صدع
ص - د - ع
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 5 sîga
- 13 sözlük
Çatlak, yarık demektir. Yarma da denmektedir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Çatlak, yarık demektir. Yarma da denmektedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.502 harfباب العين والصاد والدال معهما
ع ص د، ص ع د، د ع ص، ص د ع مستعملات ع د ص، د ص ع مهملان عصد: قلت لأبي الدُّقَيش: ما العَصْدُ? قال: تقليبك العصيدة في الطَّنجير بالمِعصدة. تقول: عَصَدَ يَعْصِدُ عَصْداً.
قلت: هل تعرفه العرب العاربة ببواديها? قال: نعم! أما سمعت قول غيلان:
على الرَّحْل ممّا منّه السير عاصد
أي: يذبذب رأسه ويضطرب شبه الناعس الذي يعصد لخفة رأسه. وقال بعضهم: العاصد في هذا البيت هو الميّت
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.082 harfالصَدْعُ: الشقُّ. يقال: صَدَعْتُهُ فانْصَدَعَ هو، أي انشقَّ. والصَديعُ: الصبحُ. والصَديعُ: الصِرْمَةُ من الإبل، والفِرْقَةُ من الغنم. وصَدَعْتُ الفلاةَ: قطعتها. وصَدَعْتُ الشيء: أظهرته وبيَّنته. ومنه قول أبي ذؤيب:
يَسَرٌ يُفيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
يقال: صَدَعْتُ بالحقِّ، إذا تكلّمت به جهاراً. وقوله تعالى: "فاصْدَعْ بما تُؤْمَر". قال الفراء: أراد فاصْدَعْ بالأمر، أي أَظْهِرْ دينَكَ. أبو زيد:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.513 harfباب العين والصاد مع الدال
عصد ، صدع ، صعد ، دعص : مستعملة
عصد : أبو عُبَيد عن أبي زيد : يقال : عَصَد فلان يَعْصِد عُصُوداً إذا مات . وأنشد شَمِر :
على الرحل ممَّا منَّه السَيْر عاصدُ
وقال الليث : العاصد ههنا : الذي يعصِد العَصِيدة أي يُديرها ويقلبها بالمِعْصَدة ، شبَّه الناعس به لِخَفَقان رأسه . قال : ومن قال : إنه أراد الميّت بالعاصد فقد أخطأ . ابن شُمَيل : تركتُهم في عِصْواد وهو الشَّرّ من
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.424 harf(باب الصاد والدال وما يثلثهما)
(صدر) الصاد والدال والرَّاء أصلان صحيحان، أحدُهما يدلُّ على خلاف الوِرْد، والآخر صَدْر الإنسان وغيره.
فالأوّلُ قولُهم: صَدَرَ عن الماءِ، وصَدَرَ عن البِلاد، إذا كان وَرَدَها ثمَّ شَخَصَ عنها.
وقال الأَحْمَر([1]): يقال صَدَرْتُ عن البِلادِ صَدَراً، وهو الاسم، فإن أردْتَ المصدر جزمت الدَّال. وأنشد:
وليلةٍ قد جَعَلْتُ الصُّبْحُ موعدَها *** صَدْرَ المطيَّة حتَّى
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR441 harf- الصدع: الشق في الأجسام الصلبة كالزجاج والحديد ونحوهما، يقال: صدعته فانصدع، وصدعته فتصدع، قال تعالى: ﴿يومئذ يصدعون﴾ [الروم/ 43]، وعنه استعير: صدع الأمر، أي: فصله، قال: ﴿فاصدع بما تؤمر﴾ [الحجر/94]، وكذا استعير منه الصداع، وهو شبه الاشتقاق في الرأس من الوجع. قال: ﴿لا يصدعون عنها ولا ينزفون﴾ [الواقعة/19]، ومنه الصديع للفجر (انظر: المجمل 2/552، والبصائر 3/395، واللسان: صدع)، وصدعت الفلاة: قطعتها
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.035 harfص د ع
في العود ونحره من الأشياء صدْعٌ وصدوع وصدعته فانصدع وكأنه صدع الزجاجة.
ومن المجاز: صدع البين شملهم.
وصدع الظعائن يوم بن فؤاده.
وتصدع الحي.
وتصدعوا عني.
وانصدع الفجر.
وجئته وعمود الصبح منصدع.
قال ذو الرمة: فغلت وعمود الصبح منصدع عنه وسائره بالليل محتجب وطلع الصديع وهو الفجر.
وانصدعت الأرض بالنبات.
وصدعها الله تعالى " والأرض ذات الصدع " وصدعت الفلاة:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.221 harfالصَّدْعُ: الشَّقُّ في الشيءِ الصُّلْبِ كالزُّجاجةِ والحائِطِ وغيرهما، وجمعه صُدُوعٌ؛ قال قيس ابن ذريح:
أَيا كَبِداً طارتْ صُدُوعاً نَوافِذاً،
ويا حَسْرَتا ماذا تَغَلْغَلَ بِالْقَلْبِ؟
ذهب فيه أَي أَن كل جزء منها صار صَدْعاً، وتَأْوِيل الصَّدْعِ في الزجاج أَن يَبِينَ بعضُه من بعض. وصَدَعَ الشيءَ يَصْدَعُه صَدْعاً وصَدَّعَه فانْصَدَعَ وتَصَدَّعَ: شَقّه بنصفين، وقيل: صَدّعه شقّه ولم يفترق. وقوله عز
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR322 harf* ص د ع * * الصَّدْعُ * الشق وقد * صَدَعَهُ فانْصَدَعَ * وبابه قطع قلت ومنه قوله تعالى ﴿والأرض ذات الصدع﴾ و * صَدَعَ * بالحق تكلم به جهارا وقوله تعالى ﴿فاصدع بما تُؤمر﴾ قال الفراء أراد فاصدع بالأمر أي أظهر بدينك و * تَصَدَّعَ * القوم تفرقوا و * الصُّدَاعُ * وجع الرأس و * صُدِّعَ * الرجل على ما لم يسم فاعله * تَصْديعا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.836 harfالصدع: الشق في شيء صلب، كالزجاجة والحائط ونحوهما، قاله الليث، وأنشد لحسان يهجو الحارث بن عوف المري:
وأمانة المري حيث لـقـيتـه مثل الزجاجة صدعها لم يجبر وجمعه صدوع، قال قيس بن ذريح:
أيا كبدا طارت صدوعا نوافذا ويا حسرتا ماذا تغلغل بالقلب
ذهب فيه إلى أن كل جزء منها صار صدعا، وتأويل الصدع في الزجاجة أن يبين بعضه من بعض. الصدع:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR16.302 harfصَدَعَهُ
1 صَدَعَهُ ذ , (S, Msb, K,) aor. صَدَعَ , (Msb, K,) inf. n. صَدْعٌ, (S, * Msb, K, *) He clave, split, slit, or cracked, it [i. e. a hard thing, such as a glass vessel, and a wall, and the like of these; (see صَدْعٌ below;) or so generally]; syn. شَقَّهُ; (S, Msb, K;) as also ↓ صدّعهُ, [but app. in an intensive sense, or relating to a number of objects,] inf. n. تَصْدِيعٌ: (TA:) or so as
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.017 harfصَدَعَ
صَدَعَ A ( n. ac. صَدْع 1 ),
a. Split, cleft, parted, divided, separated.
b. Crossed, traversed ( desert ).
c. Made clear, evident, manifest.
d. [ Bi ], Manifested, declared, disclosed, revealed.
e. [ Bi ], Carried out, accomplished ( affair ).
f. ( n. ac. صُدُوْع 27 ) [ Ila ], Inclined to.
صَدَّعَ
صَدَّعَ II ,
a. see I (a) ,
b. ( c ).
d. [ coll. ], Distressed, molested.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok26.163 harfصدع
صَدَعَ - يَصْدَعُ - صَدْع - صَدَّعَ - يُصَدِّعُ، صُدِّعَ - يُصَدَّعُ - تَصَدَّعَ - يَتَصَدَّعُ، يَصَدَّعُ - يَصََّدَّعُوْن - مُتَصَدِّع - مُتَصَدِّعَاً
صَدَعَ - يَصْدَعُ + كائن + كائناً + بـِ شيء أو أمر: يرد تحرك شيء باتجاهه بمواجهته بحاجز أو جسم صلب، فيجعله يعود من حيث أتى على شكل أجزاء مبعثرة متفرقة
﴿فاصدع بما تؤمر﴾: اصدع الناس بما
صدع صَدَعَ - يَصْدَعُ - صَدْع - صَدَّعَ - يُصَدِّعُ، صُدِّعَ - يُصَدَّعُ - تَصَدَّعَ - يَتَصَدَّعُ، يَصَدَّعُ - يَصََّدَّعُوْن - مُتَصَدِّع - مُتَصَدِّعَاً صَدَعَ - يَصْدَعُ + كائن + كائناً + بـِ شيء أو أمر: يرد تحرك شيء باتجاهه بمواجهته بحاجز أو جسم صلب، فيجعله يعود من حيث أتى على شكل أجزاء مبعثرة متفرقة ﴿فاصدع بما تؤمر﴾: اصدع الناس بما تؤمر: تعرض لهم وواجههم واصدمهم بما تؤمر به صَدْع - الصدع: اسم فعل " صَدَعَ - يَصْدَعُ ُ ": الارتداد مبعثراً متفرقاً بعد الصدم بشيء صلب ﴿وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الرَّجْعِ(11)وَالْأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ﴾: السماء تُرْجِعُ ما يصعد فيها وهي الجاذبية، والأرض تصدع مايسقط ويهبط عليها عليها فترده مبعثراً متفرقاً صَدَّعَ - يُصَدِّعُ: على وزن " فـَعـَّل" من " صَدَعَ - يَصْدَعُ ُ ": جعله " يَصْدَعُ " على وجه التكرار والشدة: جعله يرتد متفرقاً بشدة صُدِّعَ - يُصَدَّعُ: مبني للمجهول من " صَدَّعَ - يُصَدِّعُ " تَصَدَّعَ - يَتَصَدَّعُ: على وزن " تَفَعَل " من " صَدَعَ - يَصْدَعُ ": يقوم بفعل " صَدَعَ - يَصْدَعُ " على وجه التكرار والشدة بشكل ذاتي: يرتد من حيث أتى، بشدة وعنف متفرقاً متبعثراً، وذلك بشكل ذاتي بسبب وجود سد أو عائق في وجهه: يصدعه شيء آخر بعنف وشدة: يواجه بحاجز يمنع تقدمه ويرده مبعثراً متفرقاً يَصَدَّع - يَصَّدَّعُوْن: أصلها " يَتَصَدَّعون ": بحالة تشديد وادغام: يواجه بفعل " صَدَعَ - يَصْدَعُ " مُتَصَدِّع: اسم فاعل صفة مشبهة من " تَصَدَّع - يَتَصَدَّع ": مرتداً على شكل أجزاء مبعثرة متفرقة مُتَصَدِّعَاً: حال من " مُتَصَدِّع " واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " صد وإيقاف تقدم كائن أو مهاجم ورده وإجباره على التراجع أو التحول إلى اتجاه آخر "، وهي: صَدَّ - يَصُدُّ، صَدَع َ- يَصْدَعُ، ضَدَّ - يَضُدُّ، دَرَأَ - يَدْرَأُ، رَدَّ - يَرُدُّ، رَجَعَ - يَرْجِعُ (المتعدي) صَدَعَ - اصْدَعْ - فاصدع ﴿فاصدع بما تؤمر وأعرض عن المشركين(94)﴾ الحجر الصدع ﴿وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الرَّجْعِ(11)وَالْأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ(12)﴾ الطارق يَصَدَّع - يصدعون ﴿فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنْ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ(43)﴾ الروم ﴿لا يُصَدَّعُونَ عَنْهَا وَلَا يُنزِفُونَ(19)﴾ الواقعة متصدعا ﴿لو أنزلنا هذا القرآن على جبل لرأيته خاشعا متصدعا من خشية الله وتلك الأمثال نضربها للناس لعلهم يتفكرون(21)﴾ الحشر ﴿والأرض ذات الصدع (12)﴾ الطارق مختار الصحاح ● [صدع] ص د ع: الصَّدْعُ الشق وقد صَدَعَهُ فانْصَدَعَ وبابه قطع قلت ومنه قوله تعالى ﴿والأرض ذات الصدع﴾ و صَدَعَ بالحق تكلم به جهارا وقوله تعالى ﴿فاصدع بما تُؤمر﴾ قال الفراء أراد فاصدع بالأمر أي أظهر بدينك و تَصَدَّعَ القوم تفرقوا و الصُّدَاعُ وجع الرأس و صُدِّعَ الرجل على ما لم يسم فاعله تَصْديعا الراغب صدع - الصدع: الشق في الأجسام الصلبة كالزجاج والحديد ونحوهما، يقال: صدعته فانصدع، وصدعته فتصدع، قال تعالى: }يومئذ يصدعون﴿[الروم/ 43]، وعنه استعير: صدع الأمر، أي: فصله، قال:﴾فاصدع بما تؤمر﴿[الحجر/94]، وكذا استعير منه الصداع، وهو شبه الاشتقاق في الرأس من الوجع. قال:﴾لا يصدعون عنها ولا ينزفون{ [الواقعة/19]، ومنه الصديع للفجر (انظر: المجمل 2/552، والبصائر 3/395، واللسان: صدع)، وصدعت الفلاة: قطعتها (انظر: المجمل 2/552)، وتصدع القوم أي: تفرقوا. ملخص السان 1. الصَّدْعُ: الشَّقُّ في الشيءِ الصُّلْبِ كالزُّجاجةِ والحائِطِ وغيرهما، وتَأْوِيل الصَّدْعِ في الزجاج أَن يَبِينَ بعضُه من بعض. 2. وصَدَعَ الشيءَ يَصْدَعُه صَدْعاً وصَدَّعَه فانْصَدَعَ وتَصَدَّعَ: شَقّه بنصفين،وقيل: صَدّعه شقّه ولم يفترق. 3. وصَدَع الفَلاةَ والنهرَ يَصْدَعُهما صَدْعاً وصَدَّعَهما: شَقَّهما وقَطَعَهما، وصَدَعْتُ الفَلاةَ أَي قَطَعْتُها في وسَط جَوْزها. 4. والصَّدْعُ: نباتُ الأَرض لأَنه يَصْدَعُها يَشُقُّها فَتَنْصَدِعُ به.وتَصَدَّعَتِ الأَرضُ بالنبات: تشَقَّقَت. 5. وانْصَدَعَ الصبحُ:انشَقَّ عنه الليلُ.والصَّدِيعُ: الفجرُ لانصِداعِه؛ 6. والصَّدِيعُ: الرُّقْعةُ الجديدة في الثوب الخَلَق كأَنها صُدِعَتْ أَي شُقَّتْ.والصَّدِيعُ: الثوب المُشَقَّقُ.والصِّدْعةُ: القِطْعةُ من الثوب تُشَقُّ منه؛ 7. وصَدَعْتُ الشيءَ: أَظهَرْتُه وبَيَّنْتُه؛ 8. تَصَدَّعُ معناه تَفَرَّقُ فتَظْهَرُ وتُكْشَفُ. 9. الصَّدْعُ الفَصْلُ؛يَصْدع يفْصِلُ ويُنَفِّذُ؛ 10. والصُّداعُ: وجَعُ الرأْس، 11. والصَّدَعُ والصَّدْعُ: الفَتِيُّ الشابُّ القَوِيُّ من الأَرْعال والظِّباء والإِبل والحُمُرِ،وقيل: هو الوَسَطُ منها؛ 12. وصَدَعَ بالأَمرِ يَصْدَعُ صَدْعاً: أَصابَ به موضِعَه وجاهَرَ به.وصَدَعَ بالحق: تكلم به جهاراً. 13. وخطِيبٌ مِصْدَعٌ: بَلِيغٌ جرِيءٌ على الكلام. 14. وصَدَعْتُ إِلى الشيء أَصْدَعُ صُدُوعاً: مِلْتُ إِليه. 15. وما صَدَعَكَ عن هذا الأَمرِ صَدْعاً أَي صَرَفَكَ. لسان العرب صدع ● - صدع: الصَّدْعُ: الشَّقُّ في الشيءِ الصُّلْبِ كالزُّجاجةِ والحائِطِ وغيرهما، وجمعه صُدُوعٌ؛ قال قيس ابن ذريح: أَيا كَبِداً طارتْ صُدُوعاً نَوافِذاً، ويا حَسْرَتا ماذا تَغَلْغَلَ بِالْقَلْبِ؟ ذهب فيه أَي أَن كل جزء منها صار صَدْعاً، وتَأْوِيل الصَّدْعِ في الزجاج أَن يَبِينَ بعضُه من بعض. وصَدَعَ الشيءَ يَصْدَعُه صَدْعاً وصَدَّعَه فانْصَدَعَ وتَصَدَّعَ: شَقّه بنصفين، وقيل: صَدّعه شقّه ولم يفترق. وقوله عز وجل: يومئذ يَصَّدَّعُون؛ قال الزجاج: معناه يَتَفَرَّقُون فيصيرون فَرِيقَيْنِ فريق في الجنة وفريق في السعير، وأَصلها يَتَصَدَّعُون فقلب التاء صاداً وأُدغمت في الصاد، وكل نصف منه صِدْعةٌ وصَدِيعٌ؛ قال ذو الرمة: عَشِيّةَ قَلْبِي في المُقِيم صَدِيعُه، وراحَ جَنابَ الظاعِنينَ صَدِيعُ وصَدَعْتُ الغنم صِدْعَتَيْن، بكسر الصاد، أَي فِرْقَتَيْن، وكل واحدة منهما صِدْعة؛ ومنه الحديث: أَنَّ المُصَدِّقَ يجعل الغنم صدْعَيْنِ ثم يأْخذ منهما الصَّدَقةَ، أَي فِرْقَيْنِ؛ وقول قيس بن ذريح: فلَمّا بَدا منها الفِراقُ كما بَدا، بِظَهْرِ الصَّفا الصَّلْدِ، الشُّقُوقُ الصَّوادِعُ يجوز أَن يكون صَدَعَ في معنى تَصَدع لغة ولا أَعرفها، ويجوز أَن يكون على النسب أَي ذاتُ انْصِداعٍ وتَصَدُّعٍ. وصَدَع الفَلاةَ والنهرَ يَصْدَعُهما صَدْعاً وصَدَّعَهما: شَقَّهما وقَطَعَهما، على المثل؛ قال لبيد:فَتَوَسَّطا عُرْضَ السَّرِيِّ، وصَدَّعا مَسْجُورةً مُتَجاوِراً قُلاَّمُها وصَدَعْتُ الفَلاةَ أَي قَطَعْتُها في وسَط جَوْزها. والصَّدْعُ: نباتُ الأَرض لأَنه يَصْدَعُها يَشُقُّها فَتَنْصَدِعُ به. وفي التنزيل: والأَرضِ ذاتِ الصَّدْعِ؛ قال ثعلب: هي الأَرضُ تَنْصَدِعُ بالنبات. وتَصَدَّعَتِ الأَرضُ بالنبات: تشَقَّقَت. وانْصَدَعَ الصبحُ: انشَقَّ عنه الليلُ. وا
Mücavir kökler24 mücavir (35 toplam)
- نزف
1 ortak ayet · Çekilerek suyu bitirilmiş kuyu demektir
- خشع
1 ortak ayet · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
- فكر
1 ortak ayet · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
- جبل
1 ortak ayet · Dağ anlamındadır
- خشي
1 ortak ayet · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
- ضرب
1 ortak ayet · Örnek verdi
- ردد
1 ortak ayet · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
- وجه
1 ortak ayet · Yüz demektir
- عرض
1 ortak ayet · Ön dişler demektir
- قرأ
1 ortak ayet · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
- دين
1 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- ذو
1 ortak ayet · Sahip
Geçtiği ayetler(5)
وَالْأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ
ÇatlakVe yarılan yere,
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صدع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فلق, شقق, فطر, فصل |
| Zıt Kök | لأم |
| Çekirdek Özet 1 | Cam, taş veya kuru toprak gibi sert ve katı bir cismin yarılması, çatlayıp birbirinden ayrılması |
| Çekirdek Özet 2 | Hakikatin örtüsünü kırarak açıkça ortaya çıkması ve toplumsal ya da varlıksal blokların ikiye ayrılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bütüncül bir yapının dış etki veya iç gerilimle kırılıp kesin bir ayrıma ve görünürlüğe ulaşması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir kırılma veya dağılma sayarak, sert bir direncin aşılması ve hakikatin aleniyetle ayrışması boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صد | Katı bir engelle karşılaşma, direnç gösterme, bir tarafa dönme veya yüz çevirme anlamı taşır; صدد, صدر, صدف, صدق köklerinde olduğu gibi sertlik, yüzleşme ve bir sınıra dayanma ortak çekirdektir. | ع | ع boğaz harfinin getirdiği derinlik ve açığa çıkma etkisiyle, sert engelin ve direncin içten dışa yarılarak çatlaması, gizli olanın yüzeye fırlaması ve kesin bir ayrışmanın meydana gelmesi anlamını doğurmuştur. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Dirençli ve sıkışık bir kütlenin tutunma gücünü, iç gerilimini ve toplanmış sertliğini temsil eder. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bu sıkışmış ve sert yapı içinde bir açıklığın, geçiş aralığının veya yarığın belirmesini simgeler. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Yarılan ve aralanan yerden içkin olanın dışarıya bakması, görünür kılınması ve aleniyet kazanması hareketini ifade eder. |
| صدع | Sıkışmış ve sert bir kütlenin kapı gibi yarılarak içindekini gözler önüne sermesi | Katı ve yekpare duran yapının direncinin kırılarak bir yarık açılması ve bu yarık vasıtasıyla saklı olan hakikatin ya da unsurun bütünüyle dışa vurulması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Cam, kaya, duvar ve kuru toprak gibi sert nesnelerde meydana gelen yarık ve çatlak; çölde yolu ortadan ikiye yararak ilerleme veya sürüyü iki belirgin fırkaya ayırma. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî bir beytinde kumar oklarını dağıtan ve her bir hisseyi açıkça ortaya koyan kişiyi tasvir ederken kökü aleniyet ve payları kesin olarak ayırma anlamında kullanır: فكأنهن ربابة وكأنه / يسر يفيض على القداح ويصدع |
| Erken Arapça kullanım | Kays b. Zerîh aşk acısıyla yüreğinin parçalanmasını anlatırken kökü kullanır: أَيا كَبِداً طارتْ صُدُوعاً نَوافِذاً / ويا حَسْرَتا ماذا تَغَلْغَلَ بِالْقَلْبِ Ayrıca zekât memurunun koyun sürüsünü iki eşit parçaya ayırmasını anlatan hadiste sürünün her bir parçası صِدْعَة olarak adlandırılmıştır. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde صدع kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzey-Batı Sami sahasında sert nesnelerin kırılması, yarılması, çatlak açılması ve fırkalara bölünme semantik ekseninde yer alır. Arapçada ص harfiyle temsil edilen sertlik ve sürtünme vurgusu, İbranicede צ (tsade) veya zıtlaşma bildiren köklerle fonetik paralellik gösterirken; Süryanicede s-d-ʿ / s-d-ʾ varyantlarında tahta veya taşın yarılması, kumaşın yırtılması anlamları mevcuttur. Kökün en ilksel somut çekirdeği, organik olmayan ya da sertleşmiş maddelerin darbe yahut iç basınç altında esnemeyip kırılması ve yüzeyinde doğrusal bir hat boyunca yarık oluşturmasıdır. Arapça bu fiziksel yarıktan iki güçlü soyutlama türetmiştir: birincisi sabahın karanlığı yararak doğması (انصداع الصبح) veya bitkinin toprağı çatlatıp çıkması (صدع الأرض) gibi örtünün yırtılıp aleniyetin belirmesi; ikincisi ise toplumun ya da toplulukların fırka fırka birbirinden kopmasıdır (تصدع القوم).
Güven Güçlü
Kaynak Payne Smith (Thesaurus Syriacus), Lisān al-ʿArab ve Brown-Driver-Briggs.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sert cisimde yarık açma | Cam, taş veya kemikteki ayrılma; hakikati açıkça ilan ederek (صدع بالحق) bâtılın kapalılığını kırma yönünde semantik genişleme göstermiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice yarıcı / çatlatıcı kökler | Süryanice ve civar lehçelerde taş ve sert zeminlerin yarılması veya yırtılması eylemleriyle ortak semantik çekirdeği paylaşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sert kabuk kırma / ayırma kökleri | Kökün sert engelleri bölme yönü Afro-Asyatik tabakadaki bazı kırılma ve fışkırma morfemleriyle örtüşmektedir. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Gesenius / David Cohen semitik kök analizleri.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صدع | Anlamlı | Yarma, çatlatma, ayırma | Sert bir nesnenin yarılarak ayrılması, bitkinin yeri çatlatması, emrin açıkça ortaya konması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| صعد | Anlamlı | Yukarı çıkma, yükselme | Bir basamağı veya irtifayı tırmanma, yukarıya doğru yönelme | Kur'an'da geçer; yer çekimine karşı bir direnci aşma yönüyle ortak sertlik nüansı taşır |
| دصع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde (el-Ayn) mühmel kabul edilmiştir |
| دعص | Anlamlı | Yığma, basıp sıkıştırma | Toprağı, kumu üst üste yığma; sertleşmiş kum tepesi (دعص) | Kur'an'da geçmez; ayrılmanın aksine bir araya yığışma bildirir |
| عصد | Anlamlı | Burarak çevirme, karıştırma | Tenceredeki yemeği (asîde) kaşıkla zorlayarak ve kuvvetle çevirme | Kur'an'da geçmez; içsel bir dirençle yoğurma eylemidir |
| عدص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صدع | Merkez | Yarma, çatlatma, alenileştirme | Sert ve dirençli yapıyı kırarak içindekini bütünüyle dışa vurma | Sertlik şarttır; ayrılan kısımlar tamamen kopmasa da çatlak katidir |
| فلق | Komşu | İkiye ayırma, içinden fışkırtma | Bir tohumun veya tanenin kabuğunu patlatıp içinden hayat çıkarma | صدع köküne göre daha yumuşak ve üretici bir çatlamayı, doğuşu hedefler |
| شقق | Komşu | Boylu boyunca yarma | Cisimde düz veya derin bir yarık açma; meşakkat verme | صدع sert cisimlere ve sesli / aleni tebliğe odaklanırken, شقق genel yarılmayı bildirir |
| فطر | Komşu | İlk defa yararak var etme | Yokluk karanlığını yırtıp ilk yaratılışı başlatma | Başlangıç ve özgün yaratılış boyutuna odaklanır |
| فصل | Komşu | İki şeyi birbirinden tamamen ayırma | Parçaların arasını açıp birbirine karışmaz kılma | Fiziksel bir çatlama şartı olmaksızın hüküm ve kategori ayrımıdır |
| لأم | Zıt | Yarayı sarma, çatlağı onarma | Ayrılmış veya yarılmış iki parçayı birbirine kaynatıp birleştirme | Çatlağın kapanması, aranın düzeltilmesi ve kırığın bitişmesidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صدع | Yarma, çatlatma, alenen ilan etme | Sert bir cismin kırılıp ayrılması veya tebliğin aleniyetle açığa vurulması | Kesin |
| Latince | findere, diffindere, proclamare | Yarıp açmak, ilan etmek | Findere fiziksel çatlatmayı karşılarken kökün emri haykırma yönünü dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to cleave, to fissure, to proclaim openly | Çatlatmak, yarık açmak, açıkça bildirmek | Fissure fiziksel çatlağı, proclaim ise mecazi tebliğ yönünü karşılar | Güçlü |
| Almanca | spalten, zerspringen, kundtun | Yarıp ayırmak, çatlamak, duyurmak | Spalten sert bir cismin eksen boyunca ayrılması anlamında kökle tam örtüşür | Güçlü |
| Fransızca | fendre, fissurer, proclamer | Yarıp açmak, çatlatmak | Fiziksel direncin kırılması ve hakikatin sesle duyurulması anlamını paylaşır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَاصْدَعْ | Açıkça, haykırarak, kapalılığı kırarak tebliğ etmek | Tebliğ bağlamında, müşriklerin oluşturduğu baskı ve direnç duvarını hakikatle yarma emri (Hicr 15:94). |
| مُتَصَدِّعًا | Saygı ve haşyetten parça parça yarılıp dağılmak | Varlık ve idrak bağlamında, Kur'an'ın ağırlığı karşısında dağın bile katılığına rağmen yarılacağını beyan (Haşr 59:21). |
| الصَّدْعِ | Toprağın yarılarak içinden bitkinin fışkırması | Kozmik nizam bağlamında, gökten inen suyun ardından toprağın çatlayıp nebat vermesi yemini (Târık 86:12). |
| يَصَّدَّعُونَ | İnsanların kesin fırkalara ve sınıflara ayrılması | Kıyamet bağlamında, insanların cennetlik ve cehennemlik olarak birbirlerinden geri dönülmez biçimde kopması (Rûm 30:43). |
| يُصَدَّعُونَ | Başın sancıyla yarılır gibi ağrıması | Ahiret tasviri bağlamında, cennet içeceğinin dünyevi içkiler gibi baş ağrısı ve sersemlik vermemesi (Vâkıa 56:19). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Risaletin aleniyeti ve muhatap üzerindeki ilahi kelam baskısı | Peygamberin emri gizlemeden açıkça çatlatırcasına tebliğ etmesi ve haşyetle yarılma meselesi. | Hakikatin tavizsiz ayrımı ve bâtılı yarıp geçmesi. |
| Fıkıh | Zekât mallarının taksimi ve ortak mülkiyetin ayrılması | Zekât memurunun sürüyü iki eşit fırkaya ayırması (صِدْعَتَيْن) veya malların ifrazı. | Katı bir bütünün hak sahipleri arasında kesin sınırla ikiye bölünmesi. |
| Tefsir | Târık ve Hicr surelerindeki ontolojik ve tebliğsel çatlama | Nebatın yeri çatlatması ile hakikatin toplumsal cehaleti çatlatması arasındaki yapısal uyum. | Örtünün, sert kabuğun içten gelen güçle yırtılması. |
| Hadis | Baş ağrısı (sudâ') ve fitnelerin toplumu parçalaması | Şiddetli baş ağrısı için kökün kullanımı; toplumun fırkalara ayrılarak yeknesaklığını kaybetmesi. | Ağrının başı ikiye yarar gibi zonklaması; cemiyetin çatlaması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Davet ve iman | Aleni tebliğ ve hak-bâtıl ayrımı | Gizliliği bitirme ve tarafları netleştirme | Hakikatin hiçbir diplomatik perde arkasına sığınmadan, şirk duvarını çatlatarak ortaya konmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve jeolojik süreçler | Kırılma, fay hattı ve nebat çıkışı | Basıncın yüzeyi yararak döngüyü sürdürmesi | Toprağın çatlaması, suyun tohumu uyandırması ve yer kabuğunun kırılması ilmi sürekliliktir. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal kutuplaşma ve tasnif | Fırkalara ayrılma (infisal) | Safların ayrışması | Kıyamet günü veya kriz anlarında kitlelerin hakikate göre iki kesin blok haline gelmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin ifrazı ve dağıtımı | Malın net parçalara bölünmesi | Mülkiyet sınırlarının berraklaşması | Ortak veya yığın halindeki malın kesin çizgilerle ayrılarak hak sahiplerine verilmesidir. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kırılma mekaniği, çatlak ilerlemesi ve faylanma | Malzeme biliminde gerilim altındaki sert bir cismin kritik eşiği aştığında elastikiyetini kaybedip çatlaması ve jeolojide fay hatlarının ayrılmasıyla birebir örtüşür. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal polarizasyon ve aleniyet krizi | Sosyolojide homojen görünen bir toplumun dışsal veya ahlaki bir şok karşısında gizli çatlaklarının belirginleşip iki uzlaşmaz kampa bölünmesidir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece sıradan bir baş ağrısına (migren / sudâ') veya rastgele bir çatlamaya indirgeyerek tebliğdeki dönüştürücü gücünü unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Toprağın bitki vermesinden dağın Kur'an karşısında parçalanmasına, peygamberin tebliğinden mahşerdeki kesin tasnife kadar uzanan topyekûn ontolojik bir yarıktır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hicr 15:94 ayetindeki tebliği pasif bir anlatım zannederek, hakikatin bâtıl yapıyı sarsıcı ve çatlatıcı bir meydan okuma içerdiğini kavrayamamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hakikati sunuş biçiminin uzlaşmacı değil, statükoyu ve sahte bütünlükleri yarıcı, hak ile bâtılı cerrahi bir kesinlikle ayırıcı olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberin açık davetle emrolunduğu Mekkî ayetlerde, ahiretteki kesin ayrışma sahnelerinde ve yerin diriliş delillerinin sergilendiği kozmolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin dile getirilmesini yalnızca yatıştırıcı bir teselli zanneden algıyı düzeltir; hakikatin sert yapılara çarptığında onları çatlatacak bir kudrete sahip olduğunu hatırlatır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSert, katı ve monolitik bir nesnenin (cam, kaya, kuru zemin) iç gerilim veya dış darbeyle yarılarak iki belirgin hatta ayrılması.
- Soyut anlamGizli kalmış, bastırılmış veya dirençle örtülmüş bir hakikatin aleni bir tebliğle direnç duvarını parçalayıp görünür hale gelmesi ve safları kesin biçimde ayırması.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki potansiyel gerilimin kritik noktaya ulaşması sonucu homojen yapının bozularak iki zıt veya ayrık faza geçmesi (faz ayrışması ve kırılma).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde başlangıçtaki sert ve bütüncül yapıyı temsil eder. Bu yapı üzerine etki eden gerilim veya dış basınç , malzemenin kritik kırılma eşiği olan değerine ulaştığında veya onu aştığında sistem çatlayarak iki ayrık bileşene ( ve ) bölünür. Kesişimlerinin boş küme olması (), صدع kökünün doğurduğu nihai ayrışmanın kesinliğini, tarafların birbiriyle kaynaşamaz biçimde fırkalara ayrılışını ve hakikatin sınırlarının berraklığını ifade eder.