صدع
ص - د - ع
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 5 sîga
- 13 sözlük
Çatlak, yarık demektir. Yarma da denmektedir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Çatlak, yarık demektir. Yarma da denmektedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.502 harfباب العين والصاد والدال معهما
ع ص د، ص ع د، د ع ص، ص د ع مستعملات ع د ص، د ص ع مهملان عصد: قلت لأبي الدُّقَيش: ما العَصْدُ? قال: تقليبك العصيدة في الطَّنجير بالمِعصدة. تقول: عَصَدَ يَعْصِدُ عَصْداً.
قلت: هل تعرفه العرب العاربة ببواديها? قال: نعم! أما سمعت قول غيلان:
على الرَّحْل ممّا منّه السير عاصد
أي: يذبذب رأسه ويضطرب شبه الناعس الذي يعصد لخفة رأسه. وقال بعضهم: العاصد في هذا البيت هو الميّت
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.082 harfالصَدْعُ: الشقُّ. يقال: صَدَعْتُهُ فانْصَدَعَ هو، أي انشقَّ. والصَديعُ: الصبحُ. والصَديعُ: الصِرْمَةُ من الإبل، والفِرْقَةُ من الغنم. وصَدَعْتُ الفلاةَ: قطعتها. وصَدَعْتُ الشيء: أظهرته وبيَّنته. ومنه قول أبي ذؤيب:
يَسَرٌ يُفيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
يقال: صَدَعْتُ بالحقِّ، إذا تكلّمت به جهاراً. وقوله تعالى: "فاصْدَعْ بما تُؤْمَر". قال الفراء: أراد فاصْدَعْ بالأمر، أي أَظْهِرْ دينَكَ. أبو زيد:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.513 harfباب العين والصاد مع الدال
عصد ، صدع ، صعد ، دعص : مستعملة
عصد : أبو عُبَيد عن أبي زيد : يقال : عَصَد فلان يَعْصِد عُصُوداً إذا مات . وأنشد شَمِر :
على الرحل ممَّا منَّه السَيْر عاصدُ
وقال الليث : العاصد ههنا : الذي يعصِد العَصِيدة أي يُديرها ويقلبها بالمِعْصَدة ، شبَّه الناعس به لِخَفَقان رأسه . قال : ومن قال : إنه أراد الميّت بالعاصد فقد أخطأ . ابن شُمَيل : تركتُهم في عِصْواد وهو الشَّرّ من
باب العين والصاد مع الدال عصد ، صدع ، صعد ، دعص : مستعملة عصد : أبو عُبَيد عن أبي زيد : يقال : عَصَد فلان يَعْصِد عُصُوداً إذا مات . وأنشد شَمِر : على الرحل ممَّا منَّه السَيْر عاصدُ وقال الليث : العاصد ههنا : الذي يعصِد العَصِيدة أي يُديرها ويقلبها بالمِعْصَدة ، شبَّه الناعس به لِخَفَقان رأسه . قال : ومن قال : إنه أراد الميّت بالعاصد فقد أخطأ . ابن شُمَيل : تركتُهم في عِصْواد وهو الشَّرّ من قَتْل أو سِبَاب أو صَخَب . وقد عَصْوَدوا مُنْذُ اليوم عَصْوَدة أي صاحوا واقتتلوا . وقال الليث : العِصْواد : جَلَبة في بَلِيَّة ، يقال : عَصَدتهم العَصَاوِيدُ ، وهم في عِصْواد بينهم ، يعني البلايَا والخُصُومات . قال : وجاءت الإبِل عَصَاوِيد : ركِب بعضُها بعضاً . وكذلك عصاويد الكلام . وقال ابن شُمَيل : العَصَاويد : العِطَاش من الإبِل . وقال ابن الأعرابيّ : رجُل عِصْواد : عَسِر شديد ، وامرأة عِصْواد : صاحبة شَرّ . وأنشد : يا مَيَّ ذَات الطَوق والمِعضادِ فدتْكِ كُلَّ رَعبَلٍ عِصْوادِ ووِرْد عِصْواد : مُتْعِب وأنشد : وفي القَرَب العِصواد للعِيس سائق وقوم عَصَاوِيد في الحرب : يلازمون أقرانهم ولا يفارقونهم . وأنشد : لمّا رأيتهمُ لا دَرْءَ دونهمُ يدعُون لِحْيان في شُعث عصاويد وفي ( نوادر الأعراب ) : يوم عَطَوَّد وعَطَرَّد وعَصَوَّد أي طويل . وركِب فلان عِصْوَدَّة وعِرْبَدَّة إذا ركِب رأيه . وقال أبو عُبَيدة : عَصَد الرجلُ المرأة عَصْداً ، وعَزَدها عَزْداً إذا جامعها . وقاله الليث . قال : ويقال : أعصِدْني حِمَارك أي أعِرْنيه لأُنْزِيه على أتَاني . قال : ورجل عَصِيد معصود : نَعْت سَوْء . ويقال : عصدتُه على الأمر عَصْداً إذا أكرهتَه عليه . والعَصْد : اللَيُّ ، وبه سمِّيت العَصِيدة . صدع : قال الله جلّ وعزّ : ( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ) ( الحجر : 94 ) قال بعض المفسّرين : اجهَر بالقرآن . وقال أبو إسحاق : ( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ( : أظهِر ما تؤمَر به ، أُخِذ من الصَدِيع وهو الصبح . قال : وتأويل الصَدْع في الزُجاج : أن يَبين بعضُه من بعض . وأخبرني المنذري عن الحَرّانيّ عن ابن السِكيت قال : الصَدْع : الفَصْل . وأنشد لجرير : هو الخليفة فارضَوا ما قضاه لكم بالحقّ يصدع ما في قوله جَنَفُ قال : يصدع : يفصل ويُنْفِذ . وقال ذو الرُمَّة : فأصبحت أرمي كلَّ شَبْح وحائل كأني مُسَوَ قِسْمةَ الأرض صادع يقول : أصبحت أرمي بعيني كل شَبْح وهو الشخص وحائل : كل شيء يتحرّك . يقول : لا يأخذني في عيني كسر ولا انثناء كأني مُسوّ ، يقول : كأني أريد قِسْمة هذه الأرض بين أقوام ، صادع : قاض ، يصدع : يَفْرُق بين الحقّ والباطل . وقال الفَرّاء : ( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ) ( الحجر : 94 ) أي اصدع بالأمر ، أقام ( ما ) مقام المصدر . وقال ابن عَرَفة : ( فاصدع بما تؤمر أي فرّق بين الحقّ والباطل ، من قوله جل وعزّ : ( مِنَ اللَّهِ ) ( الروم : 43 ) أي يتفرقون . وقال مجاهد : ( بما تؤمر أي بالقرآن . قلت : ويسمّى الصبح صَدِيعاً ، كما يسمّى فَلَقاً ؛ وقد انصدع وانفطر وانفلق وانفجر إذا انشقَّ . وقال الليث : الصَدْع : شَقّ في شيء له صلابة . قال : وصدعْت الفلاة أي قطعتها في وسط جَوْزها . وكذلك صَدَع النهرَ : شقَّه شَقّاً ، وصدع بالحقّ : تكلّم به جِهاراً . وقال الله تعالى : ( الرَّجْعِ وَالاََرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ ) ( الطارق : 12 ) قال الفرّاء : ذات الصدع : تتصدع بالنبات . وقال الليث : الصَدْع : نبات الأرض لأنه يصدع الأرض فتصدّع به . قال : والصَدِيع : انصداع الصبح ، والصَدِيع : رُقعةٌ جديدة في ثوب خَلَق . وقال لَبِيد : دعي اللوم أو بِيني كشَقّ صَدِيع قال بعضهم : هو الرِدَاء الذي شُقَّ صِدْعتين ، يضرب مثلاً لكل فُرْقة لا اجتماع بعدها . والصِدْعة والصَدِيع : قطعة من الظباء والغَنَم . وجَبَل صادع : ذاهب في الأرض طُولاً . وكذلك سَبِيل صادع ووادٍ صادع . وهذا الطريق يَصْدَع في أرض كذا وكذا . ويقال : رأيت بين القوم صَدَعات أي تفرّقاً في الرأي والهَوَى ، يقال : أصلِحوا ما فيكم من الصَدَعات أي اجتمِعوا ولا تتفرّقوا . وقال الليث : الصُدَاع : وَجَع الرأس ، وقد صُدِّع الرجل تصديعاً . قال : ويجوز في الشعر صُدِع فهو مصدوع بالتخفيف . وتصدّع القومُ : تفرّقوا . الحَرّاني عن ابن السكيت : الصَّدْع في الزُجَاجة والحائط وغيرهما . والصَدَع : الوَعِل بين الوَعِلين : ليس بالعظيم ولا بالشَّخْت . وكذلك هو من الظِباء . وأنشد : يا رُبّ أبَّازٍ من العُفْر صَدَعْ تقبَّض الذئبُ إليه فاجتَمَعْ وقال الليث : الصَّدَع : الفَتِيّ من الأوعال . قال : ويقال : هو الرجل الشابّ المستقيم القناةِ . عمرو عن أبيه : الصَّدِيع : الثوب المشقَّق . والصديع : الصبح . أبو العباس عن ابن الأعرابي في قوله تعالى : ( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ( أي شُقّ جماعاتهم بالتوحيد . وقال غيره : أظهِر التوحيد ولا تَخَفْ أحداً . وقال غيره : فرّق القول فيهم مجتمعين وفُرَادَى . قال ثعلب : وسمعت أعرابياً كان يحضر مجلس ابن الأعرابيّ يقول : معنى ( اصدع بما تؤمر ) أي اقصد بما تؤمر . قال : والعرب تقول : اصدَع فلاناً أي اقصده لأنه كريم . أبو عُبَيد عن أبي زيد : الصِرْمة والقِصْلة والحُدْرة : ما بين العشرة إلى الأربعين من الإبل ، فإذا بلغتْ سِتّين فهي الصِدْعة . وقال ابن السِكّيت : رجل صَدَع وصَدْع وهو الضَرْب الخفيف اللحِم ، وأما الوَعِل فلا يقال فيه إلا صَدَع : وَعِل بين وَعِلين . صعد : قال الله جلّ وعزّ : ( إِذْ تُصْعِدُونَ وَلاَ تَلْوُونَ عَلَى أحَدٍ ) ( آل عمران : 153 ) الآية قال الفرّاء : الإصعاد : في ابتداء الأسفار والمخارج ؛ تقول أصعدنا من مكَّة وأصعدنا من الكوفة إلى خراسان ، ومن بغداد إلى خراسان وأشباه ذلك ، فإذا صعِدت في السُلَّم أو الدرجة وأشباهه قلت : صَعِدت ولم تقل : أصعدت . وقرأ الحسن : ( إذ تَصْعَدون ) جعل الصُعود في الجبل كالصعود في السُّلّم . وأخبرني المنذري عن الحَرّانيّ عن ابن السكيّت قال : يقال : صعِد في الجبل وأصعد في البلاد . ويقال : ما زلنا في صَعُود ، وهو المكان فيه ارتفاع . قال : وقال أبو صخر : يكون الناس في مباديهم ، فإذا يبِس البقلُ ودخل الحَرّ أخذوا إلى مَحَاضرهم ، فمن أمَّ القِبلة فهو مُصْعِد ، ومن أمّ العراق فهو منحدر . قلت : وهذا الذي قاله أبو صخر كلام عربيّ فصيح ، سمعت غير واحد من العرب يقول : عارضنا الحاجّ في مَصْعدهم أي في قصدهم مكَّة ، وعارضناهم في مُنْحَدرهم أي في مَرْجِعهم إلى الكوفة من مكّة . وقال ابن السِكّيت : قال لي عُمَارة : الإصعاد إلى نَجْد والحِجاز واليمن والانحدار إلى العراق والشام وعُمَان . قلت : وهذا يشاكل كلام أبي صخر . وقال الأخفش : أصعد في البلاد : سار ومضى ، وأصعد في الوادي : انحدر فيه ، وأمَّا صعِد فهو ارتقاء . أبو عُبَيد عن أبي زيد وأبي عمرو يقال : أصعد الرجل في البلاد حيث توجّه . وقال غيرهم : أصعدت السفينةُ إصعاداً : إذا مدَّت شِرَاعها فذهبت بها الريح صُعُداً . وقال الليث : صعِد إذا ارتقى ، واصَّعَّد يَصَّعَّدُ إصّعّاداً فهو مصَّعِّد إذا صار مستقبِل حَدُور أو نهر أو وادٍ أو أرض أرفع من الأخرى . قال : وصَعّد في الوادي إذا انحدر . قلت : والاصَّعَّاد عندي مثل الصُعُود ؛ قال الله تعالى : ( كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِى السَّمَآءِ ) ( الأنعام : 125 ) يقال : صعِد واصَّعّد واصَّاعَد بمعنى واحد . وقال الله تعالى : ( فَتَيَمَّمُواْ صَعِيداً طَيِّباً ) ( النِّساء : 43 ) قال الفرّاء في قوله تعالى : ( صَعِيداً جُرُزاً ) ( الكهف : 8 ) : الصعيد : التراب ، وقال غيره : هي المستوية . وقال أبو عُبَيدة في قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إيّاكم والقُعود بالصُعُدات ) : قال : الصُعُدات : الطُرُق ، مأخوذة من الصَعيد ، وهو التراب . وجمع الصعيد صُعُد ، ثم صُعُدات جمع الجمع . وقال الشافعي فيما رُوِي لنا عن الربيع له : لا يقع اسم صَعِيد إلاّ على تراب ذي غُبار . فأمّا البطحاء الغليظة والرقيقة والكَثِيب الغليظ فلا يقع عليه اسم صعيد وإن خالطه تراب أو صعيد أو مَدَر يكون له غُبَار كأن الذي خالطه الصعيدَ . قال : ولا يَتيَمم بنُورة ولا كُحل ولا زِرْنيخ ، وكل هذا حجارة . وقال أبو إسحاق بن السرِيّ : الصعيد : وجه الأرض . قال : وعلى الإنسان أن يضرب بيديه وجه الأرض ، ولا يبالي أكان في الموضع تراب أو لم يكن ؛ لأن الصعيد ليس هو التراب ، إنما هو وجه الأرض ، تراباً كان أو غيره . قال : ولو أن أرضاً كانت كلها صخراً لا تراب عليه ثم ضرب المتيمِّمُ يده على ذلك الصخر لكان ذلك طَهُوراً إذا مَسَح به وجهه . قال الله جلّ وعزّ : ( فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا ) ( الكهف : 40 ) فأعلمك أن الصعيد يكون زَلَقاً . والصُعُدات : الطُرُق ، وسمّي صَعيداً لأنه نهاية ما يُصْعَد إليه من باطن الأرض لا أعلم بين أهل اللغة اختلافاً فيه أن الصعيد وجه الأرض . قلت : وهذا الذي قاله أبو إسحاق أحسبه مذهب مالك ومن قال بقوله ولا أستيقنه . فأمَّا الشافعيّ والكوفيّون فالصعيد عندهم التراب . وقال الليث : يقال للحديقة إذا خَرِبت وذهب شَجْراؤها : قد صارت صعيداً أي أرضاً مستوية لا شجر فيها . شَمِر عن ابن الأعرابيّ : الصعيد : الأرضُ بعينها ، وجمعها صُعُدات وصِعْدان . وقال أبو عُبَيد : الصُعُدات : الطُرُق في قوله : ( إياكم والقعود بالصُعُدات ) . قال : وهي مأخوذة من الصَّعيد وهو التراب ، وجمعه صُعُد ثم صُعُدات مثلُ طريق وطُرُق وطُرُقات قال : وقال غيره : الصعيد : وجه الأرض البارزُ قلَّ أو كثر . تقول : عليك الصعيدَ أي اجلس على وجه الأرض . وقال جرير : إذا تَيْم ثوتْ بصعيد أرض بكت من خُبْث لؤمهم الصعيدُ وقال في أخرى : والأطيبين من التراب صعيدا سَلَمة عن الفرّاء ، قال : الصعيد : التراب ، والصعيد : الأرض ، والصعيد : الطريق يكون واسعاً وضيّقاً ، والصعيد : الموضع العريض الواسع . والصعيد : القبر . وقال الله جلّ وعزّ : ( عَنِيداً سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً ) ( المدَّثِّر : 17 ) قال الليث وغيره : الصَّعُود : ضِدّ الهَبُوط ، وهي بمنزلة العَقَبة الكَئُود ، وجمعها الأصْعِدة . ويقال : لأُرهِقَنَّك صَعُوداً أي لأُجشِّمنَّك مشقة من الأمر . وإنما اشتقوا ذلك لأن الارتفاع في صَعود أشقّ من الانحدار في هَبُوط . قال في قوله : ( عَنِيداً سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً ( يعني مشقَّة من العذاب . ويقال : بَل جبل في النار من جَمْرة واحدة يكلَّف الكافر ارتقاءه ويُضرب بالمَقَامع ، فكلّما وضَعَ عليه رجله ذابت إلى أسفل وركه ، ثم تعود مكانها صحيحةً . قال : ومنه اشتُقّ تصعَّدني ذلك الأمرُ أي شقَّ عليَّ . وقال أبو عُبَيد في قول عُمَر : ما تصعَّدتني خُطْبة ، ما تصعَّدتني خُطْبة النكاح : أي ما تكاءدتني وما بَلَغت منّي وما جَهَدتني . وأصله من الصَّعُود وهي العَقَبة الشاقَّة . وقال الليث : الصُعُد شجر يذاب منه القار . وقال غيره : التصعيد : الإذابة ، ومنه قيل : خَلّ مُصَعَّد وشراب مصعَّد إذا عولج بالنار حتى يَحُول عمَّا هو عليه ، لوناً وطعماً . أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا وَلَدت الناقة لغير تَمَام ولكنها خَدَجت لستة أشهر أو سبعة فعُطفت على ولدِ عامِ أوَّلَ فهي صَعُود . وقال الليث : الصَّعُود : الناقة يموت حُوارها فترجع إلى فَصِيلها فتدُرّ عليه ، وقال : هو أطيب لِلبنها . وأنشد : لها لبن الخليَّة والصَّعُود قلت : والقول ما قاله الأصمعيّ ، سماع من العرب ، ولا تكون صَعُوداً حتى تكون خادِجاً . أبو عبيد : الصَّعْدة : الأَلَّة ، وهي نحو مِن الْحَرْبة أو أصغر منها . وقال النضر : الصَّعْدة : القَنَاة . وقال الليث : هي القناة المستوية تنبت كذلك لا تحتاج إلى التثقيف ، وكذلك من القَصَب ، وجمعها الصِّعَاد . وأنشد : صَعْدة نابتة في حائر أينما الريحُ تُمَيِّلْها تمِلْ وقال آخر : خرير الريح في قَصَب الصِّعَاد قال : والصَعْدة من النساء : المستقيمة كأنها صَعْدة قَناةٍ ، وجَوَارٍ صَعْدات ، خفيفة لأنه نعت . وثلاث صَعَدات لِلقنا مثقَّلة لأنه اسم . وقال ابن شُمَيل : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه خرج على صَعْدة يتبعها حُذَاقِيّ . قال : الصَعْدة : الأتَان الطويلة ، والْحُذَاقِيّ : الْجَحش . وقال الأصمعيّ : الصُّعَداء : هو التنفّس إلى فوق ، ممدود . وقولهم : صنع أو بلغ كذا وكذا فصاعداً أي فما فوق ذلك : وعُنُق صاعد أي طويل . ويقال : فلان يتبع صُعُداء معناه أنه يرفع رأسه ولا يطأطئه . وقال ابن شميل : يقال للناقة : إنها لفي صعيدة بازلَيها أي قد دنت ولَمَّا تَبْزُل ، وأنشد : سَدِيس في صَعِيدة بازلَيها عَبَنَّاة ولم تَسِق الْجَنِينا زيادة من غير خطّ المصنِّف : والصُّعْدُد : الصُّعُود وهي المشَقَّة ، قال : أغشيتَهم عَوْصاء فيها صُعْدُد أُردِف في آخره دال ، كما أُردف في دُخلل الرجل أي دخيله وبِطانته . والصَّعُوداء : الثنِيَّة الصعبة . وقال ابن مقبل : وحدَّثته أن السبيل ثنِيَّة صعوداء يدعو كل كهل وأمردا وفي نفسه وصدره صَعْداء أي ما يتصاعده ويتكاءده ، قال الهذليّ : وإن سيادة الأقوام فاعلم لها صَعْداء مَطْلَعُها طويل والصُّعَداء : الارتفاع . ومثاله من المصادر المُضَواء من المضيّ ، والمُطَواء من التمطّي ، والثُّوبَاء من التثاؤب ، والغُلَواء من الغلوّ ، قال ذو الرمّة : قطعت بنهَّاض إلى صُعَدائه إذا شمَّرت عن ساق خِمْس ذلاذلُه والصَعْد : الجبل الطويل ، قال : ولقد سموتُ إليك من جبل دون السماء صَمَحْمَح صَعْدِ والمَصْعَد : الْحَرّ المرتفع . دعص : الدِعْص : الكَثِيب من الرمل المجتمِع . وجمعه دِعَصَة وأدعاص ، وهو أقل من الحِقْف . أبو عُبَيد عن أبي زيد : أدعصه الحَرُّ إدعاصاً إذا قتله ، وأهرأه البَرْد إذا قتله . الليث : المندعِص : الشيء الميّت إذا تفسَّخ ، شُبّه بالدِعْص لِوَرَمه . قال : وواحدة الدِعْص دِعْصَة . وفي ( نوادر الأعراب ) : دَعَص برجله ودَحَص ومحص وقَعَص إذا ارتكض . ويقال : أخَذْتُه مداعَصَة ومداغَصَة ومقاعصة ومرافصة ومحايصة ومتايَسة أي أخذته مُعَازَّة .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.424 harf(باب الصاد والدال وما يثلثهما)
(صدر) الصاد والدال والرَّاء أصلان صحيحان، أحدُهما يدلُّ على خلاف الوِرْد، والآخر صَدْر الإنسان وغيره.
فالأوّلُ قولُهم: صَدَرَ عن الماءِ، وصَدَرَ عن البِلاد، إذا كان وَرَدَها ثمَّ شَخَصَ عنها.
وقال الأَحْمَر([1]): يقال صَدَرْتُ عن البِلادِ صَدَراً، وهو الاسم، فإن أردْتَ المصدر جزمت الدَّال. وأنشد:
وليلةٍ قد جَعَلْتُ الصُّبْحُ موعدَها *** صَدْرَ المطيَّة حتَّى
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR441 harf- الصدع: الشق في الأجسام الصلبة كالزجاج والحديد ونحوهما، يقال: صدعته فانصدع، وصدعته فتصدع، قال تعالى: ﴿يومئذ يصدعون﴾ [الروم/ 43]، وعنه استعير: صدع الأمر، أي: فصله، قال: ﴿فاصدع بما تؤمر﴾ [الحجر/94]، وكذا استعير منه الصداع، وهو شبه الاشتقاق في الرأس من الوجع. قال: ﴿لا يصدعون عنها ولا ينزفون﴾ [الواقعة/19]، ومنه الصديع للفجر (انظر: المجمل 2/552، والبصائر 3/395، واللسان: صدع)، وصدعت الفلاة: قطعتها
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.035 harfص د ع
في العود ونحره من الأشياء صدْعٌ وصدوع وصدعته فانصدع وكأنه صدع الزجاجة.
ومن المجاز: صدع البين شملهم.
وصدع الظعائن يوم بن فؤاده.
وتصدع الحي.
وتصدعوا عني.
وانصدع الفجر.
وجئته وعمود الصبح منصدع.
قال ذو الرمة: فغلت وعمود الصبح منصدع عنه وسائره بالليل محتجب وطلع الصديع وهو الفجر.
وانصدعت الأرض بالنبات.
وصدعها الله تعالى " والأرض ذات الصدع " وصدعت الفلاة:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.221 harfالصَّدْعُ: الشَّقُّ في الشيءِ الصُّلْبِ كالزُّجاجةِ والحائِطِ وغيرهما، وجمعه صُدُوعٌ؛ قال قيس ابن ذريح:
أَيا كَبِداً طارتْ صُدُوعاً نَوافِذاً،
ويا حَسْرَتا ماذا تَغَلْغَلَ بِالْقَلْبِ؟
ذهب فيه أَي أَن كل جزء منها صار صَدْعاً، وتَأْوِيل الصَّدْعِ في الزجاج أَن يَبِينَ بعضُه من بعض. وصَدَعَ الشيءَ يَصْدَعُه صَدْعاً وصَدَّعَه فانْصَدَعَ وتَصَدَّعَ: شَقّه بنصفين، وقيل: صَدّعه شقّه ولم يفترق. وقوله عز
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR322 harf* ص د ع * * الصَّدْعُ * الشق وقد * صَدَعَهُ فانْصَدَعَ * وبابه قطع قلت ومنه قوله تعالى ﴿والأرض ذات الصدع﴾ و * صَدَعَ * بالحق تكلم به جهارا وقوله تعالى ﴿فاصدع بما تُؤمر﴾ قال الفراء أراد فاصدع بالأمر أي أظهر بدينك و * تَصَدَّعَ * القوم تفرقوا و * الصُّدَاعُ * وجع الرأس و * صُدِّعَ * الرجل على ما لم يسم فاعله * تَصْديعا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.836 harfالصدع: الشق في شيء صلب، كالزجاجة والحائط ونحوهما، قاله الليث، وأنشد لحسان يهجو الحارث بن عوف المري:
وأمانة المري حيث لـقـيتـه مثل الزجاجة صدعها لم يجبر وجمعه صدوع، قال قيس بن ذريح:
أيا كبدا طارت صدوعا نوافذا ويا حسرتا ماذا تغلغل بالقلب
ذهب فيه إلى أن كل جزء منها صار صدعا، وتأويل الصدع في الزجاجة أن يبين بعضه من بعض. الصدع:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR16.302 harfصَدَعَهُ
1 صَدَعَهُ ذ , (S, Msb, K,) aor. صَدَعَ , (Msb, K,) inf. n. صَدْعٌ, (S, * Msb, K, *) He clave, split, slit, or cracked, it [i. e. a hard thing, such as a glass vessel, and a wall, and the like of these; (see صَدْعٌ below;) or so generally]; syn. شَقَّهُ; (S, Msb, K;) as also ↓ صدّعهُ, [but app. in an intensive sense, or relating to a number of objects,] inf. n. تَصْدِيعٌ: (TA:) or so as
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.017 harfصَدَعَ
صَدَعَ A ( n. ac. صَدْع 1 ),
a. Split, cleft, parted, divided, separated.
b. Crossed, traversed ( desert ).
c. Made clear, evident, manifest.
d. [ Bi ], Manifested, declared, disclosed, revealed.
e. [ Bi ], Carried out, accomplished ( affair ).
f. ( n. ac. صُدُوْع 27 ) [ Ila ], Inclined to.
صَدَّعَ
صَدَّعَ II ,
a. see I (a) ,
b. ( c ).
d. [ coll. ], Distressed, molested.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok26.163 harfصدع
صَدَعَ - يَصْدَعُ - صَدْع - صَدَّعَ - يُصَدِّعُ، صُدِّعَ - يُصَدَّعُ - تَصَدَّعَ - يَتَصَدَّعُ، يَصَدَّعُ - يَصََّدَّعُوْن - مُتَصَدِّع - مُتَصَدِّعَاً
صَدَعَ - يَصْدَعُ + كائن + كائناً + بـِ شيء أو أمر: يرد تحرك شيء باتجاهه بمواجهته بحاجز أو جسم صلب، فيجعله يعود من حيث أتى على شكل أجزاء مبعثرة متفرقة
﴿فاصدع بما تؤمر﴾: اصدع الناس بما
Mücavir kökler24 mücavir (35 toplam)
- نزف
1 ortak ayet · Çekilerek suyu bitirilmiş kuyu demektir
- خشع
1 ortak ayet · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
- فكر
1 ortak ayet · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
- جبل
1 ortak ayet · Dağ anlamındadır
- خشي
1 ortak ayet · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
- ضرب
1 ortak ayet · Örnek verdi
- ردد
1 ortak ayet · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
- وجه
1 ortak ayet · Yüz demektir
- عرض
1 ortak ayet · Ön dişler demektir
- قرأ
1 ortak ayet · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
- دين
1 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- ذو
1 ortak ayet · Sahip
Geçtiği ayetler(5)
وَالْأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ
ÇatlakVe yarılan yere,
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صدع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فلق, شقق, فطر, فصل |
| Zıt Kök | لأم |
| Çekirdek Özet 1 | Cam, taş veya kuru toprak gibi sert ve katı bir cismin yarılması, çatlayıp birbirinden ayrılması |
| Çekirdek Özet 2 | Hakikatin örtüsünü kırarak açıkça ortaya çıkması ve toplumsal ya da varlıksal blokların ikiye ayrılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bütüncül bir yapının dış etki veya iç gerilimle kırılıp kesin bir ayrıma ve görünürlüğe ulaşması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir kırılma veya dağılma sayarak, sert bir direncin aşılması ve hakikatin aleniyetle ayrışması boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صد | Katı bir engelle karşılaşma, direnç gösterme, bir tarafa dönme veya yüz çevirme anlamı taşır; صدد, صدر, صدف, صدق köklerinde olduğu gibi sertlik, yüzleşme ve bir sınıra dayanma ortak çekirdektir. | ع | ع boğaz harfinin getirdiği derinlik ve açığa çıkma etkisiyle, sert engelin ve direncin içten dışa yarılarak çatlaması, gizli olanın yüzeye fırlaması ve kesin bir ayrışmanın meydana gelmesi anlamını doğurmuştur. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Dirençli ve sıkışık bir kütlenin tutunma gücünü, iç gerilimini ve toplanmış sertliğini temsil eder. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bu sıkışmış ve sert yapı içinde bir açıklığın, geçiş aralığının veya yarığın belirmesini simgeler. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Yarılan ve aralanan yerden içkin olanın dışarıya bakması, görünür kılınması ve aleniyet kazanması hareketini ifade eder. |
| صدع | Sıkışmış ve sert bir kütlenin kapı gibi yarılarak içindekini gözler önüne sermesi | Katı ve yekpare duran yapının direncinin kırılarak bir yarık açılması ve bu yarık vasıtasıyla saklı olan hakikatin ya da unsurun bütünüyle dışa vurulması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Cam, kaya, duvar ve kuru toprak gibi sert nesnelerde meydana gelen yarık ve çatlak; çölde yolu ortadan ikiye yararak ilerleme veya sürüyü iki belirgin fırkaya ayırma. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî bir beytinde kumar oklarını dağıtan ve her bir hisseyi açıkça ortaya koyan kişiyi tasvir ederken kökü aleniyet ve payları kesin olarak ayırma anlamında kullanır: فكأنهن ربابة وكأنه / يسر يفيض على القداح ويصدع |
| Erken Arapça kullanım | Kays b. Zerîh aşk acısıyla yüreğinin parçalanmasını anlatırken kökü kullanır: أَيا كَبِداً طارتْ صُدُوعاً نَوافِذاً / ويا حَسْرَتا ماذا تَغَلْغَلَ بِالْقَلْبِ Ayrıca zekât memurunun koyun sürüsünü iki eşit parçaya ayırmasını anlatan hadiste sürünün her bir parçası صِدْعَة olarak adlandırılmıştır. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde صدع kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzey-Batı Sami sahasında sert nesnelerin kırılması, yarılması, çatlak açılması ve fırkalara bölünme semantik ekseninde yer alır. Arapçada ص harfiyle temsil edilen sertlik ve sürtünme vurgusu, İbranicede צ (tsade) veya zıtlaşma bildiren köklerle fonetik paralellik gösterirken; Süryanicede s-d-ʿ / s-d-ʾ varyantlarında tahta veya taşın yarılması, kumaşın yırtılması anlamları mevcuttur. Kökün en ilksel somut çekirdeği, organik olmayan ya da sertleşmiş maddelerin darbe yahut iç basınç altında esnemeyip kırılması ve yüzeyinde doğrusal bir hat boyunca yarık oluşturmasıdır. Arapça bu fiziksel yarıktan iki güçlü soyutlama türetmiştir: birincisi sabahın karanlığı yararak doğması (انصداع الصبح) veya bitkinin toprağı çatlatıp çıkması (صدع الأرض) gibi örtünün yırtılıp aleniyetin belirmesi; ikincisi ise toplumun ya da toplulukların fırka fırka birbirinden kopmasıdır (تصدع القوم).
Güven Güçlü
Kaynak Payne Smith (Thesaurus Syriacus), Lisān al-ʿArab ve Brown-Driver-Briggs.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sert cisimde yarık açma | Cam, taş veya kemikteki ayrılma; hakikati açıkça ilan ederek (صدع بالحق) bâtılın kapalılığını kırma yönünde semantik genişleme göstermiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice yarıcı / çatlatıcı kökler | Süryanice ve civar lehçelerde taş ve sert zeminlerin yarılması veya yırtılması eylemleriyle ortak semantik çekirdeği paylaşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sert kabuk kırma / ayırma kökleri | Kökün sert engelleri bölme yönü Afro-Asyatik tabakadaki bazı kırılma ve fışkırma morfemleriyle örtüşmektedir. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Gesenius / David Cohen semitik kök analizleri.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صدع | Anlamlı | Yarma, çatlatma, ayırma | Sert bir nesnenin yarılarak ayrılması, bitkinin yeri çatlatması, emrin açıkça ortaya konması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| صعد | Anlamlı | Yukarı çıkma, yükselme | Bir basamağı veya irtifayı tırmanma, yukarıya doğru yönelme | Kur'an'da geçer; yer çekimine karşı bir direnci aşma yönüyle ortak sertlik nüansı taşır |
| دصع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde (el-Ayn) mühmel kabul edilmiştir |
| دعص | Anlamlı | Yığma, basıp sıkıştırma | Toprağı, kumu üst üste yığma; sertleşmiş kum tepesi (دعص) | Kur'an'da geçmez; ayrılmanın aksine bir araya yığışma bildirir |
| عصد | Anlamlı | Burarak çevirme, karıştırma | Tenceredeki yemeği (asîde) kaşıkla zorlayarak ve kuvvetle çevirme | Kur'an'da geçmez; içsel bir dirençle yoğurma eylemidir |
| عدص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صدع | Merkez | Yarma, çatlatma, alenileştirme | Sert ve dirençli yapıyı kırarak içindekini bütünüyle dışa vurma | Sertlik şarttır; ayrılan kısımlar tamamen kopmasa da çatlak katidir |
| فلق | Komşu | İkiye ayırma, içinden fışkırtma | Bir tohumun veya tanenin kabuğunu patlatıp içinden hayat çıkarma | صدع köküne göre daha yumuşak ve üretici bir çatlamayı, doğuşu hedefler |
| شقق | Komşu | Boylu boyunca yarma | Cisimde düz veya derin bir yarık açma; meşakkat verme | صدع sert cisimlere ve sesli / aleni tebliğe odaklanırken, شقق genel yarılmayı bildirir |
| فطر | Komşu | İlk defa yararak var etme | Yokluk karanlığını yırtıp ilk yaratılışı başlatma | Başlangıç ve özgün yaratılış boyutuna odaklanır |
| فصل | Komşu | İki şeyi birbirinden tamamen ayırma | Parçaların arasını açıp birbirine karışmaz kılma | Fiziksel bir çatlama şartı olmaksızın hüküm ve kategori ayrımıdır |
| لأم | Zıt | Yarayı sarma, çatlağı onarma | Ayrılmış veya yarılmış iki parçayı birbirine kaynatıp birleştirme | Çatlağın kapanması, aranın düzeltilmesi ve kırığın bitişmesidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صدع | Yarma, çatlatma, alenen ilan etme | Sert bir cismin kırılıp ayrılması veya tebliğin aleniyetle açığa vurulması | Kesin |
| Latince | findere, diffindere, proclamare | Yarıp açmak, ilan etmek | Findere fiziksel çatlatmayı karşılarken kökün emri haykırma yönünü dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to cleave, to fissure, to proclaim openly | Çatlatmak, yarık açmak, açıkça bildirmek | Fissure fiziksel çatlağı, proclaim ise mecazi tebliğ yönünü karşılar | Güçlü |
| Almanca | spalten, zerspringen, kundtun | Yarıp ayırmak, çatlamak, duyurmak | Spalten sert bir cismin eksen boyunca ayrılması anlamında kökle tam örtüşür | Güçlü |
| Fransızca | fendre, fissurer, proclamer | Yarıp açmak, çatlatmak | Fiziksel direncin kırılması ve hakikatin sesle duyurulması anlamını paylaşır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَاصْدَعْ | Açıkça, haykırarak, kapalılığı kırarak tebliğ etmek | Tebliğ bağlamında, müşriklerin oluşturduğu baskı ve direnç duvarını hakikatle yarma emri (Hicr 15:94). |
| مُتَصَدِّعًا | Saygı ve haşyetten parça parça yarılıp dağılmak | Varlık ve idrak bağlamında, Kur'an'ın ağırlığı karşısında dağın bile katılığına rağmen yarılacağını beyan (Haşr 59:21). |
| الصَّدْعِ | Toprağın yarılarak içinden bitkinin fışkırması | Kozmik nizam bağlamında, gökten inen suyun ardından toprağın çatlayıp nebat vermesi yemini (Târık 86:12). |
| يَصَّدَّعُونَ | İnsanların kesin fırkalara ve sınıflara ayrılması | Kıyamet bağlamında, insanların cennetlik ve cehennemlik olarak birbirlerinden geri dönülmez biçimde kopması (Rûm 30:43). |
| يُصَدَّعُونَ | Başın sancıyla yarılır gibi ağrıması | Ahiret tasviri bağlamında, cennet içeceğinin dünyevi içkiler gibi baş ağrısı ve sersemlik vermemesi (Vâkıa 56:19). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Risaletin aleniyeti ve muhatap üzerindeki ilahi kelam baskısı | Peygamberin emri gizlemeden açıkça çatlatırcasına tebliğ etmesi ve haşyetle yarılma meselesi. | Hakikatin tavizsiz ayrımı ve bâtılı yarıp geçmesi. |
| Fıkıh | Zekât mallarının taksimi ve ortak mülkiyetin ayrılması | Zekât memurunun sürüyü iki eşit fırkaya ayırması (صِدْعَتَيْن) veya malların ifrazı. | Katı bir bütünün hak sahipleri arasında kesin sınırla ikiye bölünmesi. |
| Tefsir | Târık ve Hicr surelerindeki ontolojik ve tebliğsel çatlama | Nebatın yeri çatlatması ile hakikatin toplumsal cehaleti çatlatması arasındaki yapısal uyum. | Örtünün, sert kabuğun içten gelen güçle yırtılması. |
| Hadis | Baş ağrısı (sudâ') ve fitnelerin toplumu parçalaması | Şiddetli baş ağrısı için kökün kullanımı; toplumun fırkalara ayrılarak yeknesaklığını kaybetmesi. | Ağrının başı ikiye yarar gibi zonklaması; cemiyetin çatlaması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Davet ve iman | Aleni tebliğ ve hak-bâtıl ayrımı | Gizliliği bitirme ve tarafları netleştirme | Hakikatin hiçbir diplomatik perde arkasına sığınmadan, şirk duvarını çatlatarak ortaya konmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve jeolojik süreçler | Kırılma, fay hattı ve nebat çıkışı | Basıncın yüzeyi yararak döngüyü sürdürmesi | Toprağın çatlaması, suyun tohumu uyandırması ve yer kabuğunun kırılması ilmi sürekliliktir. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal kutuplaşma ve tasnif | Fırkalara ayrılma (infisal) | Safların ayrışması | Kıyamet günü veya kriz anlarında kitlelerin hakikate göre iki kesin blok haline gelmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyetin ifrazı ve dağıtımı | Malın net parçalara bölünmesi | Mülkiyet sınırlarının berraklaşması | Ortak veya yığın halindeki malın kesin çizgilerle ayrılarak hak sahiplerine verilmesidir. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kırılma mekaniği, çatlak ilerlemesi ve faylanma | Malzeme biliminde gerilim altındaki sert bir cismin kritik eşiği aştığında elastikiyetini kaybedip çatlaması ve jeolojide fay hatlarının ayrılmasıyla birebir örtüşür. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal polarizasyon ve aleniyet krizi | Sosyolojide homojen görünen bir toplumun dışsal veya ahlaki bir şok karşısında gizli çatlaklarının belirginleşip iki uzlaşmaz kampa bölünmesidir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece sıradan bir baş ağrısına (migren / sudâ') veya rastgele bir çatlamaya indirgeyerek tebliğdeki dönüştürücü gücünü unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Toprağın bitki vermesinden dağın Kur'an karşısında parçalanmasına, peygamberin tebliğinden mahşerdeki kesin tasnife kadar uzanan topyekûn ontolojik bir yarıktır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hicr 15:94 ayetindeki tebliği pasif bir anlatım zannederek, hakikatin bâtıl yapıyı sarsıcı ve çatlatıcı bir meydan okuma içerdiğini kavrayamamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hakikati sunuş biçiminin uzlaşmacı değil, statükoyu ve sahte bütünlükleri yarıcı, hak ile bâtılı cerrahi bir kesinlikle ayırıcı olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberin açık davetle emrolunduğu Mekkî ayetlerde, ahiretteki kesin ayrışma sahnelerinde ve yerin diriliş delillerinin sergilendiği kozmolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin dile getirilmesini yalnızca yatıştırıcı bir teselli zanneden algıyı düzeltir; hakikatin sert yapılara çarptığında onları çatlatacak bir kudrete sahip olduğunu hatırlatır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSert, katı ve monolitik bir nesnenin (cam, kaya, kuru zemin) iç gerilim veya dış darbeyle yarılarak iki belirgin hatta ayrılması.
- Soyut anlamGizli kalmış, bastırılmış veya dirençle örtülmüş bir hakikatin aleni bir tebliğle direnç duvarını parçalayıp görünür hale gelmesi ve safları kesin biçimde ayırması.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki potansiyel gerilimin kritik noktaya ulaşması sonucu homojen yapının bozularak iki zıt veya ayrık faza geçmesi (faz ayrışması ve kırılma).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde başlangıçtaki sert ve bütüncül yapıyı temsil eder. Bu yapı üzerine etki eden gerilim veya dış basınç , malzemenin kritik kırılma eşiği olan değerine ulaştığında veya onu aştığında sistem çatlayarak iki ayrık bileşene ( ve ) bölünür. Kesişimlerinin boş küme olması (), صدع kökünün doğurduğu nihai ayrışmanın kesinliğini, tarafların birbiriyle kaynaşamaz biçimde fırkalara ayrılışını ve hakikatin sınırlarının berraklığını ifade eder.