سفع
س - ف - ع
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Kesinlikle yakalayacağız
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.345 harfباب العين و السين والفاء معهما
ع س ف- ع ف س- س ع ف- س ف ع-مستعملات ف ع س- ف س ع مهملان.
عسف:
العَسْفُ: السّيُر على غير هُدى، وركوب الأمر من غير تدبير، وركوب مفازة بغير قصد، ومنه التعسف. قال:
قد أَعْسِفُ النّازحَ المجهولَ مَعْسِفُهُ في ظلّ أخضر يدعو هامَهُ البومُ
والعسيف: الأجير. قال:
كالعسيف المربوع شل جمالا ماله دون منزلٍ من بـيات
وعَسَفَ البعيرُ يَعْسِفُ عَسْفا وعُسوفا إذا كان في حشرجة
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR738 harfسَفَعْتُ بناصيته، أي أخذتُ. قال الشاعر:
قومٌ إذا فَزِعوا الصَريخَ رَأَيْتَهُمْ من بين مُلْجِمِ مُهْرِهِ أو سافِعِ
ومنه قوله تعالى: "لَنَسْفَعاً بالناصِيَةِ". ويقال: به سَفْعَةٌ من الشَيطان، أي مَسٌّ، كأنَّه أخذ بناصيته. وسَفَعَتْهُ النارُ والسمومُ، إذا لفحته لفحاً يسيراً فغيَّرتْ لونَ البشرة. والسَوافِعُ: لوافحُ السَمومِ. والسُفْعةُ بالضم: سَوادٌ مُشْربٌ حُمرةً. والرجلُ أَسْفَعُ ومنه قيل
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR8.340 harfباب العين والسين مع الفاء
عسف ، عفس ، سعف ، سفع ، فعس : مستعملات .
عسف : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه بعث سَرِيَّة فَنَهى عن قتل العُسَفاء والوُصَفاء . وفي حديث أبي هريرة أن رجلاً جاء إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقال : إن ابني كان عَسيفاً على رجل كان معه ، وإنه زنى بامرأته . قال أبو عبيد : قال أبو عمرو وغيره : العُسَفاء : الأُجراء ، والواحد عَسِيف . وقوله : إن ابني كان عَسِيفاً
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.788 harf(باب السين والفاء وما يثلثهما)
(سفق) السين والفاء والقاف أصَيلٌ يدلُّ على خلاف السخافة. فالسَّفيق لغة في الصفيق، وهو خلاف السخيف. ومنه سَفَقْتُ الباب فانْسَفَقَ، إذا أغلقته. وهو يرجع إلى ذاك القياس. ومنه رجل سَفيق الوجه، إذا كان قليل الحياء. ومن الباب: سفَقْت وجهَه، لطمتَه.
(سفك) السين والفاء والكاف كلمة واحدة. يقال سَفَكَ دمَه يسفِكه سفْكاً ، إذا أساله، وكذلك الدّمع.
(سفل) السين والفاء واللام
(باب السين والفاء وما يثلثهما) (سفق) السين والفاء والقاف أصَيلٌ يدلُّ على خلاف السخافة. فالسَّفيق لغة في الصفيق، وهو خلاف السخيف. ومنه سَفَقْتُ الباب فانْسَفَقَ، إذا أغلقته. وهو يرجع إلى ذاك القياس. ومنه رجل سَفيق الوجه، إذا كان قليل الحياء. ومن الباب: سفَقْت وجهَه، لطمتَه. (سفك) السين والفاء والكاف كلمة واحدة. يقال سَفَكَ دمَه يسفِكه سفْكاً ، إذا أساله، وكذلك الدّمع. (سفل) السين والفاء واللام أصلٌ واحد، وهو ما كان خلافَ العلوّ. فالسُّفل([1]) سُِفل الدارِ وغيرها. والسُّفُول: ضدّ العُلُوّ. والسَّفِلة: الدُّون من الناس، يقال هو من سَفِلة الناس ولا يقال سَفِلة([2]). والسَّفَال:نقيض العَلاء. وإنّ أمرهم لفي سَفَال. ويقال قَعَدَ بسُفالة الرّيح وعُلاوتها. والعُلاوة من حيث تَهُبُّ، والسُّفالة ما كان بإزاء ذلك. (سفن) السين والفاء والنون أصلٌ واحد يدلُّ على تنحية الشيء عن وجه الشيء، كالقَشْر، قال ابن دريد([3]): السفينة فعيلة بمعنى فاعلة، لأنَّها تسفِن الماء، كأنّها تقشِره. والسَّفّان: ملاّح السفينة. وأصل الباب السَّفْن، وهو القشر، يقال سَفَنْتُ العودَ أسفِنُه سَفْناً. قال امرؤ القيس: فجاء خفِيَّاً يسفِنُ الأرضَ بطنُهُ *** تَرَى التُّربَ منه لاصقاً غير مَلْصَقِ([4])والسَّفَن: الحديدة التي يُنحَت بها. قال الأعشى: وفي كلِّ عامٍ لـه غزوةٌ *** تَحُكّ الدّوابِرَ حَكَّ السَّفَنْ([5])وسفنتِ الريح التراب عن وجه الأرض. (سفه) السين والفاء والهاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على خفّة وسخافة. وهو قياس مطَّرد. فالسَّفَه: ضدّ الحِلْم. يقال ثوب سفيه، أي رديء النسج. ويقال تَسَفَّهَت الريحُ، إذا مالت. قال ذو الرمة: مَشَيْن كما اهتَزَّت رياحٌ تسفَّهت *** أعالِيَها مَرُّ الرِّياحِ الرواسِمِ([6])وفي شعره أيضاً: * سَفيهٍ جَديلُها([7]) * يذكر الزّمام واضطرابه. ويقال تسفّهتُ فلاناً عن ماله، إذا خدعْتَه، كأنَّك مِلت به عنه واسْتَخْفَفْتَه. قال([8]): تَسَفَّهْتَهُ عن ماله إِذْ رأيته *** غلاماً كغُصنِ البانةِ المتغايِدِ([9])وذكر ناسٌ * أنَّ السَّفَه أن يُكثِر الإنسانُ من شُربِ الماءِ فلا يَروَى. وهذا إن صحَّ فهو قريبٌ من ذاك القياس. وكان أبو زيد يقول: سافَهْتُ الوَطْبَ أو الدّنَّ، إذا قاعَدْتَه فشربتَ منه ساعةً بعد ساعة. وأنشد: أبِنْ لي يا عُمَيْرُ أذُو كعوبٍ *** أصَمُّ، قناتُهُ فيها ذُبُولُ أحَبُّ إليكَ أم وَطْبٌ مُدَوٍّ *** تُسافِهُهُ إذا جَنَح الأَصِيلُ([10])(سفو) السين والفاء والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خِفّة في الشيء. فالسَّفْو: مصدر سَفَا يَسْفو سَفْواً([11])، إذا مشى بسُرعة، وكذلك الطائر إذا أَسْرَعَ في طيرانه. والسَّفَا: خِفّة النّاصية، وهو يُكرَه في الخيلِ ويُحمَد في البِغال، فيقال بغلةٌ سفواء. وسَفت الريحُ التّراب تَسفيه سَفْياً. والسَّفا: ما تَطَايَرُ به الرِّيحُ من التُّراب. والسَّفا: شوك البُهْمَى، وذلك [أنه] إذا يبس خَفّ وتطايرت به الرّيح. قال رؤبة: * واسْتَنَّ أعراف السَّفَا على القِيَقْ *([12]) ومن الباب: السَّفا، وهو تُراب القَبر. قال: وحالَ السّفا بيني وبينكِ والعِدَا *** ورَهْنُ السّفا غَمْرُ الطبيعة ماجدُ([13]) والسَّفاءُ، مهموز: السَّفَه والطَّيش. قال: كم أزلّتْ أرماحُنا من سفيهٍ *** سافَهونا بغِرّة وسَفَاءِ (سفح) السين والفاء والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إِراقة شيء. يقال سفح الدّمَ، إذا صبَّه. وسفح الدّم: هَرَاقه. والسِّفاح: صبُّ الماء بلا عَقد نكاح، فهو كالشيء يُسفَح ضَياعاً. والسَّفّاح: رجلٌ من رؤساء العرب([14])، سَفَح الماء في غزوةٍ غزاها فسُمّي سفَّاحاً. وأمَّا سَفْح الجبل فهو من باب الإبدال، والأصل فيه صَفح، وقد ذُكر في بابه. والسَّفيح: أحد السِّهام الثلاثة التي لا أنصباءَ لها، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه. (سفد) السين والفاء والدال ليس أصلاً يتفرّع منه، وإنّما فيه كلمتان متباينتان في الظاهر، وقد يمكن الجمع بينهما من طريق الاشتقاق. من ذلك سِفاد الطَّائر، يقال سَفِد يَسْفَد، وكذلك التَّيس. والكلمة الأخرى السّفُّود، وهو معروف. قال النابغة: كأنَّه خارجاً من جَنب صَفحته *** سَفُّود شَرْبٍ نَسُوه عند مفتأدِ([15])(سفر) السين والفاء والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الانكشاف والجَلاء. من ذلك السَّفَر، سمِّي بذلك لأنَّ الناس ينكشفون عن أماكنهم. والسَّفْر: المسافرون. قال ابن دريد([16]): رجلٌ سَفْرٌ وقوم سَفْرٌ. ومن الباب، وهو الأصل: سَفَرتُ البَيت كنستُه. ومنه الحديث: "لو أمَرْتَ بهذا البيت فسُفِر([17])". ولذلك يسمَّى ما يسقُطُ من ورق الشّجر السَّفِير. قال: وحائل مِنْ سَفير الحولِ جائلهُ *** حولَ الجراثيمِ في ألوانه شَهَبُ([18])وإنّما سمّي سفيراً لأنَّ الرّيح تسفره. وأما قولهم: سَفَر بَيْن القوم سِفارة، إذا أصلح، فهو من الباب؛ لأنَّه أزال ما كان هناك من عَداوة وخِلاف. وسَفَرتِ المرأةُ عن وجهها، إذا كشفَتْهُ. وأسفر الصبح، وذلك انكشاف الظّلام، ووجه مُسفِر، إذا كان مُشرِقاً سروراً. ويقال استفَرَت الإبل: تصرفت وذهبَتْ في الأرض. ويقال للطعام الذي يُتّخذ للمسافر سُفْرة. وسمِّيت الجِلدة سُفْرة([19]). ويقال بعير مِسفَر، أي قويٌ على السَّفر. ومما شذّ عن الباب السِّفار: حديدةٌ تُجعَل في أنف الناقة. وهو قوله: ما كان أجمالي وما القِطارُ *** وما السِّفار، قُبِحَ السِّفارُ وفيه قول آخر؛ أنه خيطٌ يشدُّ طرَفُه على خطام البعير فيدارُ عليه، ويُجعَل بفيه زِماماً، والسَّفْر: الكتابة. والسفَرَة: الكَتبة، وسُمّي بذلك لأنَّ الكتابة تُسفِرُ عما يُحتاج إليه من الشيء المكتوب. (سفط) السين والفاء والطاء ليس بشيء، وما في بابه ما يعوّل عليه، إلاّ أنّهم سمّوا هذا السَّفَط. ويقولون: السفيط السخيّ من *الرجال. وأنشدوا: * ليس بذي حزم ولا سَفيطِ([20]) * وهذا ليس بشيء. (سفع) السين والفاء والعين أصلان: أحدهما لونٌ من الألوان، والآخر تناوُل شيءٍ باليد. فالأوّل السُّفْعَة، وهي السَّوَاد، ولذلك قيل للأثافيّ سُفْعٌ. ومنه قولهم: أرى به سُفْعَةً من غضب، وذلك إذا تَمَعَّرَ لونُهُ. والسَّفْعاء: المرأة الشاحبة؛ وكلُّ صَقْرٍ أسْفَعُ. والسَّفْعَاء: الحمامة، وسُفعتُها في عنقِها، دُوَينَ الرّأس وفُوَيقَ الطّوق. والسُّفْعة: في آثار الدار: ما خالَفَ من رَمادها سائرَ لونِ الأرض. وكان الخليل يقول: لا تكون السُّفْعَةُ في اللَّوْن إلاّ سواداً مشْرَباً حُمْرَة. وأمّا الأصل الآخر فقولهم: سَفَعْتُ الفرسَ، إذا أخذْتَ بمقدّم رأسه، وهي ناصيته، قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿لَنَسْفَعنْ بالنَّاصِيَةِ﴾ [العلق 15]، وقال الشاعر: * من بين مُلجِمِ مُهرِهِ أو سافِعِ([21]) * ويقال سَفَعَ الطائرُ ضريبتَه، أي لَطَمَه. وسَفَعْتُ رأس فلان بالعصا، هذا محمولٌ على الأخْذ باليد. وفي كتاب الخليل: كان عُبيد الله بن الحسن قاضي البصرة مولعاً بأن يقول: "اسفَعا بيده فأقيماهُ"، أي خُذا بيده. --------------ــــ ([1]) يقال بالضم والكسر. ([2]) في اللسان: "يقال هو من السفلة ولا يقال هو سفلة، لأنها جمع". ([3]) الجمهرة (3: 39). ([4]) في الأصل: ("خفيفاً")، صوابه من المجمل واللسان. وفي اللسان: "وإنما جاء متلبداً على الأرض لئلا يراه الصيد فينفر منه". ورواية اللسان في عجزه الذي لم ينشد في المجمل: "لاصقاً كل ملصق". ([5]) ديوان الأعشى 19 والمجمل واللسان (سفن). ([6]) وكذا رواية المجمل. وفي الديوان 616 واللسان : "الرياح النواسم". ([7]) البيت بتمامه كما في الديوان 553 واللسان (سفه): وأبيض موشيّ القميص نصبته *** على ظهر مقلات سفيه جديلها وفي شرح الديوان :"أبيض، يعني السيف. وقميصه، يعني جفنه. موشى: منقوش". ([8]) البيت من قصيدة لمزرد بن ضرار في المفضليات (1: 76). ([9]) المتغايد: المتثني، من قولهم رجل أغيد وامرأة غيداء، إذا كانت أعناقهما تتثنى للنعمة. وفي الأصل: "المتفائد"، تحريف. ([10]) دوى اللبن والمرق تدوية: صار عليه دواية، أي قشرة. ([11]) كذا ضبط في الأصل والجمهرة (3: 40)، لكن في المجمل واللسان (19: 111 س 24): "سفوا" بضم السين والفاء وتشديد الواو. ([12]) في الأصل "الفتق"، صوابه من الديوان 105 واللسان (قيق). ([13]) البيت لكثير عزة كما في اللسان (سفا). وأنشده في المجمل مقدم العجز على الصدر. وفي اللسان: "غمر النقيبة". ([14]) هو السفاح بن خالد، واسمه سلمة. وكان جراراً للجيوش، وإنما سمي السفاح لأنه سفح المزاد، أي صبها يوم كاظمة، وقال لأصحابه: قاتلوا، فإنّكم إن هزمتم متم عطشاً. ذكره ابن دريد في الاشتقاق 203، وأنشد: وأخوهما السفاح ظمأَ خيله *** حتى وردت جبا الكلاب نهالا ([15]) ديوان النابغة 20 واللسان (فأد). ([16]) الجمهرة (2: 333). ([17]) في اللسان: "وفي الحديث أنَّ عمر رضي الله عنه دخل على النبي صلى الله عليه وسلم فقال: لو أمرت بهذا البيت فسفر". ([18]) البيت لذي الرمة في ديوانه 19 واللسان (سفر). والشهب، بالتحريك، والشهبة بالضم: لون بياض يصدعه سواد في خلاله. ([19]) في اللسان: "السفرة طعام يتخذه المسافر، وأكثر ما يحمل في جلد مستدير". وفي المجمل: "والسفرة طعام يتخذ للمسافر؛ وبه سميت الجلدة سفرة". في الأصل: "مسفرة"، تحريف. ([20]) لحميد الأرقط كما في اللسان (سفط). وأنشده في المجمل بدون نسبة. في الأصل: "ليس بيني" صوابه في المجمل واللسان. ([21]) البيت لعمرو بن معد يكرب، كما في تفسير أبي حيان (8: 491)، وصدره: * قوم إذا كثر الصياح رأيتهم *
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR254 harf- السفع: الأخذ بسفعة الفرس، أي: سواد ناصيته، قال الله تعالى: ﴿لنسفعا بالناصية﴾ [العلق/15]، وباعتبار السواد قيل للأثافي: سفع، وبه سفعة غضب، اعتبارا بما يعلو من اللون الدخاني وجه من اشتد به الغضب، وقيل للصقر: أسفع، لما به من لمع السواد، وامرأة سفعاء اللون.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.009 harfس ف ع
بهـا سُفْعَةُ سَوادٍ، وأثَافٍ سُفْعٌ.
وكل صقر أسفع وكل ثور وحشيّ أسفع.
وحمامة سفعاء: في عنقها سفعة.
قال: من الورق سفعاء العلاطين باكرت فروع أشاء مطلع الشمس أسحما وسفعته النار: لفحته.
وتسفع بالنار: اصطفى.
قال: يا أيها القين ألا تسفع إن الدخان بالسراة ينفع لأنها بلاد برد.
وسفع بناصية الفرس ليلجمه أو يركبه.
قال: قوم إذا نقع الصريخ رأيتهم مـن بيـن ملجـم مهـره
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.458 harfالسُّفْعةُ والسَّفَعُ: السَّوادُ والشُّحُوبُ، وقيل: نَوْع من السَّواد ليس بالكثير، وقيل: السواد مع لون آخر، وقيل: السواد المُشْرَبُ حُمْرة، الذكر أَسْفَعُ والأُنثى سَفْعاءُ؛ ومنه قيل للأَثافي سُفْعٌ، وهي التي أُوقِدَ بينها النار فسَوَّدَت صِفاحَها التي تلي النار؛ قال زهير: أَثافيَّ سُفْعاً في مُعَرَّسِ مِرْجَل
وفي الحديث: أَنا وسَفْعاءُ الخدَّيْنِ الحانِيةُ على ولدها يومَ القيامة كَهاتَيْنِ،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR152 harf* س ف ع * * سَفَعَ * بناصيته أي أخذ ومنه قوله تعالى ﴿لنسفعا بالناصية﴾ و * سَفَعَتْهُ * النار والسموم إذا لفحته لفحا يسيرا فغيرت لون البشرة وبابهما قطع
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.318 harfسفع الطائر ضريبته، كمنع: لطمها بجناحيه، وفي بعض نسخ الصحاح: بجناحه. سفع فلان فلانا وجه بيده سفعا: لطمه، وسفعه بالعصا: ضربه. ويقال: سفع عنقه: ضربها بكفه مبسوطة، وهو مذكور في حرف الصاد. سفع الشيء سفعا: أعلمه، أي جعل عليه علامة ووسمه، يريد أثرا من النار، وفي الحديث: ليصيبن أقواما سفع من النار أي علامة تغير ألوانهم، وال الشاعر:
وكنت إذا نفس الغوي نزت به سفعت على
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.618 harfسَفَعَتْهُ السَّمُومُ
1 سَفَعَتْهُ السَّمُومُ ذ , (S,) or سَفَعَ السَّمُومُ وَجْهَهُ, (K,) and النَّارُ, (S,) and الشَّمْسُ, (TA,) aor. سَفَعَ , (K,) inf. n. سَفْعٌ, (TK,) The hot wind, (S, K,) and the fire, (S,) and the sun, (TA,) smote, or burned, (S, K,) him, (S,) or his face, (K,) slightly, (S, K,) so that it altered the colour of the external skin, (S,) and, as some add, blackened it; (TA;)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR590 harfسَفَعَ
سَفَعَ A ( n. ac. سَفْع 1 ),
a. Slapped, smacked, buffeted; beat, struck, smote.
b. [ Bi ], Seized, grasped.
سَفَّعَ
سَفَّعَ II ,
a. see I (a) .
سَاْفَعَ
سَاْفَعَ III ,
a. see I (a) .
تَسَفَّعَ
تَسَفَّعَ V
a. [ Bi ], Warmed himself at ( the fire ).
b. [ Bi ], Was burned, scorched by.
سَفْع
سَفْع 1 , ( pl. سُفُوْع 27 ),
a. Garment.
سُفْعَة
سُفْعَة 3t , ( pl. سُفَع 9 ),
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok20.230 harfسفع
سَفَعَ - يَسْفَعُ
سَفَعَ - يَسْفَعُ + كائن أو شيء + كائناً + بـِشيء: يصفعه ويلطمه: يضربه على خده أو وجه أو قفاه أو ناصيته بالكف
﴿كَلَّا لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعَاً بِالنَّاصِيَةِ﴾: وهي تقرأ: لـَنـَسْفــَعـَنْ بالناصية: لنـَضْربنَّ بناصيته بالكف
وقد يكون المعنى يغير لون البشرة إلى الأسود أو الأسمر بسبب التعرض إلى الشمس أو الحرارة وهي
Geçtiği ayetler(1)
كَلَّا لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِيَةِ
Kesinlikle yakalayacağızAma bundan vazgeçmezse; andolsun ki; onu alnından tutup sürükleriz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سفع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | أخذ, قبض, جرر, جذب |
| Zıt Kök | ترك |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi şiddetle, aniden ve alçaltıcı biçimde el ile yakalayıp çekmek; ateşin veya sam yelinin deriyi kavurup rengini karartması |
| Çekirdek Özet 2 | Haddi aşan ve kibirlenen zorbanın perçeminden yakalanarak aşağılayıcı bir sürüklenişle cezalandırılması |
| Çekirdek Özet 3 | Gurur ve kibrin kaynağı olan tepe noktanın (alın/perçem) mutlak bir ilahi kudretle zillet içinde denetime alınıp boyun eğdirilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca alelade bir «tutmak» veya «yakalamak» fiili sanılması; eylemin içerdiği şiddetli yakalama, alçaltıcı çekiş ve ardında bıraktığı karartıcı iz (leke/damga) boyutunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سف | Aşağıya yönelme, alçalma, incelme, yüzeyden sıyırma veya dökülme hareketi (karşılaştırınız: سفل alçalmak, سفك dökmek/akıtmak, سفح dökmek/dağ eteği, سفر açığa çıkarmak/sıyırmak, سفه hafiflik ve akıl düşüklüğü). | ع | Boğaz harfi olan ayn harfinin eklenmesiyle eylem, somut bir nesneyi elle şiddetle yakalayarak aşağı doğru çekip sürükleme ve yakıcı bir temasla yüzeyi karartıp iz bırakma şeklinde güçlü, ani ve görünür bir baskıya dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Batma, tutunma, takılma ve ansızın kavrama etkisi. |
| ف | Ağız | Dışa açılma, soluk, nefes, yüzey ve kenar noktası. |
| ع | Göz | Görme, açığa çıkma, doğrudan odaklanma ve belirgin kaynak. |
| سفع | Diken gibi saplanıp kavrayan bir gücün yüzeydeki en görünür ve açık noktaya odaklanarak şiddetle yapışması ve iz bırakması | Açığa çıkmış, görünen bir uzva (alın/perçem) aniden saplanır gibi yapışıp onu aşağıya doğru çekerek boyun eğdirme ve kavurucu bir tesirle rengini değiştirme hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir atlının ya da devenin yelesinden/perçeminden el ile sıkıca ve sertçe yakalamak; ocağın ateşten kararmış üç ayağı (el-esâfî); sam yelinin veya ateşin yüze çarpıp rengini karartması (es-suf‘a). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ muallakasında terk edilmiş yurdun ocak taşlarını ateşin kararttığı rengi niteleyerek şöyle anar: أَثَافِيَّ سُفْعاً فِي مُعَرَّسِ مِرْجَلِ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü’l-A‘râbî ve el-Halîl aktarımında geçen bir kullanımda, atı dizginlemek veya binmek üzere perçeminden yakalayan kimse için şöyle denir: مِنْ بَيْنِ مُلْجِمِ مُهْرِهِ أَوْ سَافِعِ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīwānu Zuhayr.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde سفع kökü, özellikle Orta Sami ve Arapça sahasında iki ana hat üzerinden varlığını hissettirir: İlki yüksek sıcaklık, ateş veya güneş tesiriyle derinin ya da yüzeyin renginin kararması, kızıl-esmer bir leke bağlaması; ikincisi ise el ile ani, sert ve zapt edici bir yakalamayla çekip sürüklemektir. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde kök doğrudan üçlü biçimiyle zengin bir kullanım sergilemez; ancak fırtına, kasırga veya şiddetli rüzgârın alıp götürmesi, kavurması anlamındaki köklerle fonetik ve anlamsal yakınlıklar kurulabilmektedir (karşılaştırınız: İbranice סער kökünde sert esiş ve sarsma, veya שוף kökünde ezme/çarpma). Arapçada bu kök özelleşerek özellikle saçın/alnın ön kısmından (nâsiye) tutularak bir canlının iradesini kırma eylemine ve ateşin bıraktığı koyu renkli ize has kılınmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çekme/yakalama ve kararma/lekelenme çifti | İki temel anlama dayanır: Şiddetle el ile yakalamak ve hafif kırmızılıkla karışık siyahlık (leke/yanık). İki anlam cezalandırma bağlamında birleşir; yüzünden yakalanıp ateşe sürüklenen kimsenin hem izzetinin kırılması hem de alnının kararması. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Fonetik ve anlamsal örtüşmeler | Şiddetli sarsıntı, rüzgâr çarpması veya kavurucu sıcaklık yoluyla temas kurma kökleriyle yakınlık. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışındaki dil aileleriyle doğrudan doğrulanmış soydaşlık bağı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سفع | Anlamlı | Perçemden şiddetle yakalamak; ateşin karartması | Hedef köktür; çekip zapt etme ve karartıcı iz bırakma. | Kur'an'da geçer |
| سعف | Anlamlı | Hurma dalı, yardımcı olmak, hacet gidermek | Hurmanın kuru dalı, yaprağı veya bir işin görülmesine el uzatmak. | Kur'an'da geçmez |
| فسع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde (Kitābü'l-ʿAyn) mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| فعس | Anlamlı | Ezmek, çiğnemek, bastırmak | Bir şeyi ayaklar altında çiğneyip bastırarak helak etmek. | Kur'an'da geçmez |
| عسف | Anlamlı | Yoldan sapmak, zulmetmek, körü körüne gitmek | Kılavuzsuz olarak çöle dalmak; haksızlık ve baskı uygulamak. | Kur'an'da geçmez |
| عفس | Anlamlı | Yere vurup çiğnemek, hapsetmek, yoğurmak | Birini yakalayıp yere çalmak ve debelenmesine fırsat vermemek. | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سفع | Merkez | Alçaltıcı biçimde yakalayıp çekmek | Perçemden kavrayıp aşağılayarak zapt etmek ve damgalamak. | Şiddet, aşağılama ve iz bırakma öğelerini birlikte taşır. |
| أخذ | Komşu | Genel yakalama ve alma | Nötr ve genel bir tutma veya cezalandırmadır; mutlaka perçemden veya aşağılayarak olmak zorunda değildir. | Kapsamı en geniş temel fiildir. |
| قبض | Komşu | Avuç içine alarak tutmak | Bir nesneyi bütünüyle avucun veya hâkimiyetin içine alarak sıkmaktır. | Mülkiyet veya kontrol vurgusu öndedir. |
| جرر | Komşu | Yerde çekip sürüklemek | Yakalanan bir varlığı bırakmadan peşi sıra zemin üzerinde çekmektir. | Eylemin devamlı çekiş boyutunu öne çıkarır. |
| جذب | Komşu | Kendine doğru hızla çekmek | Bir şeyi bir yönden koparıp kendine doğru sertçe hamleyle çekmektir. | Hız ve yön değiştirme nüansı içerir. |
| ترك | Zıt | Bırakmak, terk etmek, serbest kılmak | Yakalamayıp salıvermek, kendi haline bırakmak, müdahale etmemek. | Müdahalesizlik ve serbestiyet durumudur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سفع | Perçemden tutup şiddetle çekmek; karartmak | Bir varlığın en onurlu uzvundan zapt edilerek zilletle sürüklenmesi eylemi. | Kesin |
| Latince | corripere, prehendere | Hızla ve sertçe yakalamak, zapt etmek | Latince corripere aniden ve şiddetle kavramayı verir; ancak perçem ve yüzü karartma nüansını taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | to seize by the forelock, to drag violently | Perçeminden yakalamak, şiddetle sürüklemek | İngilizcede tek bir kelime eylemin hem başın önünden tutulmasını hem de aşağılayıcı çekişi karşılamadığından deyimsel aktarılır. | Güçlü |
| Almanca | beim Schopf packen, reißen | Perçeminden yakalamak, çekip koparmak | Saçın/alnın önünden aniden yakalama fiilini karşılar; fakat lekeleme/karartma anlamı dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | saisir par le toupet, traîner | Perçeminden tutmak, sürüklemek | Zorla ve aşağılayarak yakalamayı ifade eder; yangının bıraktığı iz boyutu eksik kalır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِيَةِ | Perçemden tutup ateşe sürüklemek, aşağılamak ve alnına ceza damgası vurmak | Kibirle namaz kılan kulun önüne geçen, gerçeği yalanlayıp sırt dönen tiranın (Ebû Cehil prototipi) ilahi kudret karşısındaki acizliğini bildiren tehdit bağlamı (Alak 96:15). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ceza, cebr ve kahr sıfatları | Kulun iradesiyle böbürlendiği ve kendini müstağni gördüğü anda ilahi iradenin onu mutlak bir cebir ve zilletle yakalaması; nâsiye (alın/beyin) iradenin merkezi olarak cebir-ihtiyar tartışmalarında simgesel bir yer tutar. | Kudret ve kahrın tecellisi; kibrin zillet ile kırılması. |
| Fıkıh | Haddi aşan suçlunun yakalanması | Suçlunun (bâğî veya zâlim) otorite tarafından cebren yakalanıp adalete teslim edilmesi veya zapturapt altına alınması tasvirlerinde deyimsel atıf. | Zor kullanarak boyun eğdirme ve tevkif etme. |
| Tefsir | العلق Suresi 15. ayetin tefsiri | Ayetteki nûn-ı hafîfe ile tekit edilmiş ifadenin; perçemden tutup ateşe sürüklemek mi, yüzünü cehennem ateşiyle karartmak mı, yoksa alnına zillet damgası vurmak mı olduğu yönündeki dilsel ihtilaflar. | Eylemin fiziki sürükleme, manevi aşağılama ve ateş lekesi anlamlarının mezcedilmesi. |
| Hadis | Yetim annesi ve rüya rivayetleri | Hadislerde geçen «sevfâü'l-haddeyn» (iki yanağı kararmış, solmuş kadın) ifadesinde; kocasından sonra yetimlerine bakmak için süsü terk edip ten rengi değişen fedakâr anne tasviri. | Fedakârlık, çile veya ateş/keder sebebiyle yüzde beliren solgunluk ve kararma. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kibir ve ubudiyet dengesi | Kahr ile boyun eğdirilme | İnsanın kendini tanrılaştırma temayülünün (istiğnâ) kökünden kırılması | Alın, secdenin yani ubudiyetin organıdır; secde etmeyen alın perçeminden yakalanarak zelil edilir. | Kesin |
| İlmi | Nöro-bilişsel merkez ve irade | Karar mekanizmasının kilitlenmesi | Hatalı yönelimin fiziksel/bilişsel kaynağının denetim altına alınması | Karar alma ve yanıltıcı kibrin merkezi olan prefrontal korteksin (alın bölgesi) ilahi kudret tarafından zapt edilmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Tiranlık ve güç gösterisi | Otoriter zorbanın tasfiyesi | Hukuk tanımaz siyasi erkin küçük düşürülerek etkisiz kılınması | Meclisini ve taraftarlarını yardıma çağıran zorba yöneticinin, aniden en zayıf yerinden yakalanıp alaşağı edilmesi. | Kesin |
| İktisadi | Servetle şımarma (istiğnâ) | Kaynak güvencesinin çökertilmesi | Malına güvenerek haddi aşanın elindekilerin hükmünü yitirmesi | Ekonomik gücünü bir baskı aracı olarak kullanan zenginin mutlak iflas ve çaresizlikle yüzleştirilmesi. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Bir vektörün uç noktasından (extremum) ters yönde ani ve yüksek momentli bir kuvvetle çekilmesi | Fizikte bir cismin hareketini yönlendiren en uç noktaya aniden zıt yönde büyük bir çekme kuvveti uygulandığında, cismin tüm kinetik enerjisi sıfırlanır ve yönü cebren tersine döner; perçemden yakalama bu kaldıraç etkisini karşılar. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karizmatik tahakkümün desakralizasyonu (kutsiyetinin ve dokunulmazlığının yıkılması) | Sosyolojide toplum üzerinde dehşet ve hayranlık uyandıran bir tiranın, kamuoyu önünde başından yakalanıp sürüklenerek dokunulmazlık halesinin bir anda yok edilmesi ve küçük düşürülmesi. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin yalnızca «onu cezalandıracağız» ya da «saçından tutacağız» şeklinde soyut veya sıradan bir fiziksel temas gibi algılanarak, kökün içerdiği zillet, aşağılama, çekip sürükleme ve alna vurulan damga boyutunun ihmal edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök, insanın kendisini hiçbir şeye muhtaç görmeyip (istiğnâ) haddi aştığı (tuğyân) ve ibadeti engellemeye kalkıştığı noktada devreye giren ilahi kahrın, kibrin merkez üssü olan alına/perçeme doğrudan müdahalesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin muhataba verdiği nihai ontolojik ders ıskalanır; zorbaya karşı pasif bir teselli vaadi sanılır. Oysa kök, kibrin en yüksek organının en derin zillete çarptırılacağını ve hiçbir gücün bu sürüklenişi engelleyemeyeceğini gösteren sarsıcı bir ilahi müdahale yasasıdır. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ilk inen vahyinin son bölümünde yer alan bu kök, ilahi vahye ve secdeye savaş açan mütekebbir tipolojinin nihai akıbetini en somut, sarsıcı ve tavizsiz bir dille resmeder. İlahi adaletin tehir edilse bile ihmal edilmeyeceğini, kibrin zirvesinin zilletin dibiyle eşleştiğini bildirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mekke döneminin ilk kriz anlarını, tevhid ile şirk otoritesi arasındaki ilk çatışmayı ve ibadeti engelleme cüretini konu edinen ayet grubunda (Alak 96:9-19) nihai belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zalim ve kibirli güç odaklarının dünyevi iktidarları ve çevrelerindeki destekçileri (nâdî) sebebiyle dokunulmaz oldukları yönündeki vehmi kökünden yıkar; kahr tecellisinin ne kadar ani ve onur kırıcı olacağını gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir canlının alnının üzerindeki saçtan (perçemden) el ile şiddetle tutulup çekilmesi, sürüklenmesi ve ateşin veya sam yelinin deriyi kavurarak üzerinde karartı bırakması.
- Soyut anlamBaşıboşluk, kibir ve hadsizlik sergileyen bir iradenin, yönlendirici ve onur taşıyıcı merkezinden ilahi bir kudretle yakalanarak mutlak bir acziyet ve zillet içine sokulması.
- Sistematik karşılıkİnsanın kendi kendine yettiğini zannederek ürettiği sahte üstünlük (tuğyân) vektörünün, ilahi müdahale ile tepe noktasından zıt ve aşağı yönlü bir çekimle (cebr/kahr) sıfırlanması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde , ilahi müdahale kuvvetini temsil eder. sembolü, kibrin ve kararların merkezi olan nâsiyeyi (alın/perçem vektörü) gösterir; başındaki eksi işareti ve katsayısı, uygulanan kuvvetin bu merkeze doğrudan zıt, alçaltıcı ve zapt edici bir yönde olduğunu ifade eder. fonksiyonu tiranın zaman içindeki güç ve onur seviyesini gösterirken, müdahale anında () bu büyüklüğün mutlak bir zillet ve çöküş seviyesi olan değerine ulaştığını sembolize eder.