زرع
ز - ر - ع
KÖK- 14 geçiş
- 12 ayet
- 11 sîga
- 13 sözlük
Ekin demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ekin demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.997 harfباب العين و الزاي والراء معهما
ع ز ر- ع رز- ز ع ر- ز ر ع مستعملات ر ع ز- ر ز ع مهملان
عزر:
العَزِيرُ: ثمن الكلأ، ويجمع على عزائر. إذا حُصِدَتِ الحصائدُ بيعت مراعيها.
"وعزائرها" والتّعزيرُ: ضربٌ دونَ الحّد. قال:
وليس بتَعْزيرِ الأميرِ خَـزايَةٌ عليَّ إذا ما كُنْتُ غَيْرَ مُريب
والتعزير: النّصرة.
عُزَيْرٌ: اسم. عَيْزارٌ اسم.
عرز:
العارز: العاتب. قال الشّماخ:
وكلّ خليلٍ غَيْرِ هاضِمِ نفسِـه
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR310 harfالزَرْعُ: واحد الزُروعِ، وموضعُهُ مَزْرَعَةٌ ومُزْدَرَعٌ. والزَرْعُ أيضاً: طرحُ البَذْرِ في الأرض.والزَرْعُ أيضاً: الإنباتُ. يقال: زَرَعُهُ الله، أي أنبته. ومنه قوله تعالى: "أَءَنْتُمْ تَزرَعونَهُ أم نَحْنُ الزارِعون". وتقول للصبيّ: زَرَعَهُ الله، أي جَبَرَهُ. وازْدَرَعَ فلانٌ، أي احترث. والمُزارَعَةُ معروفة.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.995 harfباب العين والزاي مع الراء
عزر ، عرز ، زرع ، زعر : مستعملة .
رعز ، رزع : مهملان .
عزر : قال الله جلّ وعز : ( وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ ) ( الفتح : 9 ) وقال : ( وَعَزَّرْتُمُوهُمْ ) ( المائدة : 12 ) جاء في التفسير في قوله تعالى : ( لتعزروه ) : أي لتنصروه بالسيف . ومَن نصر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقد نصر الله تعالى .
وقال أبو عبيدة في قوله : ( وَعَزَّرْتُمُوهُمْ ) ( المائدة : 12 ) قال :
باب العين والزاي مع الراء عزر ، عرز ، زرع ، زعر : مستعملة . رعز ، رزع : مهملان . عزر : قال الله جلّ وعز : ( وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ ) ( الفتح : 9 ) وقال : ( وَعَزَّرْتُمُوهُمْ ) ( المائدة : 12 ) جاء في التفسير في قوله تعالى : ( لتعزروه ) : أي لتنصروه بالسيف . ومَن نصر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقد نصر الله تعالى . وقال أبو عبيدة في قوله : ( وَعَزَّرْتُمُوهُمْ ) ( المائدة : 12 ) قال : عظَّمتموهم . وقال غيره : ( عزرتموهم : نصرتموهم . وقال إبراهيم بن السّرِيّ : وهذا هو الحق والله أعلم . وذلك أن العَزْر في اللغة : الردّ وتأويل عزَّرْت فلاناً أي أدَّبته إنما تأويله : فعَلتُ به ما يَرْدَعه عن القبيح ؛ كما أن نكَّلت به تأويله : فعَلت به ما يجب أن يَنْكُل معه عن المعاودة . فتأويل عزَّرتموهم نصرتموهم ، بأن تردّوا عنهم أعداءهم . ولو كان التعزير هو التوقير لكان الأجود في اللغة الاستغناء به . والنُصْرة إذا وجبت فالتعظيم داخل فيها ؛ لأن نُصْرة الأنبياء هي المدافعة عنهم ، والذبّ عن دينهم وتعظيمهم وتوقيرهم . قال : ويجوز : تَعْزُرُوه من عَزَرته عَزْراً بمعنى عَزَّرْته تعزيراً . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العَزْرُ : النصرُ بالسيف . والعَزْرُ : التأديب دون الحَدّ . والعَزْرُ : المنعُ والعَزْرُ : التوقيف على باب الدين . قلت : وحديث سَعْدٍ يدلُ على أن التعزير هو التوقيف على الدين ؛ لأنه قال : لقد رأيتني مع رسول الله وما لنا طعام إلا الحُبْلَة وورق السَمُر ، ثم أصبحتْ بنو أسد تعزّرني على الإسلام ، لقد ضللتُ إذاً وخاب عملي . وقال ابن الأعرابي أيضاً : التعزير في كلام العرب : التوقير . والتعزير : النصر باللسان والسيف . والتعزير : التوقيف على الفرائض والأحكام . وقال أبو عبيد : أصل التعزير التأديب . ولهذا يسمى الضرب دون الحَدّ تعزيراً ، إنما هو أدبٌ . قال : ويكون التعزير في موضع آخر : تعظيمَك الرجل وتبجيلَه : وقال ابن الأعرابيّ : معنى قول سعدٍ : أصبحتْ بنو أسدٍ تعزرني على الإسلام أي توقِّفني عليه . قلت وأصل العَزْر الردّ والمنع . وقال الليث : العَزِيرُ بلغة أهل السواد هو ثمن الكَلأ والجميع العزائر . يقولون : هل أخذت عَزِير هذا الحَصِيد ؟ أي هل أخذت ثمن مراعيها ؛ لأنهم إذا حصدوا باعوا مراعيها . وعُزَير : اسم نبيّ . وقال ابن الأعرابي : هي العَزْوَرَة والحَزْوَرَةُ والسَرْوَعَة والقائدة : الأكمة . أبو عمرو : مَحَالة عَيْزَارَة : شديدة الأسر . وقد عَيْزَرَهَا صاحبها . وأنشد : فابْتَغِ ذات عَجَل عَيَازِرَا صَرَّافَةَ الصوت دَمُوكا عَاقِرَا والعَزَوَّرُ : السّيء الخُلُق عن أبي عمرو . أبو العباس عن ابن الأعرابي : العَيْزَارُ الغُلاَم الخفيف الروح النشيط . وهو اللَقْنُ الثَقْفُ وهو الريشة ، والمماحل والمماني . عَزْوَرُ : موضع قريب من مكَّة . قال ابن هَرْمَة : ولم ننس أظعاناً عَرَضْن عشيةً طوالع من هَرْشَى قواصد عَزْوَرَا والعَيَازِرُ : بقايا الشجر الذي أُخذت أعاليه بالقطع والأكل . عرز : أبو عبيد عن أبي زيد : المُعارَزة : المعاندة والمجانبة وأنشد للشمّاخ : وكلُّ خليل غيرِها ضم نفسِه لوصل خليل صارِمٌ أو مُعَارِزُ شمر : المُعَازِرُ : المُعَاتِبُ وقال الليث : العَارزُ : العاتبُ . قال : والعَرَز والواحدة عَرَزة وهي شجرة من أصاغر الثُمَام وأدقّ شجره ، له ورق صغار متفرِّقة . وما كان من شجر الثُمَام من ضَرْبه فهو ذو أمَاصِيخ ، يمصوخةٌ في جوف أمصوخة ، تنقلع العليا من السفلى انقلاع العِفَاص من رأس المُكْحُلة . وقال غيره : العَرْز : الانقباض ، وقد اسْتَعْرزَ الشيءُ أي انقبض واجتمع . ويقال : عَرَزت لفلان عرزاً ، وهو أن تقبِض على شيء في كفّك وتضم عليه أصابعك وتُرِي منه شيئاً صاحبَك لينظر إليه ولا تريه كله . وفي ( نوادر الأعراب ) أعرزتني من كذا أي أعوزْتني منه . وروى أبو تراب للخليل قال : التعريز كالتعريض في الخصومة . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العُرَّازُ المغتابون للناس . قال : والعَرَز : شجر الثُمام . زرع : الليث : الزَرْع : نبات كل شيء يُحْرَث . والله يَزْرعه أي يُنَمِّيه حتى يبلغ غايته . ويقال للصبيّ : زرعه الله أي أنبته . والمُزْدَرِع : الذي يزدرِع زَرْعاً يتخصَّص به لنفسه والمُزْدَرَعُ موضع الزراعة . وقال الشاعر : واطلبْ لنا مِنْهُمُ نخلاً ومُزْدَرَعاً كما لجيراننا نَخْلٌ ومُزْدَرَعٌ مُفْتَعَلٌ من الزرع . ومَنِيُّ الرجل : زَرْعُهُ . وقال النضر : الزِرِّيعُ : ما ينبت في الأرض المستحيلة ، مما يتناثر فيها أيام الحصاد من الحَبِّ . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزَرَّاعُ : النمّام الذي يَزْرع الأحقادَ في قلوب الأحِبَّاء . أزْرعَ الزرعُ : أحصد . ولا ينزرع أي لا ينبت . وكل بَذْر أردت زرعه فهو زُرْعَة . والزَرّاعات : مواضع الزرع كالمَلاّحات مواضع المِلْح . قال جرير : فقَلَّ غَنَاءٌ عنك في حرب جعفرٍ تُغَنِّيك زَرَّاعَاتُهَا وقصُورهَا والمَزْرَعَةُ المَزْرَعَة . وزُرِعَ لفلان بعد شقاوة أي أصاب مالاً بعد حاجة . وتَزَرَّعَ إلى الشيء : تسرع . ويقال للكلاب : أولاد زارِع . قال : وأخرج منه الله أولاد زارع مُوَلَّعة أكنافها وجُنُوبها والمَزْروعان من بني كعب بن سعد لَقَبان لا إسمان . زعر : الليث : الزَعَر في شَعر الرأس وفي ريش الطائر : قلّةٌ ورِقَّة وتفرّق . وذلك إذا ذهبت أصولُ الشَعر وبقي شكيره . وقال : ذو الرمة يصف الظليم : كأنه خَاضِبٌ زُعْرٌ قوادمه أجْنَى له باللِوَى آءٌ وتَنَوُّمُ وقد زَعِرَ رأسه يَزْعَرُ زَعَراً . أبو عبيد : في خُلُقه زَعَارَّةٌ بتشديد الراء مثل حَمارة الصيف أي شَرَاسة وسوء خُلُق وربما قالوا : هو زَعِرَ الْخُلُق . ومنهم من يخفِّف فيقول في خُلُقه زَعَارَة ، وهي لغة . ثعلب عن ابن الأعرابي : الزَعَر : قِلَّة الشَعَر . ومنه قيل للأحداث : زُعْرَان . وقال ابن شُمَيل : الزُعْرُورُ : شجرة الدُبّ . وقال غيره الزعرور ثمر شجر ، منه أحمرُ وأصفر ، له نوًى صُلْبٌ مستدير . وقال أبو عمرو : الفُلْك : الزُعْرور . رواه أبو العباس عن عمرو عن أبيه .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR1.877 harf(باب الزاء والراء وما يثلثهما)
(زرع) الزاء والراء والعين أصلٌ يدلُّ على تنمية الشيء. فالزّرع معروف، ومكانه المُزْدَرَع. وقال الخليل: أصل الزّرع التنمية. وكان بعضهم يقولُ: الزَّرع طرح البَذْر في الأرض. والزَّرْع اسمٌ لِمَا نبت. والأصل في ذلك كلّه واحد. وزارِع: كلبٌ.
(زرف) الزاء والراء والفاء أصلٌ يدلُّ على سعيٍ وحركة. فالزَّرُوف: النَّاقة الواسعة الخَطو الطويلةُ الرِّجْلين. ويقال: زَرَف، إذا
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR479 harf- الزرع: الإنبات، وحقيقة ذلك تكون بالأمور الإلهية دون البشرية. قال: ﴿أأنتم تزرعونه أم نحن الزارعون﴾ [الواقعة/64]، فنسب الحرث إليهم، ونفى عنهم الزرع ونسبه إلى نفسه، وإذا نسب إلى العبد فلكونه فاعلا للأسباب التي هي سبب الزرع، كما تقول أنبت كذا: أذا كنت من أسباب نباته، والزرع في الأصل مصدر، وعبر به عن المزروع نحو قوله: ﴿فنخرج به زرعا﴾ [السجدة/27]، وقال: ﴿وزروع ومقام كريم﴾ [الدخان/26]، ويقال: زرع الله
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR857 harfز ر ع
ومن المجاز: زرع الله ولدك للخير وأستـزرع اللـه ولـدي للبـر وأسترزقـه لـه مـن الحـل.
وزرع الحب لك في القلوب كرمك وحسن خلقك.
وبئس الزرع زرع المذنب.
وزرع الزارع الأرض من إسناد الفعل إلى السبب مجازاً.
وازدرع لنفسه: وهذه مزرعة فلان ومزارعـه ومزدرعـه وزراعتـه وزراعتاتـه.
وزارعـه علـى الثـل ونحـوه مزارعة.
وأعطني زرعة أزرع بها أرضي بذراً ومنهـا قيـل لفـرخ القبجـة:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.411 harfزَرَعَ الحَبَّ يَزْرَعُه زَرْعاً وزِراعةً: بَذَره، والاسم الزَّرْعُ وقد غلب على البُرّ والشَّعِير، وجمعه زُرُوع، وقيل: الزرع نبات كل شيء يحرث، وقيل: الزرْع طرح البَذْر؛ وقوله:
إِنْ يأْبُروا زَرْعاً لِغَيْرِهم،
والأَمْرُ تَحْقِرُه وقد يَنْمِي
قال ثعلب: المعنى أَنهم قد حالفوا أَعداءهم ليستعينوا بهم على قوم آخرين؛ واستعار عليّ، رضوان الله عليه، ذلك للحِكمة أَو للحُجة وذكر العلماء الأَتقياء: بهم يحفظ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR282 harf* ز ر ع * * الزَّرْعُ * واحد * الزُّرُوع * وموضعه * مَزْرَعَةٌ * و * مُزْدَرَعٌ * و * الزَّرْعُ * أيضا طرح البذر والزرع أيضا الإنبات يقال * زَرَعَهُ * الله أي أنبته ومنه قوله تعالى ﴿أأنتم تزرعونه أن نحن الزارعون﴾ وبابهما قطع و * ازدْرَعَ * فلان أي احترث و * المُزَارَعَةُ * معروفة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.329 harfزرع، كمنع، يزرع زرعا وزراعة: طرح البذر، ومنه الحديث: من كانت له فليزرعها، أو ليمنحها أخاه، فإن أبى فليمسك أرضه وقيل: الزرع: نبات كل شيء يحرث. وفي شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد أنه يقال: زرعت الشجر، كما يقال: زرعت البر والشعير، كازدرع، أي احترث، قال الجوهري: وأصله ازترع، افتعل، أبدلوها دالا؛ لتوافق الزاي، لأن الدال والزاي مجهورتان، والتاء مهموسة. الزرع: الإنبات، يقال: زرع الله، أي أنبت، كذا في
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.649 harfزَرَعَ
1 زَرَعَ ذ , aor. زَرَعَ , (K,) inf. n. زَرْعٌ (S, TA) and زِرَاعَةٌ, (TA,) He sowed, or cast seed; (S, K, TA;) as also ↓ اِزْدَرَعَ, (S, Msb, K,) originally اِزْتَرَعَ, the ت being changed into د in order that it may agree with the ز, (S, K,) for د and ز are pronounced with the voice as well as the breath, whereas ت is pronounced with the breath only: (S, TA:) [or the latter verb, as
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR887 harfزَرَعَ
زَرَعَ A ( n. ac. زَرْع 1 , زِرَاْعَة 23t ),
a. Sowed; scattered seed.
b. Made to grow, thrive; blessed ( God ).
أَزْرَعَ
أَزْرَعَ IV ,
a. Had seed.
b. Germinated, shot up, grew ( seed ).
اِزْتَرَعَ
اِزْتَرَعَ VIII , ( d ),
a. see I .
زَرْع
زَرْع 1 , ( pl. زُرُوْع 27 ),
a. Seed; offspring.
b. Sown field.
c. Standing corn.
زَرْعَة
زَرْعَة 1t , زِرْعَة 2t ,
a. Field fit
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR14.150 harfزرع
زَرَعَ - يَزْرَعُ - زَرْع - زُرُوْع - زَارِع - زَارِعُوْن - زَرّاع - زُرّاع
زَرَعَ - يَزْرَعُ + كائن + نبتاً أو شيئاً: يتعهده ويرعاه طلباً لنموه: يجعله في ظروف مناسبة لنموه فيرعاه حتى يحيا وينمو إلى غايته: ويكون ذلك في كل حي، وفي النبات: يدخل بذور أو جذور نبات في التراب ويسوي عليه التراب، ويتعهده بالرعاية طلباً لإنباته
زَرْع : اسم فعل "
Sîgalar(11)
- زَرْعًاEkin(فَعْلًا)×3
- وَزُرُوعٍVe ekinler(وَفُعُولٍ)×2
- الزَّارِعُونَEkin bitirenler(الْفَاعِلُونَ)×1
- الزَّرْعَEkin(الْفَعْلَ)×1
- الزُّرَّاعَEkinciler(الْفُعَّالَ)×1
- تَزْرَعُونَEkip bitirirsiniz(تَفْعَلُونَ)×1
- تَزْرَعُونَهُOnu ekip bitirisiniz(تَفْعَلُونَهُ)×1
- زَرْعٍEkin(فَعْلٍ)×1
- كَزَرْعٍEkin gibi(كَفَعْلٍ)×1
- وَالزَّرْعَVe ekin(وَالْفَعْلَ)×1
Mücavir kökler105 mücavir (130 toplam)
- نخل
5 ortak ayet · Hurma ağacıdır
- عنب
3 ortak ayet · E’nab, Üzüm asması demektir
- ثمر
3 ortak ayet · Meyve demektir
- أكل
4 ortak ayet · Ekel pas demektir
- حصد
2 ortak ayet · Hasad: Biçilen ekin demektir
- زيت
2 ortak ayet · Zeytindir
- موه
3 ortak ayet · Su
- سوق
2 ortak ayet · Sevk bacak demektir
- صنو
1 ortak ayet · Kökteşler
- جرز
1 ortak ayet · Cüruz otu kurumuş toprak demektir
- حفف
1 ortak ayet · Haffe tepenin çevresi, başın çevresi, masdar olarak…
- شطأ
1 ortak ayet · Bitki filizidir
Geçtiği ayetler(12)
وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا
EkinOnlara iki adamı örnek ver ki; birisine iki üzüm bağı verip çevresini hurmalıklarla çevirmiş ve aralarında ekinler bitirmiştik.
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلَا يُبْصِرُونَ
EkinGörmezler mi ki; Biz, kuru yerlere suyu gönderiyor, onunla hayvanlarının ve kendilerinin yedikleri ekinleri çıkarıyoruz. Hala da görmeyecekler mi?
… مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ …
EkinGörmez misin ki; gerçekten Allah, gökten bir su indirip onu yerdeki kaynaklara yerleştirmiş, sonra da onunla türlü türlü ekinler çıkarmaktadır. Sonra onları kurutur ve sen, onları sararmış görürsün. Sonra da onu çörçöp haline çevirir. Muhakkak ki bunlarda, akıl sahipleri için ibret vardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زرع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حرث, نبت, غرس |
| Zıt Kök | حصد |
| Çekirdek Özet 1 | Tohumu toprağa saçıp onun çatlayarak boy atmasını, büyümesini ve kemale ermesini sağlama |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın tohum saçma eyleminin ötesinde, asıl hayat verip filizlendiren ve geliştiren ilahi inşa fiili |
| Çekirdek Özet 3 | İnsani çabanın ilahi yaratışla buluşarak gizil bir potansiyelden çoklu ve bereketli bir semereye dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Büyütme ve filizlendirme fiilini salt insana ait fiziksel bir tarım işlemi sayarak ilahi tenmiye boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زر | Sıçrama, itilme, dar bir alandan dışarıya doğru basınçla fırlama veya saçılma hareketi; زرب, زرق, زري köklerinde görüldüğü gibi dar bir kanaldan fışkırma veya atılma dinamiği | ع | Ayn harfinin getirdiği derinlik, açılma ve yayılma etkisiyle bu fırlama hareketi tohumun toprağa saçılması, toprağı yararak gün yüzüne çıkması ve serpilip boy atması (tenmiye) anlamına yönelmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Sert tohum kabuğunu veya toprağı yarma, aralama ve keskin bir hareketle ortama nüfuz etme hareketi |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Baş çıkarma, yukarıya doğru yükselme, filizin yüzeye doğru yönelerek boy atması |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Gizlendiği toprak altından gün ışığına çıkma, görünür hale gelme ve kaynaktan beslenerek açılma |
| زرع | Yarma, yukarı yönelme ve yüzeye çıkış hareketi | Tohumun toprağı yararak (ز), yukarı doğru baş verip (ر), görünür ve canlı bir varlık halinde serpilmesi (ع) sürecinin tamamı |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Tohumun toprağa atılması, ardından bu tohumun nem ve ısıyla patlayıp topraktan filiz vererek büyümesi ve kemale ermesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lisânü'l-Arab'da nakledilen eski şiir şahidinde ekinin başkası için büyütülüp geliştirilmesi, mecazi anlamda başkasına siyasi ve askeri güç kazandırmak üzere zikredilir: إن يأبروا زرعا لغيرهم / والأمر تحقره وقد ينمي |
| Erken Arapça kullanım | Kitābü'l-ʿAyn'da geçen şahitte ekilebilir arazi anlamında müzdara' kelimesi zikredilir: فاطلب لنا منهم نخلا ومزدرعا / كما لجيراننا نخل ومزدرع; ayrıca Hz. Ali'nin hikmet ve hüccetin ilim ehlinin kalbine ekilmesine dair rivayetinde geçer |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde زرع kökü Proto-Semitik *ḏrʕ (tohum ekmek, tohum saçmak) biçimine dayanmakta olup düzenli ses denklikleriyle temel Sami dillerinin tamamında morfolojik ve anlamsal bütünlüğünü korumuştur. İbranicede zāraʿ (זָרַע - tohum saçmak, ekmek) ve zeraʿ (זֶרַע - tohum, döl, soy), Aramice ve Süryanicede zraʿ (ܙܪܰܥ - ekmek, saçmak) ve zarʿā (ܙܰܪܥܳܐ - tohum, mahsul, zürriyet), Akadcada ise zēru(m) (tohum, döl, nesil) biçimleriyle hem toprağa tohum atma eylemini hem de biyolojik soy aktarımını ifade eder. Arapçada bu kök, salt tohumun toprağa bırakılması (hars) eyleminden öteye geçerek tohumun yarılarak filizlenmesi, büyütülmesi ve kemale erdirilmesi (inbât ve tenmiye) boyutunu da asli anlam içeriğine dahil etmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament (HALOT), Payne Smith.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Tohum saçma ve tenmiye | Çekirdeğin toprağa atılmasından başlayarak onun filizlenip boy atması, beslenip olgunlaşması süreci | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice zāraʿ, Süryanice zraʿ, Akadca zēru | Proto-Semitik *ḏrʕ kökünden türeyen tarımsal ekim, mahsul ve biyolojik döl/soy anlam alanı | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Ge'ez zar'a, Güney Arapçası ḏrʕ | Eski Güney Arapça yazıtlarda ve Etiyopya dillerinde tarımsal üretim ve tohumlama bağlamında ortak kullanım | Güçlü |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زرع | Anlamlı | Tohum ekmek, bitirmek | Toprağa tohum atıp onu yeşertmek ve büyütmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| زعر | Anlamlı | Kıl veya tüy azlığı | Saçın, tüyün seyrek olması, ahlaken huysuzluk | Kur'an'da geçmez; bitkinin veya tüyün seyrelmesi yönüyle zıtlaşma taşır |
| رزع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kaydedilmiştir |
| رعز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn'da mühmel kaydedilmiştir |
| عزر | Anlamlı | Menetmek, desteklemek | Kötülükten alıkoymak veya saygı ile güç kazandırmak | Kur'an'da geçer; harf göçüşmesi ile kuvvet verme boyutu ortaktır |
| عرز | Anlamlı | Büzülmek, sertleşmek | Şiddetli soğuktan veya korkudan büzüşüp bir yere çekilmek | Kur'an'da geçmez; dışa açılmanın aksine içe toplanma hareketidir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زرع | Merkez | Tarımsal üretim ve büyüme | Tohumu toprağa saçıp onun bizzat filizlenip boy atmasını ve kemale ermesini sağlama | Hem beşeri sebepleri hem de asıl ilahi büyütmeyi ve geliştirmeyi (tenmiye) içerir |
| حرث | Komşu | Toprak işleme | Toprağı sürmek, yarmak ve tohum saçmaya hazır hale getirmek | Yalnızca insanın fiziksel zemin hazırlığı ve tohum atma çabasıdır; bitirmeyi içermez |
| نبت | Komşu | Filizlenme ve çıkış | Bitkinin toprak yüzeyine çıkıp yeşermesi | Tohum atma şartı olmaksızın her türlü bitkinin topraktan baş göstermesini anlatır |
| غرس | Komşu | Dikim | Kökü veya gövdesi bulunan fidanı toprağa yerleştirmek | Tohum saçmak değil, halihazırda gövdeli bitkiyi sabitlemektir |
| حصد | Zıt | Biçme ve devşirme | Büyüyen ve olgunlaşan ekini kökünden veya sapından kesip toplamak | Büyüme sürecinin sona erdirilip ürünün devşirilmesi işlemidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زرع | Tohum ekmek, bitirmek, yetiştirmek | Tohumun toprağa saçılmasını ve oradan hayat bularak kemale ermesini bir arada ifade eder | Kesin |
| Latince | serere, seminare | Tohum saçmak, ekmek | Seminare tohum bırakmayı, serere ise ekim yapmayı karşılar; ilahi büyütme nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to sow, to cultivate | Tohum ekmek, yetiştirmek | To sow tohum saçmayı, cultivate ise tarımsal bakımı ifade eder; tohumun içsel fışkırma dinamiğini tam vermez | Güçlü |
| Almanca | säen, anbauen | Tohum ekmek, ürün yetiştirmek | Säen tohumu toprağa bırakma anını, anbauen tarımsal faaliyeti karşılar; ontolojik yeşertme boyutunu içermez | Güçlü |
| Fransızca | semer, cultiver | Tohum saçmak, tarım yapmak | Semer tohum saçma eylemini, cultiver bakım sürecini belirtir; varlığın kendi potansiyelini aşama aşama açmasını eksik bırakır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| زَرْع / زُرُوع | Hububat ve ekin türü bitkiler | Dünyevi rızıklar, nimetler ve yeryüzündeki tarımsal mahsuller; En'âm 6:141, Ra'd 13:4, Kehf 18:32, Şuarâ 26:148, Secde 32:27, Zümer 39:21, Duhân 44:26 |
| تَزْرَعُونَ | Tarım faaliyeti ve tohum saçma | İnsanın geçim için planlı tarım yapması ve tohum atması; Yûsuf 12:47 |
| الزَّارِعُونَ / تَزْرَعُونَهُ | Asıl yeşertip büyüten ilahi kudret | İnsanın ektiği tohumu hakikatte yaratan ve filizlendiren ilahi yaratış; Vâkıa 56:64 |
| كَزَرْعٍ / الزُّرَّاع | İnanç topluluğunun filizlenip güçlenmesi | Müminlerin zayıf bir filizden gür ve kendi ayakları üstünde duran güçlü bir gövdeye dönüşmesi teşbihi; Feth 48:29 |
| غَيْرِ ذِي زَرْعٍ | Tarıma elverişsiz, kurak arazi | Mekke vadisinin bitki ve tarım imkânından bütünüyle yoksunluğu; İbrâhîm 14:37 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kesb ve halk ilişkisi | Vâkıa 56:64 ayeti üzerinden insanın fiilinin tohum atmaktan (hars) ibaret olduğu, asıl yaratıcı ve bitiricinin (zer') Allah olduğu tespiti | Fâil-i hakiki ilkesi ve sebeplerin yaratıcı kudret taşımadığı |
| Fıkıh | Müzâraa akdi | Arazi sahibi ile ziraat yapan kişinin mahsulün belirli bir hissesi karşılığında akit yapması ve öşür yükümlülüğü | Toprağın işletilmesi, tohum ve emek ortaklığı |
| Tefsir | Rubûbiyyet delilleri ve teşbih | Yeryüzünün canlanması üzerinden dirilişin ispatı ve sahabe toplumunun filizden ulu bir gövdeye dönüşmesi metaforu | İnsani çabanın ilahi inayete muhtaç oluşu ve tedrici olgunlaşma |
| Hadis | Sadaka ve manevi üretim | Ekilen her ekinin canlılar tarafından tüketilmesinin ekene sadaka yazılması ve kalbe hikmet ekilmesi | Üretkenliğin teşviki ve manevi değerlerin kalpte kökleşmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve tevekkül | Fâil-i hakikiyi tanıma | Sebebe yapışıp neticeyi Allah'tan bilme | İnsanın rolü tohumu toprağa bırakmaktır; hayatı veren ve başak bağlatan yalnızca ilahi kudrettir | Kesin |
| İlmi | Biyoloji ve genetik | Embriyonik gelişim ve tenmiye | Çimlenme ve morfogenez yasası | Tohumun içindeki kodun uygun çevre şartlarında aktifleşerek aşamalı biçimde kemale ermesi | Güçlü |
| Siyasi | Kurumsal büyüme | Tedrici toplumsal teşkilatlanma | Organik kök salma ve direnç kazanma | Feth suresinde tasvir edildiği gibi küçük bir filizin zamanla güçlenerek dış etkilere karşı dirençli bir yapı kurması | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve katma değer | Tarımsal sermaye ve bereket | Emek-toprak birleşiminden katlanan getiri | Tek bir tohumun yüzlerce tohuma dönüşmesiyle oluşan reel refah ve gıda güvenliği | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Lojistik büyüme ve diferansiyel kinetik | Bir tohumun veya hücrenin zamana bağlı büyüme eğrisi; başlangıçtaki gizil girdinin katsayılarla katlanarak belirli bir taşıma kapasitesine ulaşması modeli | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pedagojik gelişim ve kurumsal kuram | Bireyin veya topluluğun zihnine ekilen temel bir ilkenin zamanla organik olarak serpilip kökleşmesi ve kendi ayakları üstünde duran bağımsız bir yapıya evrilmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fiziksel çiftçilik ve endüstriyel tohum atma eylemine indirgeyerek mekanik bir doğa olayına dönüştürmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Tohumun ekilmesinden kemale ermesine kadar süren biyolojik döngünün ilahi yaratış, diriliş ve toplumsal inşa modeli olarak işletilmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Vâkıa 56:64'teki ontolojik ayrımı kaçırarak insanı ürünün asıl yaratıcısı saymak, sebeplere tanrılık atfetmek ve sabır gerektiren gelişim süreçlerini mekanik müdahalelerle tüketmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Beşeri emek (hars) ile ilahi yaratış ve geliştirme (zer') arasındaki sınırı en somut örnek üzerinden çizerek şirk anlayışını ontolojik düzeyde çökertir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın acziyetini ve Allah'ın tek yaratıcı olduğunu ortaya koyan tevhid ayetlerinde, sahabe toplumunun tedrici gelişimini anlatan teşbihlerde ve Yûsuf suresindeki iktisadi planlama bağlamında. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tarımsal veya bilimsel neticelerin yalnızca insanın teknik becerisine dayandığı yanılgısını düzeltir; insanın vazifesini zemin hazırlamak, hayat ve bereket vermeyi ise ilahi kudrete ait bir lütuf olarak konumlandırır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTohumu toprağa saçıp onun çatlayarak boy atmasını, gövde bağlamasını ve başaklanarak tam olgunluğa erişmesini sağlamak.
- Soyut anlamBir potansiyelin uygun vasatta ilahi kanunlar uyarınca aşama aşama açılarak kendi ayakları üstünde duran yetkin bir varlığa dönüşmesi.
- Sistematik karşılıkİnsanın tohum saçarak sebeplere riayet ettiği (hars), ilahi kudretin ise bu tohumu besleyip çoğalttığı (zer') sebep-yaratılış dengesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde başlangıç durumundaki tekil tohumu veya gizil potansiyeli; insanın toprağı sürüp hazırlama ve tohum saçma eylemini (hars / beşeri sebep); zaman içinde toprağın bağrında korunan ve olgunlaşan süreci; asıl hayat verip filizlendiren ilahi geliştirme kudretini (zer' / ilahi fiil); ise tek tohumdan fışkıran çoklu hasılatı ve yetkin meyveleri ( katlanmış bereketi) sembolize eder.