صدع
ص - د - ع
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 5 sîga
- 13 sözlük
Çatlak, yarık demektir. Yarma da denmektedir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Çatlak, yarık demektir. Yarma da denmektedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.502 harfباب العين والصاد والدال معهما
ع ص د، ص ع د، د ع ص، ص د ع مستعملات ع د ص، د ص ع مهملان عصد: قلت لأبي الدُّقَيش: ما العَصْدُ? قال: تقليبك العصيدة في الطَّنجير بالمِعصدة. تقول: عَصَدَ يَعْصِدُ عَصْداً.
قلت: هل تعرفه العرب العاربة ببواديها? قال: نعم! أما سمعت قول غيلان:
على الرَّحْل ممّا منّه السير عاصد
أي: يذبذب رأسه ويضطرب شبه الناعس الذي يعصد لخفة رأسه. وقال بعضهم: العاصد في هذا البيت هو الميّت
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.082 harfالصَدْعُ: الشقُّ. يقال: صَدَعْتُهُ فانْصَدَعَ هو، أي انشقَّ. والصَديعُ: الصبحُ. والصَديعُ: الصِرْمَةُ من الإبل، والفِرْقَةُ من الغنم. وصَدَعْتُ الفلاةَ: قطعتها. وصَدَعْتُ الشيء: أظهرته وبيَّنته. ومنه قول أبي ذؤيب:
يَسَرٌ يُفيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
يقال: صَدَعْتُ بالحقِّ، إذا تكلّمت به جهاراً. وقوله تعالى: "فاصْدَعْ بما تُؤْمَر". قال الفراء: أراد فاصْدَعْ بالأمر، أي أَظْهِرْ دينَكَ. أبو زيد:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.513 harfباب العين والصاد مع الدال
عصد ، صدع ، صعد ، دعص : مستعملة
عصد : أبو عُبَيد عن أبي زيد : يقال : عَصَد فلان يَعْصِد عُصُوداً إذا مات . وأنشد شَمِر :
على الرحل ممَّا منَّه السَيْر عاصدُ
وقال الليث : العاصد ههنا : الذي يعصِد العَصِيدة أي يُديرها ويقلبها بالمِعْصَدة ، شبَّه الناعس به لِخَفَقان رأسه . قال : ومن قال : إنه أراد الميّت بالعاصد فقد أخطأ . ابن شُمَيل : تركتُهم في عِصْواد وهو الشَّرّ من
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.424 harf(باب الصاد والدال وما يثلثهما)
(صدر) الصاد والدال والرَّاء أصلان صحيحان، أحدُهما يدلُّ على خلاف الوِرْد، والآخر صَدْر الإنسان وغيره.
فالأوّلُ قولُهم: صَدَرَ عن الماءِ، وصَدَرَ عن البِلاد، إذا كان وَرَدَها ثمَّ شَخَصَ عنها.
وقال الأَحْمَر([1]): يقال صَدَرْتُ عن البِلادِ صَدَراً، وهو الاسم، فإن أردْتَ المصدر جزمت الدَّال. وأنشد:
وليلةٍ قد جَعَلْتُ الصُّبْحُ موعدَها *** صَدْرَ المطيَّة حتَّى
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR441 harf- الصدع: الشق في الأجسام الصلبة كالزجاج والحديد ونحوهما، يقال: صدعته فانصدع، وصدعته فتصدع، قال تعالى: ﴿يومئذ يصدعون﴾ [الروم/ 43]، وعنه استعير: صدع الأمر، أي: فصله، قال: ﴿فاصدع بما تؤمر﴾ [الحجر/94]، وكذا استعير منه الصداع، وهو شبه الاشتقاق في الرأس من الوجع. قال: ﴿لا يصدعون عنها ولا ينزفون﴾ [الواقعة/19]، ومنه الصديع للفجر (انظر: المجمل 2/552، والبصائر 3/395، واللسان: صدع)، وصدعت الفلاة: قطعتها
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.035 harfص د ع
في العود ونحره من الأشياء صدْعٌ وصدوع وصدعته فانصدع وكأنه صدع الزجاجة.
ومن المجاز: صدع البين شملهم.
وصدع الظعائن يوم بن فؤاده.
وتصدع الحي.
وتصدعوا عني.
وانصدع الفجر.
وجئته وعمود الصبح منصدع.
قال ذو الرمة: فغلت وعمود الصبح منصدع عنه وسائره بالليل محتجب وطلع الصديع وهو الفجر.
وانصدعت الأرض بالنبات.
وصدعها الله تعالى " والأرض ذات الصدع " وصدعت الفلاة:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.221 harfالصَّدْعُ: الشَّقُّ في الشيءِ الصُّلْبِ كالزُّجاجةِ والحائِطِ وغيرهما، وجمعه صُدُوعٌ؛ قال قيس ابن ذريح:
أَيا كَبِداً طارتْ صُدُوعاً نَوافِذاً،
ويا حَسْرَتا ماذا تَغَلْغَلَ بِالْقَلْبِ؟
ذهب فيه أَي أَن كل جزء منها صار صَدْعاً، وتَأْوِيل الصَّدْعِ في الزجاج أَن يَبِينَ بعضُه من بعض. وصَدَعَ الشيءَ يَصْدَعُه صَدْعاً وصَدَّعَه فانْصَدَعَ وتَصَدَّعَ: شَقّه بنصفين، وقيل: صَدّعه شقّه ولم يفترق. وقوله عز
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR322 harf* ص د ع * * الصَّدْعُ * الشق وقد * صَدَعَهُ فانْصَدَعَ * وبابه قطع قلت ومنه قوله تعالى ﴿والأرض ذات الصدع﴾ و * صَدَعَ * بالحق تكلم به جهارا وقوله تعالى ﴿فاصدع بما تُؤمر﴾ قال الفراء أراد فاصدع بالأمر أي أظهر بدينك و * تَصَدَّعَ * القوم تفرقوا و * الصُّدَاعُ * وجع الرأس و * صُدِّعَ * الرجل على ما لم يسم فاعله * تَصْديعا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.836 harfالصدع: الشق في شيء صلب، كالزجاجة والحائط ونحوهما، قاله الليث، وأنشد لحسان يهجو الحارث بن عوف المري:
وأمانة المري حيث لـقـيتـه مثل الزجاجة صدعها لم يجبر وجمعه صدوع، قال قيس بن ذريح:
أيا كبدا طارت صدوعا نوافذا ويا حسرتا ماذا تغلغل بالقلب
ذهب فيه إلى أن كل جزء منها صار صدعا، وتأويل الصدع في الزجاجة أن يبين بعضه من بعض. الصدع:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR16.302 harfصَدَعَهُ
1 صَدَعَهُ ذ , (S, Msb, K,) aor. صَدَعَ , (Msb, K,) inf. n. صَدْعٌ, (S, * Msb, K, *) He clave, split, slit, or cracked, it [i. e. a hard thing, such as a glass vessel, and a wall, and the like of these; (see صَدْعٌ below;) or so generally]; syn. شَقَّهُ; (S, Msb, K;) as also ↓ صدّعهُ, [but app. in an intensive sense, or relating to a number of objects,] inf. n. تَصْدِيعٌ: (TA:) or so as
صَدَعَهُ 1 صَدَعَهُ ذ , (S, Msb, K,) aor. صَدَعَ , (Msb, K,) inf. n. صَدْعٌ, (S, * Msb, K, *) He clave, split, slit, or cracked, it [i. e. a hard thing, such as a glass vessel, and a wall, and the like of these; (see صَدْعٌ below;) or so generally]; syn. شَقَّهُ; (S, Msb, K;) as also ↓ صدّعهُ, [but app. in an intensive sense, or relating to a number of objects,] inf. n. تَصْدِيعٌ: (TA:) or so as to divide it in halves: or so that it did not separate. (K.) ― -b2- [Hence,] one says, صَدَعَهُ صَدْعَ الرِّدَآءِ [He slit it, or rent it, as with the slitting, or rending, of the garment called رداء]. (TA.) ― -b3- And صَدَعَ الفَلَاةَ (tropical:) He traversed, or crossed, the desert; [as though he clave it;] (S, Msb, K, TA;) and in like manner, النَّهْرَ the river. (TA.) And هٰذَا الطَّرِيقُ يَصْدَعُ فِى أَرْضِ كَذَا وَكَذَا (assumed tropical:) [This road extends through such and such a land]. (TA.) And صَدَعَ اللَّيْلَ, inf. n. as above, (tropical:) He journeyed during [or through] the night. (IKtt, TA.) ― -b4- صَدْعٌ also signifies The act of separating, or dispersing, or scattering; (Msb;) and so ↓ تَصْدِيعٌ; (S, O;) syn. تَفْرِيقٌ [with which each is probably syn. in other, but similar, senses]. (S, O, Msb.) One says, صَدَعَ الشَّىْءَ He, or it, separated, or dispersed, or scattered, the thing. (TA.) And صَدَعْتُ القَوْمَ, inf. n. صَدْعٌ, (assumed tropical:) I separated, or dispersed, or scattered, the people, or party. (Msb.) And صَدَعَتْهُمُ النَّوَى means [in like manner] فَرَّقَتْهُم [i. e. (tropical:) The place that was the object of the journey separated them from their homes &c.]; and so ↓ صَدَّعَتْهُم; whence التَّصْدَاعُ [as an inf. n., like التَّصْدِيعُ]. (TA.) And صَدَعْتُ الغَنَمَ صِدْعَتَيْنِ (assumed tropical:) I separated, or divided, the sheep, or the goats, into two flocks or herds. (S, TA.) ― -b5- [And hence,] صَدَعْتُ الشَّىْءَ (assumed tropical:) I made the thing distinct [as though separate from others], apparent, manifest, evident, clear, or plain: whence the saying of Aboo-Dhu-eyb in a verse cited in art. فيض, conj. 4. (S.) ― -b6- And صَدَعَ بِالحَقِّ (tropical:) He spoke the truth openly, or aloud, (S, Msb, K, TA,) distinguishing, or discriminating, between it and falsehood: and thus Kh has expl. the verb as used in the verse of Aboo-Dhu-eyb above referred to. (TA.) And صَدَعَ بِالأَمْرِ, (K, TA,) aor. and inf. n. as above, (TA,) (assumed tropical:) He made known the affair, or case, by speaking of it. (K, TA.) ― -b7- فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ, in the Kur [xv. 94], means (assumed tropical:) Therefore cleave thou, or divide thou, their congregation, [app. by separating the believers from the unbelievers, with that wherewith thou art charged, (بِهِ being understood after تؤمر,) i. e.,] with the declaration of the unity [of God]: (IAar, O, Msb, K:) or (assumed tropical:) distinguish thou therewith between the truth and falsehood: (AO, O, Msb, K:) or (assumed tropical:) dispense thou among them in their collective state [that wherewith thou art charged, i. e.] the announcement [of the unity &c.]: (TA:) or (assumed tropical:) reveal thou, or make manifest, (Fr, Zj, S, Msb, K, TA,) that with which thou art charged, (Zj, Msb, TA,) and fear not any one, (Zj, TA,) or the ordinance, i. e., (Fr, TA,) thy religion; (Fr, S, TA;) ما [with what follows it] being held by Fr, who thus explains the phrase, to occupy the place of an inf. n., namely, الأَمْر: (TA:) or (assumed tropical:) utter thou openly, or aloud, (O, K, TA,) that with which thou art charged, meaning, accord. to Ibn-Mujلhid, (TA,) the Kur-لn: (O, K, TA:) in the R it is said to be from الصَّدِيعُ meaning “ the daybreak; ” ignorance being likened to the darkness of night, and the Kur-لn to light that cleaves that darkness: (TA:) or (assumed tropical:) order thou, or ordain, or decree, [that with which thou art charged, i. e.,] the truth: and (assumed tropical:) decide thou according to the ordinance [prescribed to thee]: (O, K, TA:) or (tropical:) direct thy course by that [revelation] with [the preaching of] which thou art charged: (O, K, TA:) so says Th, on the authority of an Arab of the desert; accord. to whom, (O, TA,) ― -b8- صَدَعَ فُلَانًا signifies (tropical:) He directed his course to such a one because of his generosity. (Th, O, K, TA.) ― -b9- صَدَعَ بِالأَمْرِ, (K, TA,) aor. and inf. n. as above, (TA,) also signifies (assumed tropical:) He hit, or attained, with the affair, its proper place [or object]. (K, TA.) ― -b10- And صَدَعْتُ اـِلَى الشَّىْءِ, (AZ, S, K,) aor. as above, (AZ, S,) inf. n. صُدُوعٌ, (assumed tropical:) I inclined to the thing. (AZ, S, K. *) ― -b11- And صَدَعَهُ عَنْهُ (assumed tropical:) He, or it, turned him away from him, or it. (K.) One says, مَا صَدَعَكَ عَنْ هٰذَا الأَمْرِ (assumed tropical:) What turned thee away from this affair? (S, O, TA:) and some say, ما صَدَغَكَ, with the pointed غ, which is better. (O, TA.) -A2- See also the next paragraph. -A3- And see صَادِعٌ, last sentence.
2 صَدَّعَ see 1, in three places. -A2- [Freytag adds two other explanations of صدّع: namely, “ Immisit, ” followed by an accus. and فى; taken by inference from the Ham p. 196, l. 12 from the bottom: and “ Rupit, perdidit; ” from Reiske's additions to Golius: but both of these require consideration.] ― -b2- [صدّعهُ also signifies (assumed tropical:) It affected him with headache; as though it made his head to split.] One says, صَدَّعَنِى أَزِيزُ الرَّحَى (assumed tropical:) [The sounding of the mill-stone affected me with headache]. (A and TA in art. از.) And صُدِّعَ, inf. n. تَصْدِيعٌ, (assumed tropical:) He (a man, S) was, or became, affected with صُدَاع [or headache]; (S, O, K; [see the Kur lvi. 19;]) and ↓ صُدِعَ [without teshdeed], pass. part. n. ↓ مَصْدُوعٌ, is allowable in poetry. (O, K.)
تصدّع 5 تصدّع ذ , of which اِصَّدَّعَ is a var.: (O, K:) see 7, in four places. ― -b2- Also It became separated, or dispersed, or scattered. (K.) One says, تصدّع القَوْمُ (tropical:) The people, or party, became separated, or dispersed, or scattered. (S, Msb, TA.) And تصدّعوا عَنِّى (assumed tropical:) They became separated, &c., from me. (TA.) يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ, in the Kur [xxx. 42], means On that day they shall become separated into two parties, a party in Paradise and a party in Hell. (Zj, O, TA.) And one says, تصدّع السَّحَابُ (assumed tropical:) The clouds became [scattered, or] dissundered. (TA.) And تَصَدَّعَتِ الأَرْضُ بِفُلَانٍ (assumed tropical:) Such a one, fleeing, became concealed in the earth or land [as though it became cloven with him]. (O, K, and Ham pp. 136 and 418.) -A2- تصدّع لَهُ: see تصدّأ, in art. صدأ.
انصدع 7 انصدع ذ [generally said of a hard thing, such as a glass vessel, and a wall, and the like of these, (see 1, first sentence,)] It became cloven, split, slit, or cracked; or, in an intrans. sense, it clave, split, slit, or cracked; syn. اِنْشَقَّ: (S, Msb, K:) [or so as to become divided in halves: or so that it did not separate: (see again 1, first sentence:)] as also ↓ تصدّع [but app. in an intensive sense, meaning it became cloven &c., or it clave &c., much, or in several places]. (O, K.) One says, البَيْضَةُ وَلَمْ تَتَفَلَّقْ ↓ تَصَدَّعَتِ [The egg cracked, or rather cracked in several places, but did not split apart]. (AZ, S in art. قيض.) And ↓ تصدّع الثَّوْبُ The garment, or piece of cloth, became slit or rent, or much slit or rent; i. q. اِنْصَاحَ. (Msb in art. صيح.) And انصدعت الأَرْضُ بِالنَّبَاتِ The earth clave with, or became cloven by, the plants, or herbage; as also ↓ تصدّعت. (TA.) And انصدع الصُّبْحُ (assumed tropical:) The dawn broke; like انفجر, and انفلق, and انفطر. (TA.)
صَدْعٌ صَدْعٌ ذ [originally an inf. n.] A cleft, split, slit, or crack, (Lth, S, O, K, TA,) [generally] in a hard thing, (Lth, O, K, TA,) such as a glass vessel, and a wall, and the like of these: pl. صُدُوعٌ. (TA.) Hassلn says, satirizing El-Hلrith Ibn-'Owf El-Murree, وَأَمَانَةُ المُرِّىِّ حَيْثُ لَقِيتَهُ مِثْلُ الزُّجَاجَةِ صَدْعُهَا لَمْ يُجْبَرِ [And the fidelity of the Murree, where (meaning wherever) thou meetest him, is like the glass vessel, of which the crack is not repaired]. (O, TA.) ― -b2- And A part, or portion, separated, of a thing, (O, K, TA,) of sheep or goats, and the like: (TA:) an inf. n. used as a subst. [properly thus termed]: (O, K, TA:) like خَلْقٌ in the sense of مَخْلُوقٌ, &c. (O, TA.) ― -b3- And The plants of the earth; (K;) because they cleave it: (TA:) [i. e.] the plants from over which the earth cleaves: so in the phrase وَالأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ, in the Kur lxxxvi. 12: (Bd:) or this phrase means And the earth which is cloven by the plants (Th, Bd, TA) and by the springs. (Bd.) -A2- And i. q. اـِلْبٌ: (TA:) you say, النَّاسُ عَلَيْهِمْ صَدْعٌ وَاحِد, (K, TA,) and اـِلْبٌ وَاحِدٌ [or أَلْبٌ وَاحِدٌ], (TA,) The people are one company combined in hostility against them: (K, TA:) and in like manner وَعْلٌ واحد and ضِلَعٌ واحد: so says AZ. (TA.) -A3- And A man light of flesh; and so ↓ صَدَعٌ, (S, K,) sometimes: (S:) or of middling stature, light of flesh: (Ks, TA:) like the mountain-goat thus termed. (TA.) ― -b2- See also صَدَعٌ.
صِدْعٌ صِدْعٌ ذ The half of a thing that is cloven, or split, or slit, in halves. (K, * TA. [See also صِدْعَةٌ.]) You say, صَدَعَ الشَّىْءَ صِدْعَيْنِ He clave, or split, or slit, the thing in halves. (TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) A company of men. (Ibn-'Abbلd, O, K.) ― -b3- And (assumed tropical:) A woman who makes a division in the state of a people and does not repair it. (Ibn- 'Abbلd, O, TA.)
صَدَعٌ صَدَعٌ ذ and ↓ صَدْعٌ, (K,) or the former only, (S,) applied to a mountain-goat, and a gazelle, and an ass, [app. a wild ass,] (S, K,) and a camel, (K,) Of a middling size, neither great nor small, but between the two: (S:) or youthful and strong: [see also صَدِيعٌ:] or [in the CK “ and ”] the former word signifies a thing of any sort between two things; between tall and short, and youthful and advanced in age, and fat and lean, and great and small. (K.) ― -b2- For the former word as applied to a man: see صَدْعٌ. ― -b3- Also, thus applied Penetrating, sharp, or effective, in his affair. (TA.) -A2- [It is said that] صَدَعٌ signifies also The صَدَأ [i. e. rust] of iron. (K.) [But this seems to be a mistake, which has arisen from what here follows.] It is said that [a certain person called] El-Uskuff [which generally means “ the bishop ”], being asked by 'Omar respecting the Khaleefehs, designated [him who was afterwards] the fourth of them ['Alee] as صَدَعٌ مِنْ حَدِيدٍ, meaning [lit.] thereby A mountain-goat of iron; using it as a hyperbolical appellation to denote his might and courage and endurance and hardness: or the phrase, as some relate it, is صَدَأٌ حَديدٌ [which may be rendered, “ light or active in body ” (a meaning assigned to صَدَأٌ and صَدَعٌ, the latter of which is said to be in this sense the original), and “ sharp ”]; or صَدَأُ حَدِيدٍ [i. e. “ rust of iron, ” app. alluding to his frequent and long-continued wearing of mail and bearing of weapons]; which last is thought by As to be most probably correct. (O, * TA.)
صِدْعَةٌ صِدْعَةٌ ذ The half of a thing that is cloven, split, or slit, in halves; as also ↓ صَدِيعٌ. (K. [See also صِدْعٌ.]) ― -b2- And A [herd such as is termed] صِرْمَة of camels; (S, O, K;) and so ↓ صَدِيعٌ: (S, O, K: *) or, accord. to AZ, a herd of camels amounting to sixty. (O, TA.) And A separate flock, or herd, of sheep or goats; as also ↓ صَدِيعٌ: (S, O, K:) or, as some say, of these also, amounting to sixty: and it is said to signify also a herd of gazelles: (TA:) and ↓ صَدِيعٌ signifies also a herd of oxen [probably meaning wild oxen]. (O, TA.) ― -b3- One says also, عَلَيْهِ صِدْعَةٌ مِنْ مَالٍ i. e. [On him lies a debt of] a small amount of property. (TA.)
صَدَعَاتٌ صَدَعَاتٌ ذ (tropical:) [Divisions in opinion &c.]. One says, بَيْنَهُمْ صَدَعَاتٌ فِى الرَّأْىِ وَالهَوَى (tropical:) Between them is division [in opinion and affection; or rather between them are divisions &c.]. (O, K, TA.) And أَصْلِحُوا مَا فِيكُمْ مِنَ الصَّدَعَاتِ (tropical:) [Repair ye the divisions that are among you;] i. e. become ye in a state of unity. (O, TA.) And اـِنَّهُمْ عَلَى مَا فِيهِمْ مِنَ الصَّدَعَاتِ أَلِبَّآءُ كِرَامٌ (tropical:) [Verily they, notwithstanding the divisions that are among them, are intelligent and generous]. (TA.) [It is stated in the TA, among the additions to the K in this art., that one says also, اـِنَّهُمْ عَلَى مَا تَرَى لَكِرَامٌ ↓ مِنْ صَدَاعَتِهِمْ app. as meaning (assumed tropical:) Verily they, notwithstanding what thou seest of their disunion, are generous: but I think it most probable that صَدَاعَتِهِمْ is a mistranscription for صَدَعَاتِهِمْ.] -A2- [Reiske, as stated by Freytag, explains it as signifying also Camels going swiftly.]
صُدَاعٌ صُدَاعٌ ذ (assumed tropical:) Headache: (S, O, Msb, K:) Er-Rلghib says that it is like a splitting in the head by reason of pain; and is a metaphorical term. (TA.)
صَدِيعٌ صَدِيعٌ ذ Either half of a garment, or piece of cloth, (O, K,) that is slit in halves: (O:) and a thing [شَىْءٌ accord. to the copies of the K, but I think that the right reading is شَىْءٍ i. e. “ of a thing, ”] that is cloven, or split, or slit, in halves: pl. صُدُعٌ. (K.) See also صِدْعَةٌ, first sentence. It is also said to signify A [garment of the kind called] رِدَآء, that is slit in halves. (TA.) And A new patch in an old and worn-out garment. (O, K.) And A garment much rent. (TA.) And A black garment which a wailing woman wears with a white garment beneath it, and which she rends at her bosom so that the white one appears: so says Kلsim Ibn-Thلbit. (TA.) And A garment that is worn beneath the coat of mail. (O, K.) And A shirt [of a middling size] between two shirts, neither large nor small. (TA.) ― -b2- See also صِدْعَةٌ, second and third sentences, in three places. ― -b3- Accord. to Ibn-'Abbلd, (O,) applied to a mountain-goat, it signifies Youthful: and (some say, O) of middling size; syn. مَرْبُوعُ الخَلْقِ; (O, K, TA;) i. e. between two [in size]; like صَدَعٌ [q. v.]. (TA.) -A2- Also (assumed tropical:) Daybreak: (S, O, K:) because it cleaves the night. (O.) -A3- And Fresh milk which is put in a place, and becomes cool, and overspread by a thin skin: (O, K:) so called because you skim off (تَصْدَعُ, lit. “ cleave, ”) that thin skin from the clear milk. (O.)
صَدَاعَةٌ صَدَاعَةٌ ذ : see a saying mentioned above, voce صَدَعَاتٌ.
صَادِعٌ صَادِعٌ ذ [act. part. n. of صَدَعَ; Cleaving, splitting, &c.] ― -b2- [Hence,] applied to a valley, (O, K,) and a road, or way, (سَبِيلٌ, O, TA, in the K erroneously written سَيْلٌ [a torrent], TA, [or both may be correct,]) and a mountain, (K, TA, [in the O, حَبْلٌ is put for جَبَلٌ,]) (assumed tropical:) Extending far along the earth. (O, K, TA.) ― -b3- And, applied to the daybreak, (assumed tropical:) Shining, or bright; syn. مُشْرِقٌ. (IDrd, O, K.) ― -b4- Also (assumed tropical:) One who decides, or judges, between, or among, a people, or party. (TA.) ― -b5- A poet (قيس بن ذريح) says, فَلَمَّا بَدَا مِنْهَا الفِرَاقُ كَمَا بَدَا بِظَهْرِ الصَّفَا الصَّلْدِ الشُّقُوقُ الصَّوَادِعُ [i. e. And when separation from her appeared, like as appear the cleaving cracks in the surface of the hard and smooth rock]: it may be that ↓ صَدَعَ is syn. with تَصَدَّعَ in some dial. [and that صَوَادِع is pl. of its part. n.]: or this may be an instance of a possessive epithet, meaning having a cleaving. (TA.)
هُوَ أَصْدَعُهُمْ بِالصَّوَابِ فِى أَسْرَعِ جَوَابٍ هُوَ أَصْدَعُهُمْ بِالصَّوَابِ فِى أَسْرَعِ جَوَابٍ ذ (assumed tropical:) [app. He is the most effective of them in deciding rightly in a most quick answer]. (TA.)
مَصْدَعٌ مَصْدَعٌ ذ (tropical:) A smooth, or plain, road, in a rugged tract of ground: pl. مَصَادِعُ. (IDrd, O, K, TA.)
مِصْدَعٌ مِصْدَعٌ ذ A [sort of arrow-head, or arrow, such as is termed] مِشْقَص [q. v.]: pl. مَصَادِعُ. (IDrd, O, K.) Hence the quiver is called خَابِئَةُ المَصَادِعِ [The concealer, or guarder, of the مصادع]. (TA.) ― -b2- دَلِيلٌ مِصْدَعٌ (assumed tropical:) A guide going his way [app. with energy]. (TA.) ― -b3- And خَطِيبٌ مِصْدَعٌ (assumed tropical:) An orator, or a preacher, perspicuous, (O, K, TA,) eloquent, (K, TA,) and bold in speech. (TA.)
مَصْدُوعٌ مَصْدُوعٌ ذ : see 2, last sentence.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.017 harfصَدَعَ
صَدَعَ A ( n. ac. صَدْع 1 ),
a. Split, cleft, parted, divided, separated.
b. Crossed, traversed ( desert ).
c. Made clear, evident, manifest.
d. [ Bi ], Manifested, declared, disclosed, revealed.
e. [ Bi ], Carried out, accomplished ( affair ).
f. ( n. ac. صُدُوْع 27 ) [ Ila ], Inclined to.
صَدَّعَ
صَدَّعَ II ,
a. see I (a) ,
b. ( c ).
d. [ coll. ], Distressed, molested.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok26.163 harfصدع
صَدَعَ - يَصْدَعُ - صَدْع - صَدَّعَ - يُصَدِّعُ، صُدِّعَ - يُصَدَّعُ - تَصَدَّعَ - يَتَصَدَّعُ، يَصَدَّعُ - يَصََّدَّعُوْن - مُتَصَدِّع - مُتَصَدِّعَاً
صَدَعَ - يَصْدَعُ + كائن + كائناً + بـِ شيء أو أمر: يرد تحرك شيء باتجاهه بمواجهته بحاجز أو جسم صلب، فيجعله يعود من حيث أتى على شكل أجزاء مبعثرة متفرقة
﴿فاصدع بما تؤمر﴾: اصدع الناس بما
Mücavir kökler24 mücavir (35 toplam)
- نزف
1 ortak ayet · Çekilerek suyu bitirilmiş kuyu demektir
- خشع
1 ortak ayet · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
- فكر
1 ortak ayet · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
- جبل
1 ortak ayet · Dağ anlamındadır
- خشي
1 ortak ayet · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
- ضرب
1 ortak ayet · Örnek verdi
- ردد
1 ortak ayet · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
- وجه
1 ortak ayet · Yüz demektir
- عرض
1 ortak ayet · Ön dişler demektir
- قرأ
1 ortak ayet · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
- دين
1 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- ذو
1 ortak ayet · Sahip
Geçtiği ayetler(5)
وَالْأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ
ÇatlakVe yarılan yere,
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صدع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فلق, شقق, فطر, فصل |
| Zıt Kök | لأم |
| Çekirdek Özet 1 | Cam, taş veya kuru toprak gibi sert ve katı bir cismin yarılması, çatlayıp birbirinden ayrılması |
| Çekirdek Özet 2 | Hakikatin örtüsünü kırarak açıkça ortaya çıkması ve toplumsal ya da varlıksal blokların ikiye ayrılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bütüncül bir yapının dış etki veya iç gerilimle kırılıp kesin bir ayrıma ve görünürlüğe ulaşması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir kırılma veya dağılma sayarak, sert bir direncin aşılması ve hakikatin aleniyetle ayrışması boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صد | Katı bir engelle karşılaşma, direnç gösterme, bir tarafa dönme veya yüz çevirme anlamı taşır; صدد, صدر, صدف, صدق köklerinde olduğu gibi sertlik, yüzleşme ve bir sınıra dayanma ortak çekirdektir. | ع | ع boğaz harfinin getirdiği derinlik ve açığa çıkma etkisiyle, sert engelin ve direncin içten dışa yarılarak çatlaması, gizli olanın yüzeye fırlaması ve kesin bir ayrışmanın meydana gelmesi anlamını doğurmuştur. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Dirençli ve sıkışık bir kütlenin tutunma gücünü, iç gerilimini ve toplanmış sertliğini temsil eder. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bu sıkışmış ve sert yapı içinde bir açıklığın, geçiş aralığının veya yarığın belirmesini simgeler. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Yarılan ve aralanan yerden içkin olanın dışarıya bakması, görünür kılınması ve aleniyet kazanması hareketini ifade eder. |
| صدع | Sıkışmış ve sert bir kütlenin kapı gibi yarılarak içindekini gözler önüne sermesi | Katı ve yekpare duran yapının direncinin kırılarak bir yarık açılması ve bu yarık vasıtasıyla saklı olan hakikatin ya da unsurun bütünüyle dışa vurulması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Cam, kaya, duvar ve kuru toprak gibi sert nesnelerde meydana gelen yarık ve çatlak; çölde yolu ortadan ikiye yararak ilerleme veya sürüyü iki belirgin fırkaya ayırma. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî bir beytinde kumar oklarını dağıtan ve her bir hisseyi açıkça ortaya koyan kişiyi tasvir ederken kökü aleniyet ve payları kesin olarak ayırma anlamında kullanır: فكأنهن ربابة وكأنه / يسر يفيض على القداح ويصدع |
| Erken Arapça kullanım | Kays b. Zerîh aşk acısıyla yüreğinin parçalanmasını anlatırken kökü kullanır: أَيا كَبِداً طارتْ صُدُوعاً نَوافِذاً / ويا حَسْرَتا ماذا تَغَلْغَلَ بِالْقَلْبِ Ayrıca zekât memurunun koyun sürüsünü iki eşit parçaya ayırmasını anlatan hadiste sürünün her bir parçası صِدْعَة olarak adlandırılmıştır. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde صدع kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzey-Batı Sami sahasında sert nesnelerin kırılması, yarılması, çatlak açılması ve fırkalara bölünme semantik ekseninde yer alır. Arapçada ص harfiyle temsil edilen sertlik ve sürtünme vurgusu, İbranicede צ (tsade) veya zıtlaşma bildiren köklerle fonetik paralellik gösterirken; Süryanicede s-d-ʿ / s-d-ʾ varyantlarında tahta veya taşın yarılması, kumaşın yırtılması anlamları mevcuttur. Kökün en ilksel somut çekirdeği, organik olmayan ya da sertleşmiş maddelerin darbe yahut iç basınç altında esnemeyip kırılması ve yüzeyinde doğrusal bir hat boyunca yarık oluşturmasıdır. Arapça bu fiziksel yarıktan iki güçlü soyutlama türetmiştir: birincisi sabahın karanlığı yararak doğması (انصداع الصبح) veya bitkinin toprağı çatlatıp çıkması (صدع الأرض) gibi örtünün yırtılıp aleniyetin belirmesi; ikincisi ise toplumun ya da toplulukların fırka fırka birbirinden kopmasıdır (تصدع القوم).
Güven Güçlü
Kaynak Payne Smith (Thesaurus Syriacus), Lisān al-ʿArab ve Brown-Driver-Briggs.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sert cisimde yarık açma | Cam, taş veya kemikteki ayrılma; hakikati açıkça ilan ederek (صدع بالحق) bâtılın kapalılığını kırma yönünde semantik genişleme göstermiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice yarıcı / çatlatıcı kökler | Süryanice ve civar lehçelerde taş ve sert zeminlerin yarılması veya yırtılması eylemleriyle ortak semantik çekirdeği paylaşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sert kabuk kırma / ayırma kökleri | Kökün sert engelleri bölme yönü Afro-Asyatik tabakadaki bazı kırılma ve fışkırma morfemleriyle örtüşmektedir. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Gesenius / David Cohen semitik kök analizleri.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صدع | Anlamlı | Yarma, çatlatma, ayırma | Sert bir nesnenin yarılarak ayrılması, bitkinin yeri çatlatması, emrin açıkça ortaya konması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| صعد | Anlamlı | Yukarı çıkma, yükselme | Bir basamağı veya irtifayı tırmanma, yukarıya doğru yönelme | Kur'an'da geçer; yer çekimine karşı bir direnci aşma yönüyle ortak sertlik nüansı taşır |
| دصع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde (el-Ayn) mühmel kabul edilmiştir |
| دعص | Anlamlı | Yığma, basıp sıkıştırma | Toprağı, kumu üst üste yığma; sertleşmiş kum tepesi (دعص) | Kur'an'da geçmez; ayrılmanın aksine bir araya yığışma bildirir |
| عصد | Anlamlı | Burarak çevirme, karıştırma | Tenceredeki yemeği (asîde) kaşıkla zorlayarak ve kuvvetle çevirme | Kur'an'da geçmez; içsel bir dirençle yoğurma eylemidir |
| عدص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صدع | Merkez | Yarma, çatlatma, alenileştirme | Sert ve dirençli yapıyı kırarak içindekini bütünüyle dışa vurma | Sertlik şarttır; ayrılan kısımlar tamamen kopmasa da çatlak katidir |
| فلق | Komşu | İkiye ayırma, içinden fışkırtma | Bir tohumun veya tanenin kabuğunu patlatıp içinden hayat çıkarma | صدع köküne göre daha yumuşak ve üretici bir çatlamayı, doğuşu hedefler |
| شقق | Komşu | Boylu boyunca yarma | Cisimde düz veya derin bir yarık açma; meşakkat verme | صدع sert cisimlere ve sesli / aleni tebliğe odaklanırken, شقق genel yarılmayı bildirir |
| فطر | Komşu | İlk defa yararak var etme | Yokluk karanlığını yırtıp ilk yaratılışı başlatma | Başlangıç ve özgün yaratılış boyutuna odaklanır |
| فصل | Komşu | İki şeyi birbirinden tamamen ayırma | Parçaların arasını açıp birbirine karışmaz kılma | Fiziksel bir çatlama şartı olmaksızın hüküm ve kategori ayrımıdır |
| لأم | Zıt | Yarayı sarma, çatlağı onarma | Ayrılmış veya yarılmış iki parçayı birbirine kaynatıp birleştirme | Çatlağın kapanması, aranın düzeltilmesi ve kırığın bitişmesidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صدع | Yarma, çatlatma, alenen ilan etme | Sert bir cismin kırılıp ayrılması veya tebliğin aleniyetle açığa vurulması | Kesin |
| Latince | findere, diffindere, proclamare | Yarıp açmak, ilan etmek | Findere fiziksel çatlatmayı karşılarken kökün emri haykırma yönünü dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to cleave, to fissure, to proclaim openly | Çatlatmak, yarık açmak, açıkça bildirmek | Fissure fiziksel çatlağı, proclaim ise mecazi tebliğ yönünü karşılar | Güçlü |
| Almanca | spalten, zerspringen, kundtun | Yarıp ayırmak, çatlamak, duyurmak | Spalten sert bir cismin eksen boyunca ayrılması anlamında kökle tam örtüşür | Güçlü |
| Fransızca | fendre, fissurer, proclamer | Yarıp açmak, çatlatmak | Fiziksel direncin kırılması ve hakikatin sesle duyurulması anlamını paylaşır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَاصْدَعْ | Açıkça, haykırarak, kapalılığı kırarak tebliğ etmek | Tebliğ bağlamında, müşriklerin oluşturduğu baskı ve direnç duvarını hakikatle yarma emri (Hicr 15:94). |
| مُتَصَدِّعًا | Saygı ve haşyetten parça parça yarılıp dağılmak | Varlık ve idrak bağlamında, Kur'an'ın ağırlığı karşısında dağın bile katılığına rağmen yarılacağını beyan (Haşr 59:21). |
| الصَّدْعِ | Toprağın yarılarak içinden bitkinin fışkırması | Kozmik nizam bağlamında, gökten inen suyun ardından toprağın çatlayıp nebat vermesi yemini (Târık 86:12). |
| يَصَّدَّعُونَ | İnsanların kesin fırkalara ve sınıflara ayrılması | Kıyamet bağlamında, insanların cennetlik ve cehennemlik olarak birbirlerinden geri dönülmez biçimde kopması (Rûm 30:43). |
| يُصَدَّعُونَ | Başın sancıyla yarılır gibi ağrıması | Ahiret tasviri bağlamında, cennet içeceğinin dünyevi içkiler gibi baş ağrısı ve sersemlik vermemesi (Vâkıa 56:19). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Risaletin aleniyeti ve muhatap üzerindeki ilahi kelam baskısı | Peygamberin emri gizlemeden açıkça çatlatırcasına tebliğ etmesi ve haşyetle yarılma meselesi. | Hakikatin tavizsiz ayrımı ve bâtılı yarıp geçmesi. |
| Fıkıh | Zekât mallarının taksimi ve ortak mülkiyetin ayrılması | Zekât memurunun sürüyü iki eşit fırkaya ayırması (صِدْعَتَيْن) veya malların ifrazı. | Katı bir bütünün hak sahipleri arasında kesin sınırla ikiye bölünmesi. |
| Tefsir | Târık ve Hicr surelerindeki ontolojik ve tebliğsel çatlama | Nebatın yeri çatlatması ile hakikatin toplumsal cehaleti çatlatması arasındaki yapısal uyum. | Örtünün, sert kabuğun içten gelen güçle yırtılması. |
| Hadis | Baş ağrısı (sudâ') ve fitnelerin toplumu parçalaması | Şiddetli baş ağrısı için kökün kullanımı; toplumun fırkalara ayrılarak yeknesaklığını kaybetmesi. | Ağrının başı ikiye yarar gibi zonklaması; cemiyetin çatlaması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Davet ve iman | Aleni tebliğ ve hak-bâtıl ayrımı | Gizliliği bitirme ve tarafları netleştirme | Hakikatin hiçbir diplomatik perde arkasına sığınmadan, şirk duvarını çatlatarak ortaya konmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve jeolojik süreçler | Kırılma, fay hattı ve nebat çıkışı | Basıncın yüzeyi yararak döngüyü sürdürmesi | Toprağın çatlaması, suyun tohumu uyandırması ve yer kabuğunun kırılması ilmi sürekliliktir. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal kutuplaşma ve tasnif | Fırkalara ayrılma (infisal) | Safların ayrışması | Kıyamet günü veya kriz anlarında kitlelerin hakikate göre iki kesin blok haline gelmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin ifrazı ve dağıtımı | Malın net parçalara bölünmesi | Mülkiyet sınırlarının berraklaşması | Ortak veya yığın halindeki malın kesin çizgilerle ayrılarak hak sahiplerine verilmesidir. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kırılma mekaniği, çatlak ilerlemesi ve faylanma | Malzeme biliminde gerilim altındaki sert bir cismin kritik eşiği aştığında elastikiyetini kaybedip çatlaması ve jeolojide fay hatlarının ayrılmasıyla birebir örtüşür. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal polarizasyon ve aleniyet krizi | Sosyolojide homojen görünen bir toplumun dışsal veya ahlaki bir şok karşısında gizli çatlaklarının belirginleşip iki uzlaşmaz kampa bölünmesidir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece sıradan bir baş ağrısına (migren / sudâ') veya rastgele bir çatlamaya indirgeyerek tebliğdeki dönüştürücü gücünü unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Toprağın bitki vermesinden dağın Kur'an karşısında parçalanmasına, peygamberin tebliğinden mahşerdeki kesin tasnife kadar uzanan topyekûn ontolojik bir yarıktır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hicr 15:94 ayetindeki tebliği pasif bir anlatım zannederek, hakikatin bâtıl yapıyı sarsıcı ve çatlatıcı bir meydan okuma içerdiğini kavrayamamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hakikati sunuş biçiminin uzlaşmacı değil, statükoyu ve sahte bütünlükleri yarıcı, hak ile bâtılı cerrahi bir kesinlikle ayırıcı olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberin açık davetle emrolunduğu Mekkî ayetlerde, ahiretteki kesin ayrışma sahnelerinde ve yerin diriliş delillerinin sergilendiği kozmolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin dile getirilmesini yalnızca yatıştırıcı bir teselli zanneden algıyı düzeltir; hakikatin sert yapılara çarptığında onları çatlatacak bir kudrete sahip olduğunu hatırlatır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSert, katı ve monolitik bir nesnenin (cam, kaya, kuru zemin) iç gerilim veya dış darbeyle yarılarak iki belirgin hatta ayrılması.
- Soyut anlamGizli kalmış, bastırılmış veya dirençle örtülmüş bir hakikatin aleni bir tebliğle direnç duvarını parçalayıp görünür hale gelmesi ve safları kesin biçimde ayırması.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki potansiyel gerilimin kritik noktaya ulaşması sonucu homojen yapının bozularak iki zıt veya ayrık faza geçmesi (faz ayrışması ve kırılma).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde başlangıçtaki sert ve bütüncül yapıyı temsil eder. Bu yapı üzerine etki eden gerilim veya dış basınç , malzemenin kritik kırılma eşiği olan değerine ulaştığında veya onu aştığında sistem çatlayarak iki ayrık bileşene ( ve ) bölünür. Kesişimlerinin boş küme olması (), صدع kökünün doğurduğu nihai ayrışmanın kesinliğini, tarafların birbiriyle kaynaşamaz biçimde fırkalara ayrılışını ve hakikatin sınırlarının berraklığını ifade eder.