ذبح
ذ - ب - ح
KÖK- 9 geçiş
- 9 ayet
- 9 sîga
- 13 sözlük
Zebih kesilmiş hayvan demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Zebih kesilmiş hayvan demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR907 harfباب الحاء والذال والباء معهما
ذ ب ح، ح ب ذ يستعملان فقط
ذبح:
الذَّبْح: قَطْع الحُلْقُوم من باطن عند النَّصيل، ومَوْضِعُه المَذْبَح.
والذَّبيحة: الشّاة المذبُوحة. والذِّبْحُ: ما أُعِدَّ للذَّبْح وهو بمنزلة الذَّبيح والمذبوح.
والمِذْبَحُ: السِّكِّين الذي يُذْبَحُ به.
والذّابح: شَعَرٌ يَنْبُتُ بَيْنَ النَّصيل والمَذْبَح. والذُّبْحةُ: داءٌ يأخُذُ في الحَلْق وربَّما قَتَلَ.
والذُّبَح، والذُّباح،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.010 harfالذَبْحُ: الشَقُّ: قال الراجز:
كأنّ بين فَكِّهـا والـفـكِّفأرَةَ مِسْكٍ ذُبِحَتْ في سُكِّ
أي فُتِقَتْ. وربّما قالوا: ذَبَحْتُ الدَنَّ، أي بَزَلتُه. والذَبْحُ: مصدر ذَبَحْتُ الشاةَ. والذِبْحُ، بالكسر ما يُذْبَحُ: قال الله تعالى: "وفَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ". والذَبيح: المذبوح، والأنثى ذَبيحَةٌ. والذَبيح: الذي يَصْلُح أن يُذْبَحَ للنُسُكِ. واذَّبَحْتُ: اتَّخَذْتُ ذبيحاً. وتَذابَح القومُ، أي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.342 harfح ذ ب
ذبح ، بذح
استعمل من وجوهه : ذبح ، بذح .
حَبذ : قلت : وأما قولهم حَبَّذَا كذا وكذا بتشديد الباء فهو حرف مَعْنًى أُلِّفَ مِنْ حَبَّ وَذَا ، يقال : حَبَّذَا الإمارةُ والأصل حَبُبَ ذا فأُدغمت إحدى الباءين في الأخرى وشُدِّدت ، وذا إشارة إلى ما يقرب منك وأنشد بعضهم :
حبذا رجعها إليها يديها
في يَدَيْ درْعِهَا تَحُلُّ الإزَارَا
كأنه قال : حَبُبَ ذَا ، ثمَّ ترجم عن ذا فقال : هو رجعها يديها إلى حَلِّ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR653 harf(باب الذال والباء وما يثلثهما)
(ذبح) الذال والباء والحاء أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على الشّقّ. فالذَّبح: مصدر ذبَحْت الشّاةَ ذبحاً. والذِّبح: المذبوح. والذُّبَّاح: شُقوقٌ في أصول الأصابع. ويقال ذُبِحَ الدَّنُّ، إذا بُزِلَ. والمذابح: سيولٌ صغار تشقُّ الأرض شقّاً. وسعدٌ الذّابحُ: أحد السُّعود([1]). والذِّبَح: نبتٌ، ولعله أن يكون شاذَّا من الأصل.
(ذبل) الذال والباء واللام أصلٌ واحد يدل على ضُمْرٍ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR450 harf- أصل الذبح: شق حلق الحيوانات. والذبح: المذبوح، قال تعالى: ﴿وفديناه بذبح عظيم﴾ [الصافات/107]، وقال: ﴿إن الله يآمركم أن تذبحوا بقرة﴾ [البقرة/67]، وذبحت الفارة (الفارة: المسك) : شققتها، تشبيها بذبح الحيوان، وكذلك: ذبح الدن (قال ابن فارس: وذبحت الدن: إذا بزلته. المجمل 2/364
وفي اللسان: وبزل الخمر: ثقب إناءها. اللسان: (بزل) )، وقوله: ﴿يذبحون أبناءكم﴾ [البقرة/49]، على التكثير، أي: يذبح بعضهم إثر بعض.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.030 harfذ ب ح
" وفدينـاه بذبـح عظيـم " وهـو مـا يهيـأ للذبـح.
ونُهي عن ذبائح الجن وهي ما ذبح للطيرة: نحو أن تشتري داراً فتذبح لتستخرج العين ولئلا يصيبك مكروه من جنها ولا تأكل ذبيحة مجوسي.
وأصابته الذبحة وهي داء في حلقه.
ومن المجاز: ذبح العطار الفأرة: فتقها.
قال رؤبة: كأن بين فكّها والفكّ فأرة مسـك ذبحـت فـي سـك وقال أبو ذؤيب: كأن عينيّ فيها الصاب مذبـوح ومسـك ذبيـح.
وقـد
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.798 harfالذَّبْحُ: قَطْعُ الحُلْقُوم من باطنٍ عند النَّصِيل، وهو موضع الذَّبْحِ من الحَلْق. والذَّبْحُ: مصدر ذَبَحْتُ الشاة؛ يقال: ذَبَحه يَذْبَحُه ذَبْحاً، فهو مَذْبوح وذَبِيح من قوم ذَبْحَى وذَباحَى، وكذلك التيس والكبش من كِباشٍ ذَبْحَى وذَباحَى.
والذَّبِيحة: الشاة المذبوحة. وشاة ذَبِيحة، وذَبِيحٌ من نِعاج ذَبْحَى وذَباحَى وذَبائح، وكذلك الناقة، وإِنما جاءَت ذبيحة بالهاء لغلبة الاسم عليها؛ قال
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR468 harf* ذ ب ح * * الذَّبْحُ * معروف وبابه قطع والذبح بالكسر ما يُذبح ومنه قوله تعالى ﴿وفديناه بذبح عظيم﴾ و * الذَّبِيحُ * المذبوح والأنثى * ذَبِيحةٌ * وإنما جاءت بالهاء لغلبة الاسم عليها و * تَذَابَحَ * القوم ذبح بعضهم بعضا يقال التمادح * الّتَذابُح * و * المَذَبِحُ * المحاريب سُميت بذلك للقرابين و * الذُّبَحَةُ * بوزن الهُمزة وجع في الحلق قاله أبو زيد والعامة تُسكن الباء قلت الذُبحة في الديوان بسكون
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.997 harfذبح الشاة كمنع يذبحها ذبحا ، بفتح فسكون، وذباحا ، كغراب، وهو مذبوح وذبيح، من قوم ذبحى وذباحى؛ وفي اللسان: الذبح: قطع الحلقوم من باطن عند النصيل، وهو موضع الذبح من الحلق. والذباح: الذبح. يقال: أخذهم بنو فلان بالذباح: أي ذبحوهم: والذبح أيا كان. وذبح: شق . وكل ما شق: فقد ذبح. ومنه قوله:
كأن عيني فيها الصاب مذبوح أي مشقوق معصور. من المجاز: ذبح: بمعنى فتق . ومسك ذبيح. قال منظور
ذبح الشاة كمنع يذبحها ذبحا ، بفتح فسكون، وذباحا ، كغراب، وهو مذبوح وذبيح، من قوم ذبحى وذباحى؛ وفي اللسان: الذبح: قطع الحلقوم من باطن عند النصيل، وهو موضع الذبح من الحلق. والذباح: الذبح. يقال: أخذهم بنو فلان بالذباح: أي ذبحوهم: والذبح أيا كان. وذبح: شق . وكل ما شق: فقد ذبح. ومنه قوله: كأن عيني فيها الصاب مذبوح أي مشقوق معصور. من المجاز: ذبح: بمعنى فتق . ومسك ذبيح. قال منظور ابن مرثد الأسدي: كأن بين فكها والفك فأرة مسك ذبحت في سك أي فتقت في الطيب الذي يقال له سك المسك. ويقال: ذبحت فأرة المسك، إذا فتقتها وأخرجت ما فيها من المسك. ذبح، إذا نحر . قال شيخنا: قضيته أن الذبح في الحلق، والنحر في اللبة؛ كذا فصله بعض الفقهاء. وفي شرح الشفاء أن النحر يختص بالبدن، وفي غيرها يقال: ذبح. ولهم فروق أخر. ولا يبعد أن يكون الأصل فيهما إزهاق الروح بإصابة الحلق والمنحر، ثم وقع التخصيص من الفقهاء، أخذوا من كلام الشارع ثم خصصوه تخصيصا آخر بقطع الودجين وما ذكر معهما على ما بين في الفروع والله أعلم. من المجاز: ذبح : خنق ، يقال: ذبحته العبرة: إذا خنقته وأخذت بحلقه. ربما قالوا: ذبح الدن ، إذا بزله أي شقه وثقبه، وهو أيضا من المجاز. يقال أيضا: ذبح اللحية فلانا: سالت تحت ذقنه فبدا ، بغير همز، أي ظهر مقدم حنكه، فهو مذبوح، بها ، وهو مجاز: قال الراعي: من كل أشمط مذبوح بلحـيتـه بادي الأذاة على مركوه الطحل والذبح، بالكسر : اسم ما يذبح من الأضاحي وغيرها من الحيوان، وهو بمنزلة الطحن بمعنى المطحون، والقطف بمعنى المقطوف وهو كثير في الكلام حتى ادعى فيه قوم القياس، والصواب أنه موقوف على السماع؛ قاله شيخنا. وفي التنزيل وفديناه بذبح عظيم يعني كبش إبراهيم عليه السلام. وقال الأزهري: الذبح: ما أعد للذبح، وهو بمنزلة الذبيح والمذبوح. الذبح كصرد وعنب: ضرب من الكمأة بيض. قال ثعلب: والضم فقط : الجزر البري ، وله لون أحمر. قال الأعشى في صفة خمر: وشمول تحسب العين إذا صفقت في دنها نور الذبح الذبح: نبت آخر ، هكذا في سائر النسخ، والصواب: والذبح نبت أحمر له أصل، يقشر عنه قشر أسود فيخرج أبيض كأنه خرزه بيضاء، حلو، طيب، يؤكل، واحدته ذبحة وذبحة. حكاه أبو حنيفة عن الفراء. وقال أيضا: قال أبو عمرو الذبحة: شجرة تنبت على ساق نبتا كالكراث، ثم تكون لها زهرة صفراء وأصلها مثل الجزرة وهي حلوة، ولونها أحمر. وقيل: هو نبات يأكله النعام. قال الأزهري: الذبيح: المذبوح . والأنثى ذبيحة. وإنما جاءت بالهاء لغلبة الاسم عليها. فإن قلت: شاة ذبيح، أو كبش ذبيح، لم يدخل فيه الهاء، لأن فعيلا إذا كان نعتا في معنى مفعول يذكر، يقال: امرأة قتيل، وكف خضيب. وقال أبو ذؤيب في صفة الخمر: إذا فضت خواتمها وبجت يقال لها دم الودج الذبيح قال الفارسي: أراد المذبوح عنه، أي المشقوق من أجله. وقال أبو ذؤيب أيضا.
وسرب تطلى بالعبير كأنه دماء ظباء بالنحور ذبيح
ذبيح وصف للدماء على حذف مضاف تقديره ذبيح ظباؤه. ووصف الدماء بالواحد لأن فعيلا يوصف به المذكر والمؤنث، والواحد فما فوقه، على صورة واحدة. الذبيح: لقب سيدنا إسماعيل بن إبراهيم الخليل عليه وعلى والده الصلاة و السلام وهذا هو الذي صححه جماعة وخصوه بالتصنيف. وقيل: هو إسحاق عليه السلام. وهو المروي عن ابن عباس. وقال المسعودي في تاريخه الكبير: إن كان الذبيح بمنى فهو إسماعيل، لأن إسحاق لم يدخل الحجاز، وإن كان بالشأم فهو إسحاق، لأن إسماعيل لم يدخل الشأم بعد حمله إلى مكة. وصوبه ابن الجوزي. ولما تعارضت فيه الأدلة توقف الجلال في الجزم بواحد منهما كذا في شرح شيخنا. في الحديث: أنا ابن الذبيحين أنكره جماعة وضعفه آخرون. وأثبته أهل السير والمواليد، وقالوا: الضعيف يعمل به فيهما. وإنما سمي به لأن جده عبد المطلب بن هاشم لزمه ذبح ولده عبد الله والد النبي صلى الله عليه وسلم لنذر، ففداه بمائة من الإبل ، كما ذكره أهل السير والمواليد. الذبيح: ما يصلح أن يذبح للنسك ، قال ابن أحمر يعرض برجل كان يشتمه يقال له سفيان: نبئت سفيان يلحانا ويشتمنا والله يدفع عنا شر سفيانا تهدى إليه ذراع البكر تكرمة إما ذبيحا وإما كان حلانـا والحلان: الجدي الذي يؤخذ من بطن أمه حيا فيذبح. واذبح، كافتعل: اتخذ ذبيحا كاطبخ: إذا اتخذ طبيخا. القوم تذابحوا: ذبح بعضهم بعضا . يقال: التمادح التذابح، وهو مجاز كما في الأساس والمذبح مكانه أي الذبح، أو المكان الذي يقع فيه الذبح من الأرض، ومكان الذبح من الحلق، ليشمل ما قاله السهيلي في الروض: المذبح: ما تحت الحنك من الحلق؛ قاله شيخنا. المذبح: شق في الأرض مقدار الشبر ونحوه يقال: غادر السيل في الأرض أخاديد ومذابح. وفي اللسان: والمذابح: من المسايل، واحدها مذبح، وهو مسيل يسيل في سند أو على قرار الأرض. وعرضه فتر أو شبر. وقد تكون المذابح خلقة في الأرض المستوية، لها كهيئة النهر، يسيب فيها ماؤها، فذلك المذبح. والمذابح تكون في جميع الأرض: الأودية وغيرها وفيما تواطأ من الأرض. المذبح كمنبر : السكين. وقال الأزهري: هو ما يذبح به الذبيحة من شفرة غيرها. ومن المجاز: الذباح كزنار: شقوق في باطن أصابع الرجلين مما يلي الصدر. ومنه قولهم: ما دونه شوكة ولا ذباح. ونقل الأزهري عن ابن بزرج: الذباح: حز في باطن أصابع الرجل عرضا، وذلك أن ذبح الأصابع وقطعها عرضا، وجمعه ذبابيح. وأنشد: حر هجف متجاف مصرعه به ذبابيح ونكب يظـلـعـه قال الأزهري: والتشديد في كلام العرب أكثر. وقد يخفف ، وإليه ذهب إلى أنه من الأدواء التي جاءت على فعال. الذباح والذبح كغراب وصرد: نبت من السموم يقتل آكله. وأنشد: ولرب مطعمة تكون ذباحا
وهو مجاز. من المجاز أيضا قولهم: الطمع ذباح. الذباح: وجع في الحلق كأنه يذبح. ويقال: أصابه موت زؤام وزؤاف وذباح؛ وسيأتي في آخر المادة، وهو مكرر. من المجاز أيضا: المذابح: المحاريب ، سميت بذلك للقرابين. المذابح : المقاصير في الكنائس، جمع مقصورة. ويقال هي المحاريب. المذابح: بيوت كتب النصارى، الواحد مذبح كمسكن . ومنه قول كعب في المرتد: أدخلوه المذبح وضعوا التوراة، وحلفوه بالله حكاه الهروي في الغريبين. والذابح: سمة أو ميسم يسم على الحلق في عرض العنق ومثله في اللسان. الذابح: شعر ينبت بين النصيل من الحلقوم، والنصيل قريب منه. وسعد الذابح منزل من منازل القمر، أحد السعود، وهما كوكبان نيران بينهما قيد أي مقدار ذراع وفي نحر أحدهما نجم صغير لقربه منه كأنه يذبحه فسمي لذلك ذابحا والعرب تقول: إذا طلع الذابح، جحر النابح. وذبحان، بالضم: د، باليمن، و ذبحان اسم جماعة، و اسم جد والد عبيد بن عمرو الصحابي ، رضي الله عنه. والمسمى بعبيد بن عمرو من الصحابة ثلاثة رجال: عبيد بن عمرو الكلابي، وعبيد بن عمرو البياضي، وعبيد بن عمرو الأنصاري أبو علقمة الراوي عنه. والتذبيح في الصلاة: التدبيح وقد تقدم معناه. يقال: ذبح الرجل رأسه: طأطأه للركوع، كدبح؛ حكاه الهروي في الغريبين وحكى الأزهري عن الليث في الحديث: نهى عن أن يذبح الرجل في صلاته كما يذبح الحمار . قال: وهو أن يطأطئ رأسه في الركوع حتى يكون أخفض من ظهره. قال الأزهري: صحف الليث الحرف، والصحيح في لحديث: أن يدبح الرجل في الصلاة بالدال غير معجمة، كما رواه أصحاب أبري عبيد عنه في غريب الحديث، والذال خطأ لا شك فيه. كذا في اللسان. والذبحة، كهمزة وعنبة وكسرة وصبرة وكتاب وغراب ، فهذه ست لغات، وفاته الذبح، بكسر فسكون، والمشهور هو الأول والأخير، وتسكين الباء نقله الزمخشري في الأساس، وهو مأخوذ من قنول الأصمعي، وأنكره أبو زيد، ونسبه بعضهم إلى العامة: وجع في الحلق . وقال الأزهري: داء يأخذ في الحلق وربما قتل، أو دم يخنق . وعن ابن شميل: هي قرحة تخرج في حلق الإنسان، مثل الذئبة التي تأخذ الحمار. وقيل: هي قرحة تظهر فيه، فينسد معها وينقطع النفس فيقتل . يقال: أخذته الذبحة. ومما يستدرك عليه: الذبيحة: الشاة المذبوحة. وشاة ذبيحة وذبيح، من نعاج ذبحى وذباحى وذبائح. وكذلك الناقة. والذبح: الهلاك، وهو مجاز، فإنه من أسرع أسبابه. وبه فسر حديث القضاء: فكأنما ذبح بغير سكين وذبحه: كذبحه. وقد قرئ: يذبحون أبناءكم قال أبو إسحاق: القراءة المجمع عليها بالتشديد، والتخفيف شاذ، والتشديد أبلغ لأن للتكثير، ويذبحون يصلح أن يكون للقليل والكثير، ومعنى التكثير أبلغ. والذابحة: كل ما يجوز ذبحه من الإبل والبقر والغنم وغيرها، فاعله بمعنى مفعولة. وقد جاء في حديث أم زرع: فأعطاني من كل ذابحة زوجا . والرواية المشهورة: من كل رائحة . وذبائح الجن المنهي عنها: أن يشتري الرجل الدار أو يستخرج ماء العين وما أشبهه، فيذبح لها ذبيحة للطيرة. وفي الحديث كل شيء في البحر مذبوح. أي ذكي لا يحتاج إلى الذبح. ويستعار الذبح للإحلال، في حديث أبي الدرداء رضي الله عنه ذبح الخمر الملح والشمس والنينان : وهي جمع نون: السمك، أي هذه الأشياء تقلب الخمر فتستحيل عن هيئتها فتحل. ومن
الأمثال: كان ذلك مثل الذبحة على النحر. يضرب للذي تخاله صديقا فإذا هو عدو ظاهر العداوة. والمذبح من الأنهار. ضرب كأنه شق أو انشق. ومن المجاز: ذبحه الظمأ: جهده ومسك ذبيح. والتقوا فأجلوا عن ذبيح، أي قتيل.مثال: كان ذلك مثل الذبحة على النحر. يضرب للذي تخاله صديقا فإذا هو عدو ظاهر العداوة. والمذبح من الأنهار. ضرب كأنه شق أو انشق. ومن المجاز: ذبحه الظمأ: جهده ومسك ذبيح. والتقوا فأجلوا عن ذبيح، أي قتيل.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR17.118 harfذُبَحَ
1 ذُبَحَ ذ , (S, Msb, K, &c.,) aor. ذَبَحَ , (K,) inf. n. ذَبْحٌ (S, Msb, K, &c.) and ذُبَاحٌ, (K,) He cut, or divided, lengthwise; clave; split; slit; rent, or rent open; ripped, or ripped open. (S, Msb, K.) [Accord. to Fei,] this is the primary signification. (Msb.) [But see what follows.] You say, ذَبَحَ فَأْرَةَ المِسْكَ (assumed tropical:) He (a perfumer, A) ripped open the follicle,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.185 harfذَبَحَ
ذَبَحَ A ( n. ac. ذَبْح 1 , ذَبَاْح 22 , ذُبَاْح 24 ),
a. Slit, split; ripped open.
b. Slaughtered, slew; immolated, sacrificed.
c. Covered the chin ( beard ).
ذَبَّحَ
ذَبَّحَ II ,
a. Slaughtered; massacred.
تَذَاْبَحَ
تَذَاْبَحَ VI ,
a. Slew one another.
اِذْتَبَحَ
اِذْتَبَحَ VIII ( * ),
a. Selected for sacrifice.
ذَبْح
ذَبْح 1 ,
a. Immolation; sacrifice.
ذَبْحَة
ذَبْحَة
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok27.757 harfذبح
ذَبَحَ - يَذْبَحُ - ذِبْح ذَبَّحَ - يُذَبِّحُ
ذَبَحَ - يَذْبَحُ + كائن + كائناً: يشق جسمه بآلة حادة ليقتله وخاصة شق حلقومه بالسكين
ذِبْح: على وزن " فـِعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " ذَبَحَ - يَذْبَحُ ": الذي يُذْبَح: ما يُذبح من الدواب
ذَبَّحَ - يُذَبِّحُ + كائن + كائناً + كائناً آخر: على وزن " فَعَّل " من " ذَبَحَ - يَذْبَحُ " يجعله "
Sîgalar(9)
- أَذْبَحُكَSeni boğazlarım(أَفْعَلُكَ)×1
- بِذِبْحٍKurbanlık hayvanı(بِفِعْلٍ)×1
- تَذْبَحُواBoğazlarsınız(تَفْعَلُوا)×1
- ذُبِحَBoğazlandı(فُعِلَ)×1
- فَذَبَحُوهَاOnu boğazladılar(فَفَعَلُوهَا)×1
- لَأَذْبَحَنَّهُKesinlikle onu boğazlayacağım(لَأَفْعَلَنًّهُ)×1
- وَيُذَبِّحُونَVe boğazlarlar(وَيُفَعِّلُونَ)×1
- يُذَبِّحُBoğazlar(يُفَعِّلُ)×1
- يُذَبِّحُونَBoğazlarlar(يُفَعِّلُونَ)×1
Mücavir kökler90 mücavir (106 toplam)
- بنو
4 ortak ayet · Oğullar
- نسو
3 ortak ayet · Kadınlar
- بقر
2 ortak ayet · Sığır
- فرعون
3 ortak ayet · Firavun
- سوم
2 ortak ayet · Sima çehre demektir
- خنق
1 ortak ayet · Haneke (Kef) çene demektir
- ذكو
1 ortak ayet · Kestiniz
- نطح
1 ortak ayet · Ve toslanan
- وشي
1 ortak ayet · Alaca
- وقذ
1 ortak ayet · Ve vurularak öldürülen
- عظم
3 ortak ayet · Büyük
- حيي
3 ortak ayet · Uyanık yılan demektir
Geçtiği ayetler(9)
… السَّعْيَ قَالَ يَابُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَاأَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ …
Seni boğazlarımO, kendisinin yanısıra yürümeye başlayınca dedi ki: Oğulcuğum; doğrusu ben, rüyada iken seni boğazladığımı görüyorum. Bir bak, ne dersin? O da dedi ki: Babacığım; sana emrolunanı yap. İnşallah beni sabredenlerden bulursun.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذبح |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نحر, عقر, قتل |
| Zıt Kök | حيي |
| Çekirdek Özet 1 | Bir canlının boğazını enine yararak nefes ve kan borularını kesmek, akıcı kanı boşaltmak |
| Çekirdek Özet 2 | Canı meşru kılma veya adama amacıyla ilahi kurallara uygun kesim ile zulüm ve tahakküm amacıyla yapılan kitlesel kıyım |
| Çekirdek Özet 3 | Yaşamın akışını fiziki bir müdahaleyle geri dönülmez biçimde sonlandırma, meşru adanma veya zalimce yok etme eylemi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca ritüel kurban ibadetine indirgemek; Firavun’un soykırım niteliğindeki siyasi kırımını ve cana kıyma eyleminin ontolojik boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذب | Sürekli hareket etme, savrulma, gidip gelme, titreme ve uçuşma (ذبب, ذبذب) | ح | Çekirdekteki hızlı, tekrarlı ve kesintisiz titreşim hareketine boğaz veya boşluktan gelen sürtünme ve açılma boyutu eklenerek, canlının boğazındaki damarların hızla kesilmesi ve kanın fışkırarak hayat hareketinin durdurulması anlamına özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı pimi veya kesici çengel (د imgesinin türevi) | Keskin bir hat çizerek sınır koyma, takılma, nüfuz edici ve kesici bir müdahale yapma. |
| ب | Ev, çadır, iç mekân | Canın ve kanın muhafaza edildiği bedensel iç alan, bünye, kapalı damar sistemi. |
| ح | Çit, duvar, ayırıcı sınır | Sınırı açma, boğaz geçidini yarma, muhafaza altındaki alanı dışarıya bağlayan eşik. |
| ذبح | Bedenin iç alanını koruyan hayati boğaz eşiğini keskin bir aletle yararak can akışını kesme | Beden çeperinin en zayıf ve hayati geçidini keskin bir hamleyle yararak içteki akışkan cevheri (kanı) dışarı boşaltma ve yaşamı sonlandırma hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hayvanın boğazını, nefes ve yemek boruları ile iki şah damarını kapsayacak şekilde enine kesip yarmak; şarap küpünün tapasını açarak akıtmak veya misk kesesini yarıp açmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Ru'be b. el-Accâc bir beytinde misk kesesinin yarılmasını bu kökle tasvir eder: كأن بين فكّها والفكّ / فأرة مسـك ذبحـت فـي سـك |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Esîr ve erken hadis derlemelerinde yer alan yargı sorumluluğunun ağırlığına dair rivayette bıçaksız kurban edilme benzetmesiyle geçer: من وَليَ قاضياً فكأَنما ذُبِحَ بغير سكين |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde ذبح kökü, en kadim ortak dinsel ve fiziki eylemlerden birini ifade eden Proto-Sami *ḏ-b-ḥ tabanına dayanır. Bu kök, Batı ve Güney Sami kollarında düzenli ses denkliğiyle korunmuştur. Ugarit dilinde dbḥ (kurban etmek, kurban sunusu), İbranicede zāḇaḥ (זָבַח - kurban kesmek) ve zevaḥ (זֶבַח - kurbanlık, kurban sunusu), Aramice ve Süryanicede dəḇaḥ (דְּבַח / ܕܒܰܚ - boğazlamak, kurban etmek) ve debḥā (kurbanlık kurban), Güney Arapçasında (Epigrafik Saba dili) ḏbḥ (kurban sunmak) biçiminde yer alır. Doğu Sami kolunda yer alan Akadcada zību (kurban sunusu, adak) kelimesi aynı kökün dönüşümüdür. Kökün Sami dünyasındaki en ilksel anlamı, bir hayvanın kanını akıtarak tanrıya adama ritüelidir. Ancak Arapçada bu anlam, hem ritüel bağlamını muhafaza etmiş hem de fiziki olarak boğazlama, yarma ve genel anlamda cana kıyma eylemlerini içine alacak biçimde daha geniş bir semantik sahaya yayılmıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Kogan (Genealogical Classification of Semitic).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yarmak, boğaz damarlarını kesmek, fıçı veya misk kesesini delip açmak | Kökün temelinde boğazı veya bir kabı yararak içindeki sıvıyı boşaltma eylemi yatar. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ugarit dbḥ, İbranice zāḇaḥ, Süryanice dəḇaḥ, Sabaice ḏbḥ, Akadca zību | Proto-Sami ortak mirasından gelen kurban kesme ve adak takdim etme eylemini ifade eder. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrulanabilir ve spekülatif olmayan doğrudan soydaş biçim tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew Grammar, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذبح | Anlamlı | Boğazlamak, yarmak | Canlı bir varlığın boğazını keserek kanını akıtmak, kurban etmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ذحب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| بذح | Anlamlı | Yarmak, kesmek, övünmek | Bir şeyi yarıp parçalamak; mecazen kişinin kendisini üstün görerek böbürlenmesi. | Hedef kökle ortak fiziksel yarma çekirdeğini taşır; Kur'an'da geçmez. |
| بحذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| حذب | Anlamlı | Kısa boylu ve tıknaz olmak | Bir nesnenin veya canlının toplu, kaba ve sert yapıda olması. | Hedef kökle belirgin anlam bağı yoktur; Kur'an'da geçmez. |
| حبذ | Anlamlı | Sevmek, beğenmek | Övgü ve kabul bildiren bir fiil yapısı; ne güzel oldu anlamında kalıplaşmış ifade. | Kök birleşiminden doğan edatlaşmış fiil biçimidir; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذبح | Merkez | Boğazlama ve cana kıyma | Çene altından boğaz damarlarını enine keserek kanı akıtmak. | Küçükbaş ve sığır cinsi hayvanların meşru kesiminde ve cana kıymada kullanılır. |
| نحر | Komşu | Göğüsten boğazlama | Boynun göğüsle birleştiği çukura (nahr) mızrak veya bıçak saplayarak kesmek. | Özellikle boynu uzun olan develerin kesiminde kullanılan özgül tekniktir. |
| عقر | Komşu | Ayaklarını keserek devirme | Hayvanın bacak sinirlerini kesip işlemez hale getirerek yere düşürmek ve kesmek. | Avda veya saldırgan hale gelmiş hayvanda hareket kabiliyetini yok etme yöntemidir. |
| قتل | Komşu | Yaşama son verme | Herhangi bir araç veya yöntemle canlının hayatını tamamen ortadan kaldırmak. | Kapsamı en geniş ölüm fiilidir; kesme şartı içermez. |
| حيي | Zıt | Canlılık ve dirilik | Hayat sahibi olma, canlı kalma, kan ve nefesin bedende işlevini sürdürmesi. | Boğazlanma ve canın yok edilmesinin doğrudan zıddıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذبح | Boğazlamak, kurban etmek | Boğazı enine keserek kanı boşaltmak; adak veya kırım amacıyla canı almak. | Kesin |
| Latince | Mactare, iugulare | Kurban adamak, boğazlamak | Mactare dinsel adama ve kurban anlamını; iugulare ise fiziki boğaz kesmeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Slaughter, sacrifice, throat-cut | Boğazlamak, topluca kesmek, kurban etmek | Slaughter fiziki kesim ve katliamı; sacrifice ritüel adanmayı karşılar. | Kesin |
| Almanca | Schlachten, opfern | Kesmek, kurban etmek | Schlachten hayvan kesimi ve katliamı; opfern ise ibadet amaçlı fedayı karşılar. | Kesin |
| Fransızca | Égorger, immoler | Boğazlamak, kurban etmek | Égorger doğrudan boğazı kesme eylemini; immoler dinsel kurbanı ve feda etmeyi verir. | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُذَبِّحُونَ / يُذَبِّحُ | Siyasi zulüm, soykırım ve kitle kırımı | Firavun rejiminin İsrâiloğullarının erkek çocuklarını sistemli biçimde katletmesi (Bakara 2:49; İbrâhîm 14:6; Kasas 28:4). |
| تَذْبَحُوا / فَذَبَحُوهَا | İlahi emrin yerine getirilmesi, ritüel sığır kesimi | Hz. Mûsâ kavminin kesmekle emrolunduğu sığır kıssası (Bakara 2:67, 2:71). |
| ذُبِحَ | Dini yasak ve putperestlik adakları | Allah’tan başkası adına veya putperest sunaklarda kesilen etlerin haram kılınması (Mâide 5:3). |
| لَأَذْبَحَنَّهُ | Ceza ve otoriter infaz | Hz. Süleyman’ın görev yerini terk eden Hüdhüd için öngördüğü ceza alternatifi (Neml 27:21). |
| أَذْبَحُكَ | Sadakat ve ilahi imtihan amaçlı kurban teşebbüsü | Hz. İbrâhîm’in rüyası gereği oğlunu kurban etmeye yönelmesi (Sâffât 37:102). |
| بِذِبْحٍ | Bedel kılınan kurbanlık hayvan | Hz. İbrâhîm’in oğlunun yerine fidye olarak verilen büyük kurbanlık (Sâffât 37:107). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi emir, teklif ve rüyanın vahiy niteliği | Hz. İbrâhîm’in oğlunu boğazlama emri ve ilahi teklifin hikmeti; imtihanın eylemin kendisine mi yoksa itaate mi yönelik olduğu tartışması. | İtaat, teslimiyet ve ilahi tasarruf. |
| Fıkıh | Tezkiye (helal boğazlama) hükümleri ve adak | Nefes borusu (hulkûm), yemek borusu (merî) ve iki can damarının (vecedeyn) kesilme şartları; besmelenin hükmü ve put sunaklarının reddi. | Şer'i kesim şartları, helallik ve haramlık sınırı. |
| Tefsir | Firavun’un istiz‘af politikası ve İbrâhîm kıssası | Âyetlerde geçen kesim eylemlerinin sosyo-politik bir kıyım mı yoksa ilahi sadakat göstergesi mi olduğunun bağlamsal tahlili. | Zulüm ve arınma arasındaki kavramsal kutuplaşma. |
| Hadis | Kesim ahlakı ve adalet | Hayvan boğazlanırken bıçağın bilenmesi, cana eziyet edilmemesi ve yargı sorumluluğunun bıçaksız boğazlanmaya benzetilmesi. | İhsan, merhamet ve yargısal vebal. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kurban ibadeti ve helal gıda | Adanma ve tezkiye | Canın sahibinin yalnızca Allah olduğunu ikrar ederek meşru tüketim sınırını belirlemek | Kesim eylemi, kanın akıtılmasıyla canlı beden üzerindeki tasarrufun Allah'ın iznine bağlanmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Biyoloji ve anatomi | Dolaşım ve solunumun sonlandırılması | Şah damarları ve trakeyi keserek beyin fonksiyonlarını durdurmak | Hayatın biyolojik temelini oluşturan kan akışının ve oksijenlenmenin fiziki kesintiye uğratılması. | Güçlü |
| Siyasi | Otoriter tahakküm ve soykırım | Kitle kırımı ve nüfus kontrolü | Muhalif veya potansiyel tehlike görülen toplumsal unsurların neslini kurutmak | Firavun'un erkek çocukları boğazlatması, siyasi iktidarı korumak için yapılan sistematik tasfiyedir. | Kesin |
| İktisadi | Hayvancılık ve gıda üretimi | Emtia elde etme ve kaynak aktarımı | Canlı sermayeyi gıda veya deri gibi ekonomik faydaya dönüştürmek | Kurbanlık veya etlik hayvanın kesimi, iktisadi bir değerin tüketim döngüsüne sokulmasıdır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akışkanlar mekaniğinde ana hat kopuşu (rupture / flow cut-off) | Kapalı bir boru hattında ana besleme kanalının radikal biçimde kesilerek iç basıncın sıfırlanması ve sistemin aniden durması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta ve siyaset sosyolojisinde yaşam hakkının gasbı veya egemenlik tasarrufu | Bireyin biyolojik ve hukuki varlığının egemen bir güç tarafından meşru bir normla ya da zalimce bir yaptırımla sonlandırılması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca geleneksel kurban bayramında yerine getirilen adak kesimiyle sınırlandırmak ve kurbanlık et tüketimine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da sadece kurban ibadetini değil; zalim rejimlerin siyasi baskı aracı olarak yürüttüğü kitlesel kıyımı (Firavun zulmü), hukuki itaati (Bakara kıssası) ve cezai yaptırımı da kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kökün siyasi ve toplumsal bağlamı göz ardı edildiğinde, Kur'an'ın Firavun üzerinden kurduğu istibdat, soykırım ve nesil kırma eleştirisi anlaşılamaz; ayetler sadece tarihsel bir kurban ritüeli zemininde okunur. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Canın kime ait olduğunu, yaşamın ancak ilahi bir meşruiyetle tüketilebileceğini; aksi takdirde cana kıymanın firavunî bir zorbalık ve küfür mekanizmasına dönüşeceğini açıkça göstermesi bakımından temel öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrâiloğullarının Firavun yönetiminde maruz kaldığı baskıları anlatan ayetlerde, Hz. İbrâhîm'in teslimiyet imtihanında ve helal-haram gıdaların belirlendiği hüküm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kurban eylemini pagan kültürlerdeki gibi tanrıya kan içirme veya salt kan akıtma çılgınlığı sanan algıyı yıkar; onu ilahi buyruğa itaat ve can bağışlanması (fidye) eksenine oturtur. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir canlının boğazını enine keserek soluk borusunu ve şah damarlarını parçalamak, kanını akıtıp hayatını sonlandırmak.
- Soyut anlamHayatiyet akışını keskin bir irade veya fiziki müdahaleyle geri dönüşsüz biçimde durdurmak, adanmışlık veya tahakküm göstermek.
- Sistematik karşılıkİlahi sistemde mutlak sadakat ve arınma sınırı; tiranlık düzeninde ise nesli kurutma ve mutlak egemenlik kurma aracı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde canlının yaşam potansiyelindeki değişimi ifade eder; hayatiyetin devamını sağlayan kan ve nefes akış fonksiyonudur; ise kesici müdahalenin gerçekleştiği anda devreye giren ve değeri olan kesim gösterge fonksiyonudur. Bu fonksiyon devreye girdiğinde akış kesilir ve yaşam potansiyeli geri dönüşsüz biçimde sıfırlanır.