…

  4. زين

    13 ortak ayet · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…

  5. غرر

    8 ortak ayet · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir

  6. عقل

    10 ortak ayet · Akledersiniz

  7. لهو

    6 ortak ayet · Boğazdaki küçük dil demektir

  8. أخر

    20 ortak ayet · Uhur ense demektir

  9. لعب

    6 ortak ayet · Oynarlar

  10. خرج

    15 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır

  11. أرض

    27 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

  12. أله

    74 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

Geçtiği ayetler(166)

Sîga sayfası: الْحَيَاةِ
  1. … جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا …

    HayatSonra sizler; birbirinizi öldüren, aranızdan bir takımını yurtlarından süren, onlara karşı günah ve düşmanlıkla birleşen, onları (yurtlarından) çıkarmak haram kılınmışken esir olarak geldiklerinde fidyeleşmeye kalkan kimselersiniz. Yoksa kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkar mı ediyorsunuz? Sizden böyle yapanın cezası; dünya hayatında rezil olmaktan başka birşey değildir. Kıyamet gününde ise onlar, azabın en şiddetlisine uğratılırlar. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.

  2. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ

    Hayatİnsanlardan öylesi vardır ki; dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider. Ve Allah’ı kalbinde olana şahid tutar. Halbuki o, düşmanların en yamanıdır.

  3. … الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ

    HayatKadınlarından oğullarından, kantar kantar altın ve gümüşten, nişanlı atlardan, develerden ve ekinlerden gelen zevklere aşırı düşkünlük; insanlar için süslenip hoş göründü. Bunlar dünya hayatının geçimidir. Oysa gidilecek yerin güzel olanı Allah katındadır.

  4. مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ …

    HayatBu dünya hayatında onların sarfettikleri şeylerin durumu; kendilerine zulmeden bir kavmin ekinlerine isabet ederek mahveden kavurucu bir rüzgarın durumuna benzer. Allah onlara zulmetmedi, ama onlar; kendilerine zulmediyorlardı.

  5. … لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ …

    HayatEy iman edenler; Allah yoluna koyulduğunuz zaman, iyice araştırın. Size selam verene; dünya hayatının geçici menfaatine göz dikerek; sen mü’min değilsin, demeyin. Allah katında çok ganimetler vardır. Önce siz de öyleydiniz ama Allah size lütfetti. Onun için iyice araştırın. Muhakkak ki Allah; yaptıklarınızdan haberdardır.

  6. هَأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا

    Hayatİşte siz öyle kimselersiniz ki; dünya hayatında onları savunuyorsunuz. Ama kıyamet günü Allah’a karşı onları kim savunacak? Yahut onlara kim vekil olacak?

  7. … وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ …

    HayatDe ki: Allah’ın kulları için çıkardığı zineti ve temiz rızıkları kim haram kılmış? De ki: Bunlar, dünya hayatında iman edenler içindir. Kıyamet günü ise yalnız onlara tahsis edilmiştir. Biz, ayetlerimizi bilen bir kavim için böylece uzun uzun açıklarız.

  8. إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ

    HayatMuhakkak ki buzağıyı tanrı edinenlere; Rabblarından bir gazab ve dünya hayatında bir horluk erişecektir. Biz, işte böylece cezalandırırız iftira edenleri.

  9. … الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ

    HayatEy iman edenler; size ne oldu ki: Allah yolunda elbirliği ile savaşa çıkın, denildiği zaman, yere çakılıp kaldınız. Yoksa ahireti bırakıp da dünya hayatına mı razı oldunuz? Halbuki dünya hayatının geçimi ahiretin yanında pek azdır.

  10. فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ

    HayatArtık onların malları da çocukları da seni imrendirmesin. Doğrusu Allah, ancak bununla onlara dünya hayatında azab etmeyi ve kafirler olarak canlarının çıkmasını ister.

Sîga sayfası: الْحَيَاةُ
Sîga sayfası: الْحَيَاةَ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökحيي
YapıÜçlü kök
Özel DurumÂhirinde iki illet harfi bulunan lefif-i makrûn
Bağlamsal Yakın Köklerنشط، قوم، بقا
Zıt Kökموت
Çekirdek Özet 1Canlılık, devinim, duyarlılık, uyanıklık ve kendi kendine işleyen dinamik güç
Çekirdek Özet 2İlahi iradeyle varlığa can verilmesi, ölümden sonra diriliş ve bilinçli varoluş
Çekirdek Özet 3Mutlak ve ebedi hayat kaynağı olan el-Hayy ile yaratılmışların fani ve koşullu diriliği arasındaki ontolojik ayrım
Kritik Hata RiskiHayatı yalnızca biyolojik solunum ve nabız hareketine indirgeyerek manevi, ahlaki ve ebedi boyutları göz ardı etmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
حيCanlılık, yöneliş, mekânsal ve zamansal olarak dinamik hareket gösterme ve uyanıklıkيİkilenen illet harfi devinimi süreklilik, içsel canlanma, duyarlılık, biyolojik ve manevi hayat kazanma şeklinde pekiştirerek köke tam bir dirilik ve dinamizm kazandırmıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
حçit, duvar; çevirme, koruma, ayırmaDış etkilerden korunan, sınırları belirlenmiş, kendi bütünlüğünü muhafaza eden canlı organizma veya içsel alan
يel ve kol; iş, yapma, uzanmaAktif faaliyet, iş görme, temas etme, iradi hareket ve güç kullanımı
يel ve kol; iş, yapma, uzanmaHareketin ve etkinin yinelenmesi, kesintisiz işlerlik, hayat enerjisinin sürekli dışa vurumu
حييKorunaklı bir yapının sürekli eylem, hareket ve duyarlılıkla kendi varlığını sürdürmesiBeden veya korunaklı bir kabuk içinde içsel enerjinin devinimi, eylemlilik, tepki verme yeteneği ve hayat bulma hareketi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBiyolojik canlanma, hareket kabiliyeti kazanma, kurumuş bir bedenin veya toprağın suyla dirilmesi; ayrıca kış uykusundan uyanarak kıvrılıp hareket eden canlı (yılan/hayye) ve diri kabile (hayy) anlamı
Cahiliye şiiri kullanımıŞiirde kabile topluluğunun diriliği, ömür dileme (tahiyye) ve canlı kalma temalarında geçer; şair Zuhayr b. Ebî Sulmâ bir beytinde bir kimsenin canını koruması veya diriltilmesi anlamında bu kökün türevini zikreder.
Erken Arapça kullanımKuraklıktan sonra yağmurla toprağın dirilmesi, esirin hayatta bırakılması (istihyâ'), kabilelerin yaşayan canlı kolları (ahyâü'l-Arab) ve canın çekilmesinden sakınma (hayâ) bağlamında kullanılmıştır.

Kaynak Lisânü’l-ʿArab, Kitâbü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga ve erken dönem şiir antolojileri.

Sami etimolojik katman

Proto-Sami dilinde *ḥ-y-w veya *ḥ-y-y olarak yeniden kurulan kök, canlı olma, yaşama, hayat bulma ve soluk alma temel anlamlarına sahiptir. İbranicede חָיָה (ḥāyāh: yaşamak, canlı olmak) ve חַי (ḥay: diri, yaşayan) kelimeleriyle tam bir ses ve anlam denkliği gösterir. Benzer şekilde Aramice ve Süryanicede חֲיָא / ܚܝܐ (ḥyā: yaşamak, dirilmek) biçiminde yer alır. Fenikece ve Ugaritçede de aynı kök canlılık ve hayat bağlamında doğrudan tespit edilmektedir. Akadcada doğrudan eşsesli bir fiil kökü yerine balāṭu kullanılsa da kökün genel Batı Sami dillerindeki kök yapısı istikrarlı bir şekilde biyolojik canlılık, iyileşme, canlanma ve dinamizmi ifade eder. Kökün türevlerinden olan yılan (Arapça hayye, İbranice ḥiwyā / hewya) kelimesi de canlılığın, uyanmanın ve hareketin ilksel somut sembolü olarak Sami ortak mirasında korunmuştur.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönحيي fiil kökü ve türevleriCanlılık, hareketlilik, büyüme, hayatta kalma, selamlaşma (tahiyye) ve utanma/diri vicdan (hayâ) anlamlarında genişleme göstermiştir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ḥāyāh, Aramice ve Süryanice ḥyā, Ugaritçe ḥywCanlı olmak, dirilmek, sağ kalmak ve hayat bulmak anlamlarında ortak Sami miras köküdür.Kesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik tabakaBazı Berberi ve Doğu Çad dillerinde canlanma ve nefes alma ile ilişkilendirilen ilksel köklerle muhtemel paralellikler taşır.Muhtemel

Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
حييAnlamlıYaşamak, diri olmak, canlanmakCanlılık göstermek, duyarlı ve hareketli olmak, ebedi hayat sahibi olmakHedef kök; Kur'an'da 189 kez geçer.
يحيKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıİllet harflerinin başta ve ortada bulunduğu bu diziliş bağımsız kök oluşturmaz.Kur'an'da geçmez.
ييحKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıFonetik yapı gereği iki illet harfinin boğaz harfinden önce gelmesiyle kök oluşmamıştır.Kur'an'da geçmez.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
حييMerkezHayat, canlılık ve devinimBiyolojik, manevi ve ontolojik olarak duyarlı, hareketli ve etkin olma haliCanlılığın kendisi ve her türlü dirilik kaynağıdır.
نشطKomşuHareketlilik ve uyanıklıkCanlılığın getirdiği çeviklik, istek ve faal hareketlilikHayatın iç enerjisini dışa vuran dinamik davranış durumudur.
قومKomşuAyakta durma ve varlığını sürdürmeCanlı bir varlığın kendi ayakları üstünde durması ve varlığını yönetmesiHayatın düzenleyici, gözetici ve devam ettirici yönünü temsil eder.
بقاKomşuSüreklilik ve kalıcılıkZaman içinde yok olmadan varlığını devam ettirmeHayatın süreklilik ve ebediyet boyutunu ifade eder.
موتZıtÖlüm, sükûn ve canın çekilmesiDuyuların, iradenin, hareketin ve biyolojik fonksiyonların tamamen durmasıCanlılığın, duyarlılığın ve biyolojik etkinliğin son bulmasıdır.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaحييYaşamak, diri olmakKendi kendine hareket eden, duyumsayan, beslenen veya manen diri olanKesin
Latincevivere, vita, animatusYaşamak, hayat, canlanmışBiyolojik hayatı ve soluk alıp veren canlı varlığı ifade eder; manevi dirilme boyutunu kısmen kapsar.Güçlü
İngilizceto live, life, alive, animateYaşamak, hayat, diriBiyolojik varoluşu ve canlılığı karşılar; Kur'an'daki 'hayâ' ve 'tahiyye' türevlerini doğrudan içermez.Güçlü
Almancaleben, Leben, lebendigYaşamak, hayat, canlıOrganizmanın canlı kalmasını ve varlığını sürdürmesini karşılar; kökün çok yönlü ahlaki açılımlarını dışarıda bırakır.Güçlü
Fransızcavivre, vie, vivantYaşamak, hayat, diriFiziksel ve zihinsel canlılığı ifade eder; ilahi bir sıfat olarak mutlak varoluş boyutunu bağlama göre yansıtır.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
الْحَيَاةِDünya hayatı ve geçici varoluşDünyanın geçiciliği, aldatıcılığı ve fani ömür bağlamı (Bakara 2:85, Yûnus 10:64, Kasas 28:79, A'lâ 87:16)
يُحْيِيBiyolojik diriltme ve öldükten sonra diriltmeAllah'ın ölüleri diriltmesi ve ölümden sonra yeniden yaratılış (Bakara 2:73, Yûnus 10:56, Mü'min 40:68, Kıyâme 75:40)
الْحَيِّAllah'ın zati sıfatı olarak el-HayyMutlak, ebedi, zeval bulmayan, her şeyin dayanağı olan ilahi dirilik (Bakara 2:255, Âl-i İmrân 3:27, Furkân 25:58, Mü'min 40:65)
أَحْيَاءٌŞehitlerin manevi diriliğiAllah yolunda öldürülenlerin gayb alemindeki diri hali (Bakara 2:154, Âl-i İmrân 3:169)
فَأَحْيَاKurumuş toprağın yağmurla canlanmasıTabiat ayetleri ve ölü arzın su vasıtasıyla yeniden hayat bulması (Bakara 2:164, Nahl 16:65, Ankebût 29:63, Câsiye 45:5)
يُحْيِيكُمْKalbin ve aklın hidayetle manen dirilmesiİman, vahiy ve ilahi çağrının insana gerçek hayatı vermesi bağlamı (Enfâl 8:24)
يَحْيَىÖzel peygamber adıHz. Zekeriyyâ'nın oğlu olan peygamberin ismi (Meryem 19:7, Enbiyâ 21:90)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamSıfât-ı İlâhiyyeHayat sıfatının zat ile ilişkisi, kıdemi ve Allah'ın el-Hayy oluşunun diğer sıfatların (ilim, irade, kudret) ön şartı olmasıZati, ezeli ve ebedi mutlak dirilik
FıkıhAhvâl-i şahsiyye ve cinâyâtHayat hakkının dokunulmazlığı, canın korunması (hıfzu'n-nefs), ceninin canlı sayılma anı ve ihyaü'l-mevât (ölü arazinin diriltilmesi)Hukuki hak sahibi olma ve mülkiyet doğuran canlılık
TefsirDiriliş ve yaratılış delilleriTabiatın dirilişi ile haşir arasındaki analoji, vahyin kalpleri diriltmesi ve dünya hayatının hakikatiMaddi dirilme ile ruhi-manevi uyanışın birliği
HadisAhlak ve selamlaşmaHayâ (utanma duygusu) ile iman arasındaki bağ ve tahiyye (selam) sünnetinin toplumsal diriliği sağlamasıDiri bir vicdan ve esenlik bağı

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİnanç ve ontolojiel-Hayy / DirilişVarlık kaynağı ve hesap bilinciVarlığın kaynağı Allah'ın mutlak hayatıdır; insan ahiret hayatı için sorumluluk taşır.Kesin
İlmiBiyoloji ve epistemolojiCanlılık ve dinamizmBilgi üretimi ve anlama kabiliyetiZihnin ve kalbin vahiy ve bilgiyle diri tutulması, hakikatin fark edilmesi işlevidir.Güçlü
SiyasiHukuk ve kamu düzeniCan güvenliği (hıfzu'n-nefs)Bireyin ve toplumun bekasıAdalet mekanizması toplumun canlılığını ve can emniyetini sağlamakla yükümlüdür.Güçlü
İktisadiİhya ve üretimİhyâü'l-mevât / Canlı ekonomiAtıl kaynakların üretime katılmasıÖlü arazinin imarı ve sermayenin dolaşımda tutularak piyasanın canlı kılınmasıdır.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerDinamik sistemler, homeostaz ve termodinamik dengesizlikCanlılık, bir sistemin çevresiyle sürekli enerji ve madde alışverişi yaparak entropiye karşı iç dengesini ve hareketini koruma durumudur.Güçlü
Beşeri bilimlerSosyal organizasyon ve toplumsal canlılıkKurumların işlerliğini koruması, fertler arası iletişimin ve ahlaki vicdanın (hayâ) toplumsal dokuyu ayakta tutmasıdır.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiHayatı yalnızca biyolojik metabolizma, nabız, nefes alıp verme ve maddi tüketim döngüsüne indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamBiyolojik hayatın ötesinde aklın, vicdanın, vahiy kaynaklı bilincin diriliği ve ahiretteki kesintisiz, gerçek varoluş
Yanlış anlamanın doğuracağı hataVahyin diriltici çağrısını (Enfâl 8:24) ve şehitlerin diri olduğunu (Bakara 2:154) kavrayamamak; dünya hayatını yegâne hayat zannederek ebedi hüsrana düşmek

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın varlık tasavvurunu temellendirir; Allah'ın ezeli diriliği ile yaratılmışların fani diriliği arasındaki ilişkiyi kurarak hayatın gayesini açıklar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Tevhid ve esmâ-i hüsnâ ayetlerinde, haşir ve yeniden dirilişi anlatan pasajlarda, ölü toprağın canlanmasını delil getiren kevni ayetlerde ve vahyin insanı diriltmesini konu edinen hitaplarda belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Hayatın tesadüfi bir biyolojik süreç olduğu vehmini ve ölümle her şeyin tamamen yok olacağı zannını çürütür; gerçek diriliğin manevi uyanışla başladığını gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamSuyun toprağı çatlatıp yeşertmesi, bir canlının kış uykusundan uyanarak hareketlenmesi ve bedenin nefes alıp tepki vermesidir.
  • Soyut anlamBilincin, adaletin, vicdanın ve imanın uyanık kalarak hakikate karşı kesintisiz duyarlılık göstermesidir.
  • Sistematik karşılıkBir sistemin iç enerjisini koruyarak çöküşe (entropiye) karşı direnmesi ve ilahi hayat kaynağından beslenerek sürekli yenilenmesidir.
  • LaTeX modeliH(t)=dΦdt>0  ⟺  Ψ(t)⋅Ev>0
  • LaTeX açıklamasıFormülde H(t) bir varlığın zamana bağlı dirilik durumunu, Φ dinamik eylemlilik ve duyarlılık akısını, Ψ(t) manevi ve biyolojik bilinç düzeyini, Ev ise vahiyden ve ilahi kudretten gelen diriltici enerjiyi temsil eder. Dirilik, akının pozitif yönde sürmesi ve varlığın ilahi hayat enerjisiyle rezonans halinde bulunmasıyla var olur.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ح