سبت
س - ب - ت
KÖK- 9 geçiş
- 7 ayet
- 5 sîga
- 13 sözlük
Post demektir. Dinlenme günü, dinlenme yeri ve dinlenme anlamları kazanmıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Post demektir. Dinlenme günü, dinlenme yeri ve dinlenme anlamları kazanmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR782 harfباب السين والتاء والباء معهما
س ب ت، ب س ت يستعملان فقط
سبت:
سَبَتَ اليَهوديُّ يَسُبُتُ يَتَّخِذُّ السَّبْتَ عِيداً.
والسُّباتُ: النَّومُ الغالب الكثير.
والمريضُ يَسْبُتُ سَبْتاً فهو مسبوت. والسُّباتُ من النوم: شِبهُ غَشيةٍ.
وسَبَتَ رأسَه إذا جزّهُ مستأصلا.
والسَّبُتُ بُرهةٌ من الدهر، وقال لبيد:
وغَنِيتُ سَبْتاً قبلَ مُجرى داحِسٍ لو كان للنَّفس اللَّجُوج خُلُـود
والسَّبْتُ: ضَربٌ من السَّير،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.280 harfالسَبتُ: الراحة. والسَبْتُ: الدهر. والسَبْتُ: حلْق الرأس. والسَبْتُ: إرسال الشَعَر عن العَقْص. والسَبْتُ: ضربٌ من سَيْر الإبل. قال أبو عمرو: هو العَنَقُ. قال حُمَيْدُ ابن ثَوْر:
ومَطْوِيَّةُ الأقراب أما نهارُها فَسَبْتٌ وأما ليلها فـذمـيل
وسَبَتَ عِلاوَتَه سَبْتاً، إذا ضرَبَ عنقَه. ومنه سمِّي يومُ السَبْتِ، لانقطاع الأيّام عنده. والجمع أَسْبُتٌ وسُبوتٌ. والسَبْتُ: قيام اليهود بأمرِ سَبْتها.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.200 harfس ت ب
سبت
استعمل من وجوهه : ( سبت ) .
سبت : الحرّاني عن ابن السّكيت : السَّبْتُ : الحَلْق ، يقال : قد سَبَتَ رَأسه يَسْبِته سبْتاً ، والسَّبْتُ : السيرُ السّريع ، وأنشد :
ومَطْوِيّةِ الأقرابِ أَمّا نهارُها
فَسَبْتٌ وأمَّا لَيْلُها فَزَمِيلُ
والسَّبْتُ أيضاً : من الأيّام . والسَّبْتُ : السُّبات ، وأنشد الأصمعيّ :
يُصْبِحَ مَخْمُوراً ويُمْسِي سبْتاً
أي : مَسْبُوتاً ، والسَّبْت أيضاً : بُرْهَةٌ من
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.637 harf(باب السين والباء وما يثلثهما)
(سبت) السين والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على راحةٍ وسكون. يقال للسَّير السهل اللّين. سَبْتٌ. قال:
ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])ثمّ حُمل على ذلك السَّبْت: حلق الرّأس. ويُنشَد في ذلك ما يصحح هذا القياسَ، وهو قولُه:
* يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) *
لأنَّه يكون في آخر النهار مُخْثِراً([3]) قليلَ الحركة فلذلك يقال للمتحيِّر
(باب السين والباء وما يثلثهما) (سبت) السين والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على راحةٍ وسكون. يقال للسَّير السهل اللّين. سَبْتٌ. قال: ومطوِيّة الأقرابِ أمّا نَهارُها *** فسَبْتٌ وأما ليلُها فَذَمِيل([1])ثمّ حُمل على ذلك السَّبْت: حلق الرّأس. ويُنشَد في ذلك ما يصحح هذا القياسَ، وهو قولُه: * يُصبح سكرانَ ويُمسِي سَبْتَا([2]) * لأنَّه يكون في آخر النهار مُخْثِراً([3]) قليلَ الحركة فلذلك يقال للمتحيِّر مَسْبُوت. وأمَّا السَّبْت بعد الجمعة، فيقال إنَّه سمِّيَ بذلك لأنَّ الخلْق فُرغ منه يومَ الجمعة وأكمل، فلم يكن اليومُ الذي بعد الجمعة يوماً خُلِق فيه شيء. والله أعلم بذلك. هذا بالفتح. فأمَّا السِّبْت فالجلود *المدبوغة بالقَرَظِ، وكأنَّ ذلك سمِّي سِبْتاً لأنّه قد تناهى إصلاحُه، كما يقال للرُّطَبَة إذا جرى الإرطابُ فيها: مُنْسَبِتة. (سبج) السين والباء والجيم ليس بشيء ولا لـه في اللغة العربيَّة أصلٌ. يقولون السُّبْجة: قميصٌ لـه جَيب. قالوا: وهو بالفارسية "شَبِي([4])". والسَّبج: أيضاً ليس بشيء. وكذلك قولهم إنَّ السَّبَج حجارةُ الفضّة. وفي كل ذلك نظر. (سبح) السين والباء والحاء أصلان: أحدهما جنسٌ من العبادة، والآخر جنسٌ من السَّعي. فَالأوَّل السُّبْحة، وهي الصَّلاة، ويختصّ بذلك ما كان نفلاً غير فَرض. يقول الفقهاء: يجمع المسافرُ بينَ الصَّلاتين ولا يُسبِّح بينهما، أي لا يتنفَّل بينهما بصلاةٍ. ومن الباب التَّسبيح، وهو تنْزيهُ الله جلَّ ثناؤه من كلِّ سوء. والتَّنْزيه: التبعيد. والعرب تقول: سبحان مِن كذا، أي ما أبعدَه. قال الأعشى: أقولُ لمّا جاءني فخرُهُ *** سُبحانَ مِنْ علقمةَ الفاخِر([5]) وقال قوم : تأويلُهُ عجباً لـه إِذَا يَفْخَر. وهذا قريبٌ من ذاك لأنَّه تبعيدٌ له من الفَخْر. وفي صفات الله جلَّ وعز: سُبَّوح. واشتقاقه من الذي ذكرناه أنّه تنَزَّه من كل شيء لا ينبغي لـه. والسُّبُحات الذي جاء في الحديث([6]): جلال اللّه جلَّ ثناؤه وعظمته. والأصل الآخر السَّبْح والسِّباحة: العَوم في الماء. والسّابح من الخيل: الحَسَنُ مدِّ اليدين في الجَرْي. قال: فولَّيْتَ عنه يرتَمِي بِكَ سابحٌ *** وقد قابَلَتْ أذْنَيه منك الأخادعُ([7]) يقول : إنّك كنتَ تلتفتُ تخافُ الطّعنَ، فصار أخْدَعُك بحذاء أذُن فرسِك. (سبخ) السين والباء والخاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خفّة في الشَّيء. يقال للذي يسقط مِنْ ريش الطّائرِ السَّبِيخ. ومنه الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم سمِع عائشة تدعو على سارقٍ سَرَقَها، فقال: "لا تُسبِّخي عنه بدعائك عليه"، أي لا تخفِّفي. ويقال في الدّعاء: "اللهمَّ سَبِّخْ عنه الحُمَّى"، أي سُلَّها وخَفِّفْها. ويقال لما يتطاير من القُطن عند النَّدْف: السَّبِيخ. قال الشاعر يصف كِلاباً: فأرسلوهُنَّ يُذْرِينَ التُّرَابَ كما *** يُذْرِي سَبائخَ قُطْنٍ نَدْفُ أوتَارِ([8]) وقد رُوِيَ عن بعضهم([9]) أنَّه قرأ: ﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهَارِ سَبْخَاً طَوِيلاً﴾ [المزمل 7]، قال: وهو معنى السَّبْخ، وهو الفَراغ؛ لأنَّ الفارغ خفيف الأمر. (سبد) السين والباء والدال عُظْمُ بابِهِ نبات شعرٍ أو ما أشبهه. وقد يشذُّ الشيء اليسير. فالأصلُ قولُهم: "ماله سَبَدٌ ولا لَبَدٌ". فالسَّبَد: الشعر. واللَّبَد: الصوف. ويقولون: سَبَّدَ الفَرْخُ، إذا بدا رِيشُهُ وشَوَّكَ. ويقال إنَّ السُّبدَة العانة. والسُّبَد: طائر، وسمِّيَ بذلك لكثرة ريشه. فأمَّا التَّسبيد فيقال إنَّه استئصال شَعر الرأس، وهو من الباب لأنَّه كأنّه جاء إلى سَبَدِهِ فحلَقَه واستأصَله. ويقال إنَّ التسبيد كثرةُ غَسْل الرأس والتدهُّن. والذي شذَّ عن هذا قولُهم: هو سِبْدُ أسبادٍ، أي داهٍ مُنْكَر. وقال: * يعارض سِبْدا في العِنانِ عَمَرَّدا([10]) * (سبر) السين والباء والراء، فيه ثلاث كلماتٍ متباينةُ القياس، لا يشبهُ بعضُها بعضاً. فالأوَّلُ السَّبْر، وهو رَوْزُ الأمْرِ وتعرُّف قدْرهِ. يقال خَبَرْتُ ما عند فلان وسَبَرْتُهُ. ويقال للحديدة التي يُعرف بها قدرُ الجِراحة مِسْبار. والكلمة الثانية: السِّبْر، وهو الجمال والبهاء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "يخرج من النار رجلٌ قد ذهَبَ حِبره وسِبْرُهُ"، أي ذهب جمالُهُ وبهاؤُه. وقال أبو عمرو: أتيتُ حيّاً من العرب فلمَّا تكلّمتُ قال بعضُ مَنْ حضر: "أما اللسانُ فبدويٌّ، وأما السِّبْر فحضريّ". وقال ابنُ أحمر: لبِسنا حِبْرهُ حتى اقتُضِينا *** لأعمالٍ وآجالٍ قُضِينا([11]) وأما الكلمة الثالثة فالسَّبْرَة، وهي الغَدَاة الباردة. وذكر رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم فَضْلَ إسباغ الوُضوء في السَّبَرَات([12]). (سبط) السين والباء والطاء أصلٌ يدلُّ على امتداد شيء، وكأنه مقاربٌ لباب الباء والسين والطاء، يقال شعر سَبْط وسَبَِطٌ، إذا لم يكن جَعداً. ويقال أَسْبَطَ الرَّجلُ إِسباطاً، إذا امتدَّ وانبسط بعدما يُضرَب. والسُّباطة: الكُناسة، وسمِّيت بذلك لأنَّها لا يُحتَفَظُ بها ولا تحْتَجن. ومنه الحديث: "أتى سُبَاطَةَ قومٍ فبال قائماً؛ لوجعٍ كان بمأبِضه"([13]). والسَّبَط: نباتٌ في الرمل، ويقال إنَّه رَطب الحَلِيِّ؛ ولعلَّ فيه امتداداً. (سبع) السين والباء والعين أصلان مطردان صحيحان: أحدهما في العَدَد، والآخر شيءٌ من الوحوش. فالأوّل السَّبْعة. والسُّبْع: جزءٌ من سبعة. ويقال سَبَعْت القومَ أسْبَعُهم إذا أخذت سُبْع أموالهم أو كنتَ لهم سابعاً. ومن ذلك قولهم: هو سُباعيُّ البدَن، إذا كان تامَّ البدن. والسِّبع: ظمءٌ من أظماء الإبل، وهو لعددٍ معلوم عندهم. وأما الآخر فالسَّبُع واحدٌ من السّباع. وأرض مَسْبَعَةٌ، إذا كثُر سِباعُها. ومن الباب سَبعْتُهُ، إذا وقَعتَ فيه، كأنه شبّه نفسه بسبُع في ضرره وعَضّه. وأسبعته: أطعمته السَّبع. وسَبعتِ الذّئابُ الغنَم، إذا فرستْها وأكلَتْها. فأمّا قول أبي ذؤيب: صَخِبُ الشَّواربِ لا يزالُ كأنَّهُ *** عبدٌ لآلِ أبي ربيعةَ مُسْبَعُ([14]) ففيه أقاويل: أحدهما المُتْرَف، كأنَّه عبد مترف، له ما يتمتَّعُ به، فهو دائم النَّشاط. ويقال إنَّه الرَّاعي، ويقال هو الذي تموت أمُّه فيتولى إرضاعَهُ غيرُها. ويقال المُسبَع مَنْ لم يكن لِرشْدة. ويقال هو الراعي الذي أغارت السباع على غنمه فهو يصيحُ بالكلاب والسِّباع. ويقال هو الذي هو عبدٌ إلى سبعة آباء. ويقال هو الذي وُلد لسبعة أشهر. ويقال المُسبَع: المُهمَل. وتقول العرب: لأفعلنَّ به فِعْل سَبْعة؛ يريدون به المبالغة في الشر. ويقال أراد بالسَّبعة اللَّبُؤة، أراد سَبعةٍ فَخَفّف. (سبغ) السين والباء والغين أصلٌ واحد يدلُّ على تمامِ الشيء وكماله. يقال أَسْبَغْتُ الأمر، وأسْبَغَ فلان وضوءَه. ويقال أسبغ الله عليه نِعَمَه. ورجل مُسْبِغ، أي عليه درعٌ سابغة. وفحل سابغٌ: طويل الجُرْدَان([15])، وضدُّه الكَمْش. ويقال سَبَّغَت الناقةُ، إذا ألقت ولدَها وقد أَشْعَرَ. (سبق) السين والباء والقاف أصل واحد صحيح يدل على التقديم. يقال سَبَقَ يَسْبِق سَبْقاً. فأما السَّبَق فهو الخَطَر الذي يأخذه السَّابق. (سبك) السين والباء والكاف أُصَيلٍ يدل على التناهي في إمهاء الشيء([16]). من ذلك: سَبَكْتُ الفضة وغيرَها أَسْبِكُها سَبْكَاً. وهذا يستعار في غير الإذابة أيضاً. [والسُّنبُك: طرف الحافر([17])]. فأما السُّنْبُك من الأرض فاستعارةٌ، طَرفٌ غليظٌ قليل الخير. (سبل) السين والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على إرسال شيءٍ من عُلو إلى سُفل، وعلى امتداد شيء. فالأوّل من قِيلِكَ: أسبلتُ السِّتْرَ، وأسبلَتِ السَّحابةُ ماءَها وبمائِها. والسَّبَل: المطر الجَوْد. وسِبال الإنسان من هذا، لأنّه شعر منسدل. وقولهم لأعالي الدَّلو أسبْال، من هذا، كأنَّها شُبِّهَت بالذي ذكرناه من الإنسان. قال: إِذْ أرسَلوني ماتحاً بدلائهمْ *** فملأْتُها عَلَقَاً إلى أسبالِها([18])والممتدُّ طولاً: السّبيل، وهو الطَّريق، سمِّي بذلك لامتداده. والسَّابلة: المختلِفَةُ في السُّبُل جائيةً وذاهبة. وسمِّي السُّنْبُل سُنْبُلا لامتداده. يقال أَسبَلَ الزّرعُ، إذا خَرَج سُنبله. قال أبو عبيد: سَبَلُ الزَّرعِ وسُنْبُلُه سواء. وقد سَبَلَ([19]) وأَسْبَلَ. (سبه) السين والباء والهاء كلمةٌ، وهي تدلُّ على ضعف العقل أو ذَهابه. فالسبَه: ذهاب العقل من هَرَم، يقال رجل مَسْبُوهٌ ومُسَبَّه، وهو قريب من المسبوت، والقياس* فيهما واحد. (سبي) السين والباء والياء أصلٌ واحد يدلُّ على أخذِ شي من بلد إلى بلد آخر كرْهَاً([20]). من ذلك السَّبْيُ، يقال سَبَى الجاريَةَ يَسبيها سبْياً فهو سابٍ، والمأخوذة سَبِيَّة. وكذلك الخمرُ تُحمَل من أرضٍ إلى أرض. يَفْرِقُونَ بين سَبَاهَا وسَبَأها. فأما سِباؤها فاشتراؤُها. يقال سَبَأْتها، ولا يقال ذلك إلاَّ في الخمر. ويسمون الخَمَّار السَّبَّاء. والقياس في ذلك واحد. ومما شذَّ عن هذا الأصل السَّابياء، وهي الجِلْدة التي يكون فيها الولد. والسَّابِيَاء: النِّتَاج([21]). يقال إنَّ بني فلان ترُوح عليهم من مالهم سَابِياء. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "تسعة أعشارِ الرِّزق في التجارة. والجزء الباقي في السَّابياء". ومما يقرب من الباب الأوّل الأسابيّ، وهي الطرائق. ويقال أسابيُّ الدِّماء، وهي طرائقها، قال سلامة: والعادِيَاتُ أسابيُّ الدِّماء بها *** كأنَّ أعناقَها أنصابُ ترجيبِ([22])وإذا كان ما بعدَ الباء من هذه الكلمة مهموزاً خالف المعنى الأوَّل، وكان على أربعةِ معانٍ مختلفة: فالأول سبأت الجِلد، إذا محَشْته حتى أُحرِق شيئاً من أعاليه. والثّاني سبأت جلده: سلختُهُ. [والثالث سَبَأَ فلانٌ([23])] على يمين كاذبةٍ، إذا مرَّ عليها غير مكترث. ومما يشتق من هذا قولهم : انْسبَأ اللّبن، إذا خَرج من الضَّرع. والمَسبْأ: الطَّريق في الجبل. والمعنى الرابع قولهم: ذهبوا أيادي سبأ، أي متفرِّقين. وهذا من تفرُّقِ أهل اليمن. وسبأ: رجل يجمع([24]) عامّة قبائل اليمن، ويسمَّى أيضاً بلدُهم بهذا الاسم. والله أعلم بالصواب. --------------ـــ ([1]) كلمة "ليلها" ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان (سبت)، حيث نسب البيت إلى حميد بن ثور. ([2]) في اللسان: "يصبح مخمورا". ([3]) المخثر: الذي يجد الشيء القليل من الوجع والفترة. ([4]) فسرت هذه الكلمة في معجم استينجاس 732 بأنها قميص يلبس في المساء. ([5]) ديوان الأعشى 106 واللسان (سبح). ([6]) هو حديث : "إن لله دون العرش سبعين حجاباً لو دنونا من أحدها لأحرقتنا سبحات وجه ربنا". ([7]) أنشده في المجمل أيضاً. ([8]) البيت للأخطل في ديوانه 115 واللسان والتاج (سبخ). ([9]) هي قراءة يحيى بن يعمر، كما في اللسان. ([10]) للمعذل بن عبد الله. وصدره كما في اللسان (سبد): * من السح جوالا كأن غلامه * ([11]) في الأصل: "وآل قضينا". ([12]) في الأصل: "فضل له سباغ الوضوء في السبرات"، تحريف. وفي اللسان: "وفي الحديث: فيم يختصم الملأ الأعلى يا محمد؟ فسكت. ثم وضع الرب تعالى يده بين كتفيه فألهمه. إلى أن قال: في المضي إلى الجمعات، وإسباغ الوضوء في السبرات". ([13]) المأبض: بكسر الباء: باطن الركبة والمرفق. ([14]) ديوان أبي ذؤيب: 4 واللسان (سبع). ([15]) الجرادن بضم الجيم وبعد الراء دال مهملة: قضيبه. في الأصل: "الجرذان"، تحريف. ([16]) الإمهاء: الإسالة. وفي الأصل: "إنهاء الشيء". ([17]) التكملة من المجمل. ([18]) البيت لباعث بن صريم اليشكري، كما في اللسان (سبل). ([19]) وكذا في المجمل، والمعروف بدلها "سنبل". ([20]) بعدها في الأصل: من "المأخوذة" مقحمتان. ([21]) في الأصل: "السباج"، صوابه ما أثبت من اللسان. ([22]) ديوان سلامة 8 واللسان (سبي). ([23]) تكملة استضأت بالمجمل في إثباتها. ([24]) في الأصل: "بجميع"، صوابه في المجمل.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR577 harf- أصل السبت: القطع، ومنه سبت السير: قطعه، وسبت شعره: حلقه، وأنفه: اصطلمه، وقيل: سمي يوم السبت؛ لأن الله تعالى ابتدأ بخلق السموات والأرض يوم الأحد، فخلقها في ستة أيام كما ذكره، فقطع عمله يوم السبت فسمي بذلك، وسبت فلان: صار في السبت وقوله: ﴿يوم سبتهم شرعا﴾ [الأعراف/163]، قيل: يوم قطعهم للعمل، ﴿ويوم لا يسبتون﴾ [الأعراف/163]، قيل: معناه لا يقطعون العمل، وقيل: يوم لا يكونون في السبت، وكلاهما إشارة إلى
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR282 harfس ب ت
يلبسون النعال السبتية ونعال السبت وهو الأدم لأن شعره يسقط في الدباغ كأنـه سبـت أي حلق.
وسبت رأسه ورأس مسبوت.
وسبتت اليهود وأسبتت.
وجعل الله النوم سباتاً: موتاً وأصبح فلان مسبوتاً: ميتاً.
ومن المجاز: سبت علاوته إذا قطع رأسه.
وأروني سبتي.
واخلع سبتيك.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.182 harfالسِّبْتُ، بالكسر: كلُّ جلدٍ مدبوغ، وقيل: هو المَدْبُوغ بالقَرَظِ خاصَّةً؛ وخَصَّ بعضُهم به جُلودَ البَِقر، مدبوغة كانت أَم غيرَ مدبوغة. ونِعالٌ سِبْتِيَّة: لا شعر عليها. الجوهري: السِّبْتُ، بالكسر، جلود البقر المدبوغةُ بالقَرَظ، تُحْذَى منه النِّعالُ السِّبْتِيَّة. وخرَج الحجاجُ يَتَوَذَّفُ في سِبْتِيَّتَيْنِ له. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسنلم، رأَى رجلاً يمشي بين القبور في
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR407 harf* س ب ت * * السَّبْتُ * الراحة والدهر وحلق الرأس وضرب العنق ومنه يسمى يوم السبت لانقطاع الأيام عنده وجمعه * أسْبُتٌ * و * سُبُوتٌ * و * السَّبْتُ * أيضا قيام اليهود بأمر سبتها ومنه قوله تعالى ﴿يوم سبتهم شرعا ويوم لا * يَسْبِتُون *﴾ وباب الأربعة ضرب و * أسْبَتَ * اليهودي دخل في السبت و * السُّبَاتُ * النوم وأصله الراحة ومنه قوله تعالى ﴿وجعلنا نومكم سباتا﴾ وبابه نصر و * المَسْبُوتُ * الميت
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR12.069 harfالسبت: الراحة والسكون، والقطع، وترك الأعمال. وسبت، يسبت، سبتا: استراح، وسكن. وسبت الشيء، وسبته: قطعه، وخص اللحياني به الأعناق. وسبتت اللقمة حلقي، وسبتته: قطعته، والتخفيف أكثر. والسبت، السبات: الدهر، وسيأتي ما يتعلق به. السبت: الحلق، وفي الصحاح: حلق الرأس، سبت رأسه وشعره، يسبته، سبتا؛ وسلته؛ وسبده: حلقه. السبت: إرسال الشعر عن العقص. السبت: السير السريع، وأنشد لحميد بن ثور يمدح عبد الله بن جعفر:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR15.958 harfسَبَتَ
1 سَبَتَ ذ , (S, M, Msb,) aor. سَبُتَ (S, Msb) only, (S,) or سَبِتَ , (so written in a copy of the M,) [both of which are said by MF to be indicated, or implied, in the K, but this is not clearly the case,] inf. n. سَبْتٌ, (M, K, * TA,) He rested: (S, M, Msb, K: *) and ceased, or abstained, from works: (TA:) and was, or became, quiet, still, or motionless: (M, TA:) and ↓ اسبت signifies
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR830 harfسَبَتَ
سَبَتَ I , U ( n. ac. سَبْت 1 ),
a. Rested; slept; became motionless.
b. Kept the Sabbath ( Few ).
c. Cut, cut. off, severed; shaved.
d. Let hang down ( hair ).
أَسْبَتَ
أَسْبَتَ IV ,
a. Entered on the Sabbath.
اِنْسَبَتَ
اِنْسَبَتَ VII ,
a. Was long, extended, oblong.
سَبْت
سَبْت 1 ,
a. Rest; quiet, stillness.
b. ( pl. أَسْبُت 16 , سُبُوْت 27 ), [ art. ], Saturday, the
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR29.680 harfسبت
سَبَتَ - يَسْبِتُ - سَبْت - سُبَات - سُبَاتَاً
سَبَتَ - يَسْبِتُ + الكائن: يدخل في حال الراحة والسكينة بعد العمل والجهد والحركة
﴿إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لا يَسْبـِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ﴾
سَبْت: اسم فعل " سَبَتَ - يَسْبِتُ ": السكينة والراحة والهدوء بعد العمل والجهد
Mücavir kökler51 mücavir (68 toplam)
- نوم
2 ortak ayet · “Efal” babından “enam” uyuyanlar demektir
- عدو
3 ortak ayet · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
- قرد
1 ortak ayet · Maymunlar
- خسأ
1 ortak ayet · Hasi : Buruşmuş, kırışmış elbise demektir
- جعل
3 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
- حوت
1 ortak ayet · Balık demektir
- شرع
1 ortak ayet · Hayvanların su içmek için kullandıkları yol demektir
- طمس
1 ortak ayet · Hemen sildik
- طور
1 ortak ayet · Sina’da bir dağın adıdır
- غلظ
1 ortak ayet · Ğaliz (zı), Sert topraktır
- لبس
1 ortak ayet · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
- نشر
1 ortak ayet · “Neşer” dalları yaygın yeşillenmiş ağaç demektir
Geçtiği ayetler(7)
وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ
DinlenmeAndolsun ki, içinizden cumartesi günü haddi aşanları elbette bilirsiniz. İşte biz onlara: Aşağılık maymunlar olun, dedik.
… فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا
DinlenmeEy kitab verilenler; Biz bir takım yüzleri silip de enselerine çevirmezden veya onları Ashab-ı Sebit’i la’netlediğimiz gib la’netlemezden önce, gelin de elinizdekini doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin. Allahın emri daima yapılagelmiştir.
وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا
DinlenmeSöz vermelerine karşılık Tur dağını üzerlerine kaldırdık. Ve onlara; Şehrin kapısından secde ederek girin, dedik. Cumartesileri aşırı gitmeyin, dedik. Onlardan ağır bir te’minat aldık.
… الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا …
DinlenmeOnlara; denizin kıyısındaki o kasabanın durumunu sor. Hani onlar, cumartesi gününü ihlal ederek haddi aşmışlardı. Zira cumartesi günleri balıkları sürüyle geliyor, cumartesi tatili yapmayacakları gün ise gelmiyordu. İşte biz, fasıklık eder oldukları için onları böylece imtihan ediyorduk.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سبت |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قطع, جذذ, نوم |
| Zıt Kök | نصب |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kesmek, kıl veya tüyü deriden kazıyarak ayırmak ve bu kesinti yoluyla mutlak bir sükûnet ve dinginliğe kavuşturmak |
| Çekirdek Özet 2 | Hareketi, meşgalesi ve bedensel faaliyetleri kesintiye uğratarak varlığı dinlenme ve yenilenme haline geçirmek |
| Çekirdek Özet 3 | Kesintisiz dünya meşgalesini ve üretim döngüsünü belirli bir eşikte keserek bilinci ve bedeni tefekküre ve ibadete açan ritmik sınır |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca Yahudilere ait takvimsel bir güne veya tembellik anlamında edilgen bir uykuya indirgeyerek hayatı tanzim eden ritmik kesinti ve toparlanma ilkesini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سب | Kesmek, uzatmak, bir şeyi sürükleyerek veya dille yaralayarak ayırmak; سبب, سبح, سبط, سبق köklerinde görülen doğrusal akış ve mesafe katetme hareketi | ت | Çekirdekteki uzama ve akma eylemini sonlandırıcı, nihayete erdirici bir sınırla keserek hareketi durdurma, sükûnete ve dinginliğe erdirme anlamı kazandırmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Varlığın taşıdığı yapıyı muhafaza etme ve dış etkilere karşı tutunma çabası |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kendi sınırlarına çekilme, içe kapanma ve güvenli alana yerleşme |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Süreci kesin bir sınırla nihayete erdirme, antlaşmalı bir eşikte durdurma |
| سبت | Dış dünyadaki tutunma ve meşgale çabasını س, içe çekilme ve barınma alanına aktararak ب, kesin bir sınır ve işaretle durdurup sükûnete kavuşturma ت hareketini ifade eder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Başın tıraş edilip saçların kökünden kesilmesi, derinin sepicilenip tüylerinden arındırılarak tabaklanması (es-sibt) ve devenin yürüyüşteki sarsıntıyı kesip yumuşak, engelsiz bir akışla ilerlemesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Antere el-Absî, derisi tüylerinden arındırılmış tabaklanmış sahtiyandan yapılan pürüzsüz ayakkabıyı överken bu kökü kullanmıştır: يُحْذَى نِعالَ السِّبُتِ ليس بتَوْأَمِ |
| Erken Arapça kullanım | Lebîd b. Rebîa, dertsiz ve engelsiz geçen uzun bir zaman dilimini nitelemek için kökü şu mısrasında zikretmiştir: وغَنِيتُ سَبْتاً قبلَ مُجرى داحِسٍ / لو كان للنَّفس اللَّجُوج خُلُـود |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça سبت kökü, Sami dil ailesinin batı ve kuzeybatı kollarında çok köklü bir ritmik kesinti ve dinlenme matrisine dayanır. İbranicede şavat (שָׁבַת) biçimi doğrudan işi bırakmak, eylemi kesmek, sükûnet bulmak anlamına gelir ve şabbat (שַׁבָּת) dinlenme gününü ifade eder. Süryanicede şabbet (ܫܒܬ) eylemi durdurma ve kutsal dinlenme vaktini karşılarken, Akadcada şabattu veya şapattu kelimesi ayın döngüsündeki dolunay gününü, tanrıların öfkesinin dindiği ve belirli ritüellerle işlerin askıya alındığı dinginlik eşiğini anlatır. Kökün en ilksel Sami çekirdeği meşgale ve hareketin askıya alınması, kesintiye uğratılmasıdır. Arapçada bu arkaik kök hem tabaklanarak kılları kesilmiş pürüzsüz deri (es-sibt), hem bedeni dış dünyadan koparan derin uyku hali (es-subât), hem de haftalık ritmik ibadet ve iş bırakma günü için korunmuştur.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, The Chicago Assyrian Dictionary.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سبت | Kesmek, traş etmek ve deriyi tüylerinden arındırmak somut anlamından bedensel faaliyeti kesip sükûnete erme soyut haline geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice şavat (שבת), Süryanice şabbet (ܫܒܬ), Akadca şapattu | İşi bırakma, eylemi askıya alma, dinlenme ve ritmik döngüsel mola günü anlamında tam örtüşme | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda doğrulanmış doğrudan soydaş biçim tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سبت | Anlamlı | Kesmek, durdurmak, dinlenmek | Faaliyeti keserek mutlak sükûnete kavuşma hali | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ستب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| بست | Anlamlı | Ayırmak, ufalamak veya yer adı | Farsça kökenli Bust şehir adı veya unufak etme; Arapça asıl kök yapısı zayıftır | Kur'an'da geçmez |
| بتس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| تسب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| تبس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سبت | Merkez | Kesinti, dinlenme, sükûnet | Eylemi ve bağı keserek dinginliğe ve yenilenmeye kavuşturma | سبت |
| قطع | Komşu | Kesmek, ayırmak | Bir nesneyi veya ilişkiyi fiziksel olarak ikiye ayırma; sükûnet veya dinlenme hedefi içermesi gerekmez | قطع |
| جذذ | Komşu | Kökünden kırmak, parçalamak | Şiddetli ve parçalayıcı kesme eylemi; ritmik bir mola niteliği taşımaz | جذذ |
| نوم | Komşu | Uyku, bilinç kapalılığı | Doğal fizyolojik dinlenme; سبت uykunun faaliyeti kesici ve sükûnet verici yönünü niteler | نوم |
| نصب | Zıt | Yorulmak, dikilmek, meşakkat çekmek | Dinlenmenin tam tersi olarak bedeni bitkin düşüren sürekli çaba ve didinme | نصب |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سبت | İşi kesmek, sükûnet bulmak, dinlenmek | Eylemin durdurulmasıyla elde edilen dinginlik ve yenilenme halini bütünüyle kapsar | Kesin |
| Latince | Cessatio, requies | Durma, dinlenme, ara verme | Eylemin askıya alınmasını karşılar; tüyü kazıma veya somut pürüzsüzleşme boyutunu taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Cessation, repose, Sabbath | Kesilme, dinginlik, dinlenme vakti | Dinlenme ve meşgaleyi durdurma yönünü karşılar; kökün saç kesme gibi somut fiziksel türevlerini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Unterbrechung, Ruhe, Sabbat | Kesinti, dinlenme, mola | Hareketsizlik ve toparlanma yönünü verir; Arapçadaki pürüzsüz tabaklanmış deri çağrışımı yoktur | Güçlü |
| Fransızca | Cessation, repos, sabbat | İşi bırakma, sükûnet, istirahat | Eylemin durması ve bedensel rahatlama anlamını karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| السَّبْتِ | Yahudilere meşgaleden el çekip ibadete ayrılmaları emredilen cumartesi günü | Şeriat ve ahid bağlamında balık avlama yasağı ve cumartesi yasağını çiğneyenler; Bakara 2:65, Nisâ 4:47, A'râf 7:163, Nahl 16:124 |
| سُبَاتًا | Canlıların dış dünya ile bağını ve hareketini keserek sağlanan derin dinlenme ve yenilenme | Gece ve uykunun yaratılış gayesi ve insana lütfedilen fıtri sükûnet bağlamı; Furkân 25:47, Nebe 78:9 |
| يَسْبِتُونَ | İbadet ve tatil gününün gereklerini yerine getirmek, dünyevi işi ve avı bırakmak | Cumartesi günü balıkların serbestçe su yüzüne çıkması ve yasağa riayet hali; A'râf 7:163 |
| سَبْتِهِمْ | Kendilerine has kılınan dinlenme ve ibadet vakti | İlahi imtihan gereği balıkların gelme ve kesilme ritmi bağlamı; A'râf 7:163 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratılış ve istirahat tasavvuru | Yahudilerin Tanrı'nın altı günde yaratıp yedinci gün dinlendiği iddiasına karşı ilahi yorulmazlığın (Kâf 50:38) savunulması | Yaratıcı için acziyet belirten istirahat değil, mahluk için fıtri kesinti ve sükûnet |
| Fıkıh | İbadet vakitleri ve cuma hukuku | Haftalık ibadet gününde ticari ve dünyevi eylemlerin durdurulması gerekliliği | Alışverişin ve dünyevi meşgalenin cuma namazı esnasında kesilmesi ilkesi |
| Tefsir | سُبَاتًا kavramının tahlili | Uykunun ruhun bedenden kısmen ayrılıp meşgaleyi kesmesi ve ölümün küçük bir numunesi olması | Hareketsizlik, dinginlik ve hayat enerjisinin kesintiyle yeniden toparlanması |
| Hadis | Sibtî ayakkabı ve kabir adabı | Hz. Peygamber'in tüyleri dökülmüş, tabaklanmış sığır derisinden pürüzsüz ayakkabı (en-ni‘âlü’s-sibtiyye) giymesi ve kabirler arasında bununla yürünmemesi uyarısı | Kıllardan arındırılmış temiz ve pürüzsüz tabaklanmış deri |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve tefekkür ritmi | Ritmik ibadet molası | Dünyevi meşgaleyi keserek dikkati mutlak yaratıcıya yöneltmek | İnsanın sınırsızlaşan dünya ilgisini periyodik olarak dondurur | Kesin |
| İlmi | Biyolojik ritim ve sinir sistemi | Homeostaz ve nörolojik restorasyon | Zihinsel aşırı yüklenmeyi kesip hafızayı ve dokuları tazelemek | Canlı yapının tükenmesini engelleyen zorunlu biyolojik durma eşiği | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki sınır ve kamu düzeni | Bağlayıcı kamusal kural | Otoritenin koyduğu yasağa riayet derecesini sınamak | A'râf 7:163 ayetinde görüldüğü üzere hileli yollarla yasağı delmeyi önleyen meşruiyet testi | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve tüketim döngüsü | Çalışma ve piyasa molası | Kesintisiz sömürü ve tüketim hırsını frenleyerek emeği korumak | Pazarın durmaksızın işlemesini engelleyip insani sürdürülebilirliği güvenceye almak | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kesikli sinyal ve periyodik sönümleme | Sürekli akan bir dalganın veya enerjinin belirli aralıklarla sıfır noktasına çekilerek sistemin aşırı ısınmasının veya kararsızlaşmasının önlenmesi mekanizması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal grev veya zorunlu tatil hakkı | Sosyal bünyede emeğin metalaşmasını ve tükenmesini engellemek için hukuken tanımlanmış meşru eylemsizlik ve dinlenme alanı | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca Musevi şeriatının cumartesi gününe veya modern anlamda verimsiz bir tembellik ve boş zamana indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylemi, bilinci ve meşgaleyi bilinçli bir sınırla keserek canlının ve toplumun yenilenmesini, yaratılış amacına dönmesini sağlayan ontolojik ve fıtri sükûnet hali |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Uykunun سُبَاتًا kılınmasını pasif bir yokluk sanmak ve cumartesi yasağını ahlaki ve ontolojik bir sınır testi yerine biçimsel bir tabu olarak görerek hile-i şer‘iyye zihniyetine kapılmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurunda hareket kadar durmanın, üretim kadar dinlenmenin ve faaliyet kadar kesintinin de varoluşsal bir yasa olduğunu gösterir; insanın haddini bilmesi kesinti anlarında tecelli eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Uykunun ve gecenin nimet ve sükûnet olarak zikredildiği kozmolojik ayetlerde (Nebe 78:9, Furkân 25:47) ve İsrailoğullarının ilahi ahdi ve sınırları çiğnemesini anlatan kıssalarda (Bakara 2:65, A'râf 7:163). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hayatın kesintisiz bir dünyevi kazanım ve avlanma hırsı olduğu zannını yıkar; sınırların çiğnendiği yerde insanın maymunlaşacağını (onurunu yitireceğini) hatırlatarak riayetin özünü tahkim eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKıl ve tüyün deriden kazınması, başın tıraş edilmesi veya sarsıntısız bir yürüyüşle ilerleme suretiyle pürüzlerin ve direncin kesilip sükûnete erdirilmesi.
- Soyut anlamSürekli devam eden faaliyeti, bilinci ve çabayı belirli bir sınırda kesintiye uğratarak varlığı dinlenme, yenilenme ve dinginlik haline geçirme.
- Sistematik karşılıkHem kozmolojik planda biyolojik tükenmeyi önleyen uyku ve sükûnet ilkesi, hem de sosyo-dini planda piyasa ve dünya meşgalesini durduran ritmik ibadet ve sınır yasası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde zamana bağlı aktif dünyevi meşgale ve eylemi, ise dinlenme ve toparlanma durumundaki sükûnet potansiyelini temsil eder. belirli periyotlarda değerini alan kesinti ve tatil fonksiyonudur. Bu fonksiyon devreye girdiğinde aktif meşgale sıfırlanarak yerini bütünüyle sükûnet ve yenilenmeye () bırakır; böylece sistem aşırı yüklenmeden korunarak sürdürülebilir bir ritme kavuşur.