طور
ط - و - ر
KÖK- 11 geçiş
- 11 ayet
- 6 sîga
- 13 sözlük
Sina’da bir dağın adıdır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Sina’da bir dağın adıdır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.720 harfباب الطاء والراء و و ا ي ء معهما
ط ر و، ط و ر، و ط ر، و ر ط، ط ي ر، ر ي ط، ط ر أ، أ ط ر، ر ط ا مستعملات
طرو:
الطَّراوة: مصدر الشّيء الطريّ طَرِيَ يَطْرَى طَراوةً وطَراءَةً. وقلّما يُستَعمل، لأنّه ليس بحادث. وأَطْرَى فلانٌ فلاناً: مَدَحَهُ باحسن ما يَقْدِر عليه.
والمُطَرّاةُ: ضَرْبٌ من الطِّيب ويقال: عُودٌ مُطَرّى.
والطَّرا: يُكَثَّرُ به العَدَد، يُقال: هم أكْثرُ من الطَّرا والثَّرى. ويقال:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR580 harfطَوارُ الدار: ما كانَ ممتدًّا معها من الفِناء. ويقال: لا أطورُ به، أي لا أقْرَبهُ. ولا تَطُرْ حَرانا، أي لا تقرب ما حولنا. وعدا طَوْرَه، أي جاوزَ حدَّه. والطَوْرُ: التارَةُ. وقال النابغة في وصف السليم:
تطلِّقه طوراً وطوراً تراجعُ
وقوله تعالى: "خَلَقَكُمْ أطواراً"، قال الأخفش: طَوْراً عَلَقَةً وطَوْراً مُضْغة. والناس أطْوارٌ، أي أخْيافٌ على حالاتٍ شتَّى. وبلغَ فلانٌ في العلم أطْوَرَيْهِ، أي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR14.122 harfط ر ( وايء )
طرا ، طري ، طرو ، طرأ ، طير ، رطى ، ريط ، ورط ، وطر ، أطر ، أرط ، وطر ، طور .
طرا طرأ : الحرَّاني عن ابن الأعرابيّ : لحمٌ طريٌّ غير مهموز ، وقد طَرُوَ يَطْرُو طَراوة وطراءة .
وقال الليث : طَرِي يَطْري طراوة وطَرَاءَة ، وقلما يُستَعْمل لأنه ليس بحادثٍ .
قال : والمطرَّاةُ ضرب من الطِّيب ، قلت : يقال لِلألُوَّة : مُطَراةٌ إذا طُرِّيتْ بِطيب ، أو عَنْبَر أو غيره .
وقال الليث : الطَّرَى
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.526 harf(باب الطاء والواو وما يثلثهما)
(طوي) الطاء والواو والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إدراج شيءٍ حتَّى يدرَج بعضُه في بعض، ثم يحمل عليه تشبيهاً. يقال طويت الثَّوبَ والكِتاب طَيّاً أطويه. ويقال طَوَى الله عُمر الميّت. والطَّوِيّ: البئر المطوية. قال:
فقالت له: هذا الطَّوِيُّ وماؤه *** ومحترقٌ من يابسِ الجِلْدِ قاحِلُ([1])ومما حمل على هذا الباب قولهم *لمن مضى على وجهه: طوى كَشْحَه. وأنشد:
وصاحبٍ لي طوى
(باب الطاء والواو وما يثلثهما) (طوي) الطاء والواو والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إدراج شيءٍ حتَّى يدرَج بعضُه في بعض، ثم يحمل عليه تشبيهاً. يقال طويت الثَّوبَ والكِتاب طَيّاً أطويه. ويقال طَوَى الله عُمر الميّت. والطَّوِيّ: البئر المطوية. قال: فقالت له: هذا الطَّوِيُّ وماؤه *** ومحترقٌ من يابسِ الجِلْدِ قاحِلُ([1])ومما حمل على هذا الباب قولهم *لمن مضى على وجهه: طوى كَشْحَه. وأنشد: وصاحبٍ لي طوى كشحاً فقلتُ لـه *** إنَّ انطواءَكَ عنِّي سوف يَطْوِيني([2])وهذا هو القِياس؛ لأنَّه إذا مضى وغاب عنه فكأنه أُدرج. ومن الباب أطواء النّاقة، وهي طرائقُ شحم جنبيْها. والطَّيَّانُ: الطَّاوِي البطن. ويقال طوِيَ؛ وذلك أنَّه إذا جاع وضَمُر صار كالشَّيءِ الذي لو ابتُغِيَ طيُّه لأمكن. فإنْ تعمَّدَ للجوُع قال: طَوَى يَطْوِي طَيَّاً، وذلك في القياس صحيح، لأنَّه أدرج الأوقاتَ فلم يأكلْ فيها، قال الشاعر([3]) في الطَّوَى: ولقد أبيتُ على الطَّوَى وأظلُّهُ *** حتَّى أنالَ به كريمَ المأكلِ ثم غَيَّرُوا هذا البناءَ أدنى تغييرٍ فزال المعنى إلى غيرهِ فقالوا: الطَّاية([4])؛ وهي كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على استواءٍ في مكان. قال قوم: الطَّاية: السَّطْح. وقال آخرون: هي مِرْبَد التَّمر. وقال قوم: هي صخرةٌ عظيمة في أرضٍ ذات رمل. (طوب) الطاء والواو والباء ليس بأصل؛ لأنَّ الطوب فيما أحسب هذا الذي يسمى الآجُرّ، وما أَظُنُّ العربَ تعرفه. وأمَّا طُوبَى فليس من هذا، وأصله الياء، كأنها فعلى من الطِّيب، فقلبت الياء واواً للضمَّة. (طوح) الطاء والواو والحاء ليس بأصل، وكأنه من باب الإِبدال. يقال طاحَ يَطيح. ثم يقولون: طاحَ يَطُوح، أي هَلَكَ. (طود) الطاء والواو والدال أصلٌ صحيح، وفيه كلمةٌ واحدةٌ. فالطَّود: الجَبَل العظيم. قال الله سبحانه: ﴿فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيْمِ﴾ [الشعراء 63]. ويقولون: "طَوَّدَ في الجبل، إذا طَوَّف، كأنه فعل مشتقٌّ من الطود. (طور) الطاء والواو والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو الامتداد في شيءٍ من مكانٍ أو زمان. من ذلك طَوَار الدَّار، وهو الذي يمتدُّ معها من فِنائِها. ولذلك [يقال] عدا طَوْره، أي جاز الحدَّ الذي هو له من دارِهِ. ثم استعير ذلك في كل شيء يُتعدَّى. والطُّور: جبلٌ، فيجوز أن يكون اسماً عَلَمَاً موضوعاً، ويجوز أن يكون سمِّي بذلك لما فيه من امتدادٍ طولاً وعَرضاً. ومن الباب قولهم: فعل ذلك طَوْراً بعد طَوْر. فهذا هو الذي ذكرناه من الزَّمان، كأنَّه فَعَلَه مَدَّةً بعد مدة. وقولهم للوحشيِّ من الطَّير وغيرها طُورِيّ وطُورانيٌّ، فهو من هذا، كأنَّه توحَّشَ فعدا الطَّورَ، أي تباعد عن حدِّ الأنيس. (طوس) الطاء والواو والسين ليس بأصل، إنّما فيه الذي يقال لـه الطَّاوُوس. ثم يشتقّ منه فيقال للشَّيء الحسن: مُطوَّس. وحُكيَ عن الأصمعيّ: تطوَّست المرأةُ: تزينَت. وذكر في الباب أيضاً أنَّ الطَّوْس: تغطيةُ الشّيء. يقال طُسْته طَوْساً، أي غطَّيته. قالوا: وَطَوَاس([5]): ليلةٌ من ليالي المَُِحَاق. (طوع) الطاء والواو والعين أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على الإصحابِ والانقيادِ. يقال طاعَه يَطُوعه، إذا انقاد معه ومضى لأمره. وأطاعه بمعنى طاعَ له. ويقال لمن وافَقَ غيرَه: قد طاوعه. والاستطاعة مشتّقةٌ من الطَّوع، كأنها كانت في الأصل الاستطواع، فلما أسقطت الواو جعلت الهاء بدلاً منها، مثل قياس الاستعانة والاستعاذة. والعرب تقول: تطاوَعْ لهذا الأمر حتى تستطيعَه. ثم يقولون: تطوَّعَ، أي تكلَّف استطاعتَه، وأمَّا قولهم في التبرُّع بالشيء: قد تطوَّعَ بهِ، فهو من الباب لكنَّه لم يلزمه، لكنَّه انقاد مع خيرٍ أحبَّ أن يفعله. ولا يقال هذا إلاَّ في باب الخير والبِرّ. ويقال للمجاهِدَةِ الذين يتطوَّعون بالجِهاد: المُطَّوِّعة، بتشديد الطاء والواو، وأصله المتطوّعة، ثم أدغمت التاء في الطاء. قال الله تعالى: ﴿الَّذِينَ يَلْمِزُونَ المُطَّوِّعِينَ مِنَ المؤمِنِينَ﴾ [التوبة 79]، أراد ـ والله أعلم ـ المتطوِّعين. (طوف) الطاء والواو والفاء أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يدلُّ على دَوَران الشيء على الشيء، وأن يُحفَّ به. ثم يُحمل عليه، يقال طاف * به وبالبيت يطوف طَوْفَاً وطَوَافاً، واطَّاف به، واستطاف. ثم يقال لما يدور بالأشياء ويُغَشِّيها من الماء طُوفان. قال الخليل: وشبَّه العجّاج ظلامَ الليلِ بذلك، فقال: * وعمَّ طُوفانُ الظَّلاَمِ الأثْأَبَا([6]) * و"غَمَّ" أيضاً. ومن الباب: الطَّائف، وهو العاسُّ. والطَّيْفُ والطَّائف: ما أَطافَ بالإنسان من الجِنَّان. يقال طاف واطَّاف. قال الله تعالى: ﴿إِذا مَسَّهُمْ طَيْفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ﴾ ([7]) [الأعراف 200]، و(طائِفٌ) أيضاً. قال الأعشى: وتُصْبِحُ عن غِبِّ السُّرَى وكأنَّما *** ألمَّ بها من طائفِ الجنِّ أولَقُ([8])ويقولون في الخيال: طافَ وأطافَ. ويُرْوَى: أنَّى أَلَمَّ بكَ الخيالُ يُطيف *** وطوافه بك ذِكرةٌ وشُعوف([9])ويروى: "ومطافه لك ذِكرة وشُغوف". فأمَّا الطائفة من النّاس فكأنَّها جماعةٌ تُطِيفُ بالواحد أو بالشيء. ولا تكاد العرب تحدُّها بعدَدٍ معلومٍ، إلاَّ أن الفقهاء والمفسِّرين يقولون فيها مرّة: إنَّها أربعةٌ فما فوقها، ومرَّة إنَّ الواحد طائفةٌ([10])، ويقولون: هي الثَّلاثة، ولهم في ذلك كلامٌ كثير، والعربُ فيه على ما أعلمتك، أنّ كلَّ جماعةٍ يمكن أن تحُفَّ بشيء فهي عندهم طائفة، ولا يكاد هذا يكون إلاَّ في اليسير هذا في اللغة والله أعلم. ثم يتوسَّعون في ذلك من طريق المجاز فيقولون: أخَذْتُ طائفةً من الثَّوبِ، أي قطعة منه، وهذا على معنى المجاز، لأنَّ الطَّائفة من النَّاس كالفِرقة والقِطعة منْهم. فأمَّا طائفُ القوسِ [فهو] ما يلي أَبْهَرها. (طوق) الطاء والواو والقاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مِثل ما دلَّ عليه الباب الذي قبلَه. فكلُّ ما استدار بشيء فهو طوق. وسمِّي البِناءُ طاقاً لاستدارته إذا عُقِدَ. والطَّيلَسان طاقٌ، لأنَّه يدور على لابِسه. فأمَّا قولهم أطاق هذا الأمر إِطاقةً، وهو في طَوقه، وطوَّقْتُكَ الشَّيءَ، إذا كَلَّفْتُكَه([11]) فكلُّه من الباب وقياسِه؛ لأنَّه إِذا أطاقَه فكأنَّه قد أحاط به ودار به من جوانبه. ومما شذَّ عن هذا الأصل قولُهم: طاقةٌ من خيط أو بَقْل، وهي الواحدة الفَردةُ منه، وقد يمكن أن يتمحَّل فيقاس على الأوَّل، لكنَّه يبعُد. (طول) الطاء والواو واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَضْلٍ وامتداد في الشيء. من ذلك: طالَ الشَّيءُ يطُولُ طُولاً. قال أحمد بن يحيى ثعلبٌ: الطُّول: خلاف العَرض. ويقال طاوَلْت فلاناً فطُلْتُه، إذا كنتَ أطوَلَ منه. وطال فلاناً فلانٌ، أي إنه أطول منه. قال: إنَّ الفرزدقَ صخرةٌ ملمومةٌ *** طالت فليس تنالها الأوعالا([12])وهذا قياسٌ مطَّرد في كلِّ ما أشبه ذلك، فيقال للحبل الطِّوَل؛ لطوله وامتداده. قال طرفة: لعمرُكَ إنَّ الموتَ ما أخطأ الفتى *** لكالطِّوَل المُرخَى وثِنياهُ في اليدِ([13])ويقولون: لا أكلِّمه طَوَالَ الدَّهر. ويقال جملٌ أطوَلُ، إذا طالت شفتُهُ العليا. وطاولَني فلانٌ فطُلْتُه، أي كنت أطولَ منه. والطُّوَال: الطَّويل. والطِّوَال: جمع الطَّويل. وحكى بعضهم: قَلانِسُ طِيال([14])، بالياء. وأمرٌ غير طائلٍ، إذا لم يكن فيه غَناء. يقال ذلك في المذكَّر والمؤنث. قال: * وقد كلَّفُوني خُطَّةً غيرَ طائِلِ([15]) * وتطاولتُ في قِيامي، إذا مددتَ رِجليكَ لتنظر. وطوِّلْ فرسَك، أي أَرْخِ طويلتَه في مرعاه([16]). واستطالُوا عليهم، إذا قتلوا منهم أكثر ممَّا قتلوا. (طوط) الطاء والواو والطاء كلمتان إن صحَّتا. يقولون: إنَّ الطَّوطَ القطْن. والطوط: الرَّجلُ الطَّوِيل. ---------------------ـ ([1]) البيت لمزرد بن ضرار، من مقطوعة في الحيوان (2: 18-19). ([2]) في اللسان (طوي): "هذا عنك يطويني". ([3]) هو عنترة. وفي ديوانه 181، أن النبي صلى الله عليه وسلم أنشد هذا البيت، فقال: "ما وصف لي أعرابيٌّ قط، فأحببت أن أراه إلا عنترة". ([4]) جعلت في اللسان في مادة (طي)، وفي القاموس في (طوى). ([5]) كذا ضبط في المجمل، ومثله في القاموس، إذ ضبطه كسحاب. وفي اللسان ضبط بالضم ضبط قلم. ([6]) للعجاج، في ديوانه 74 واللسان (طوف). ([7]) هي قراءة ابن كثير وأبي عمرو والكسائي ويعقوب. وقراءة الباقين: "طائف". إتحاف فضلاء البشر 234، وهي الآية 200 من سورة الأعراف. ([8]) ديوان الأعشى 147، واللسان (طوف، ولق). ([9]) نسب في اللسان (طيف) إلى كعب بن زهير، وهو في ديوانه 113 طبع دار الكتاب. ([10]) في الأصل: "طائفة فما فوقها". والكلمتان الأخيرتان مقحمتان. ([11]) في الأصل: "كلفته"، صوابه في المجمل. ([12]) البيت لسنيح بن رياح الزنجي، كما في اللسان (طول). وانظر حواشي الحيوان: (7: 205). ([13]) البيت من معلقته المشهورة. ([14]) في اللسان: "ابن جني: لم تقلب إلا في بيت شاذ، وهو قوله: تبين لي أن القماءة ذلة *** وأن أعزاء الرجال طيالها". ([15]) أنشد هذا العجز في اللسان (طول). والطائل يقال للذكر والأنثى. ([16]) وهذا أيضاً نص الجوهري في الصحاح. قال أبو منصور: "ولم أسمع الطويلة بهذا المعنى من العرب، ورأيتهم يسمونه الطول".
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR670 harf- طوار الدار وطواره: ما امتد منها من البناء، يقال: عدا فلان طوره، أي: تجاوز حده، ولا أطور به، أي: لا أقرب فناءه. يقال: فعل كذا طورا بعد طور، أي تارة بعد تارة، وقوله: ﴿وقد خلقكم أطوارا﴾ [نوح/14]، قيل: هو إشارة إلى نحو قوله تعالى: ﴿خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة﴾ [الحج/5]، وقيل: إشارة إلى نحو قوله: ﴿واختلاف ألسنتكم وألوانكم﴾ [الروم/22]، أي: مختلفين في الخلق والخلق. والطور اسم جبل
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR338 harfط و ر
أتيته طوراً بعد طور وجئته أطواراً: تارات.
والناس أطوار: أخياف " وقد خلقكم أطواراً " وعدا طوره: حدّه.
ولا تطر حراناً: لا تغش ساحتنا.
وأنا لا أطور بفلان: لا أحوم حوله ولا أدنو منه ولا أطور طواره وهو من طوار الدار وهو ما يمتد معها من فنائها وغيرها من حدودها.
وفلان طوريّ: وحشي.
وما بالدار طوري: أحد.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.918 harfالطَّوْرُ: التارَةُ، تقول: طَوْراً بَعْدَ طَوْرٍ أَي تارةً بعد تارة؛ وقال الشاعر في وصف السَّلِيم:
تُراجِعُه طَوْراً وطَوْراً تُطَلِّقُ
قال ابن بري: صوابه:
تُطَلِّقُه طَوْراً وطَوْراً تُراجِعُ
والبيت للنابغة الذبياني، وهو بكماله:
تَناذَرها الراقُونَ من سُوءِ سَمِّها،
نُطَلِّقُه طَوْراً وطَوْراً تُراجِعُ
وقبله:
فبِتُّ كأَنِّي ساوَرَتْني ضَئِيلةٌ
من الرُّقْشِ، في أَنيابِها السُّمُّ ناقعُ
يريد: أَنه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR192 harf* ط و ر * عدا * طَوْرَهُ * أي جاوز حدَّه و * الطَّوْرُ * التارة وقوله تعالى ﴿وقد خلقكم أطوارا﴾ قال الأخفش طورا علقة وطورا مُضغة والناس * أطْوارٌ * أي أخياف على حالات شتى و * الطُّورُ * الجبل
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.293 harfالطور، بالفتح: التارة، يقال: طورا بعد طور، أي تارة بعد تارة، قال النابغة في وصف السليم:
فبت كأني ساورتـنـي ضـئيلة من الرقش في أنيابها السم ناقع.
تناذرها الراقون من سوء سمهـا تطلقه طورا وطورا تراجـع. ج: أطوار. الطور: ما كان على حد الشيء أو بحذائه، أي مقابلته، وطوله، كالطور، بالضم. والطوار، بالفتح، ويقال: رأيت حبلا بطوار هذا الحائط، أي بطوله،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.184 harfطَارَ حَوْلَهُ
1 طَارَ حَوْلَهُ ذ , aor. يَطُورُ, (TA,) inf. n. طَوْرٌ and طَوَرَانٌ, (K,) He went, or hovered, (حَامَ,) round about it. (K, * TA.) ― -b2- Hence, لَا يَطُورُنِى He will not approach my immediate vicinage. (TA.) And لَا تَطُرْ حَرَانَا Approach thou not our environs. (S, O, TA.) And لَا أَطُورُ بِهِ I will not approach him, or it: (S, O, TA:) occurring in a trad. (TA.) And فُلَانٌ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR914 harfطَارَ
طَارَ ( w ) U ( n. ac. طَوْر 1 , طَوَرَاْن 36 )
a. [ Bi ], Approached, neared.
طَوْر
طَوْر [ 1 ] , ( pl. أَطْوَاْر 38 ),
a. A time; once.
b. Manner, way, method; state, condition; kind, sort.
c. Limit, boundary; measure; extent.
طَار
طَار [ 1A ] , طَارَة [ 1tA ]
a. [ coll. ], Hoop.
طُوْر
طُوْر [ 3 ],
a. Mountain.
b. [ art. ], Mount Sinai.
طُوْرِيّ
طُوْرِيّ [ 3yi ],
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR14.142 harfطور
طَارَ - يَطُوْرُ - طَوْر - أَطْوَار - طُوْر
طَارَ- يَطُوْرُ + الكائن أو الشيء: يقع على دفعات أو مراحل، يسمى كل جزء من الفعل " طورا "، ويصير حال الشيء فيه إلى وضع مختلف عن السابق، ولكنه لم يصل إلى تمام وضعه النهائي بعد
طَوْر: اسم فعل " من " طَارَ - يَطُوْرُ "
أَطْوَار: جمع " طَوْر": مراحل متعاقبة: وله ذات معنى لفظ " مرحلة " الشائع لعمل أو
Mücavir kökler56 mücavir (74 toplam)
- جنب
4 ortak ayet · Yan demektir
- سين
2 ortak ayet · Tin incir demektir
- رفع
3 ortak ayet · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
- وثق
3 ortak ayet · Anlaşma
- فوق
3 ortak ayet · Üst
- جذو
1 ortak ayet · Ucu korlu ağaç demektir
- قوي
2 ortak ayet · Kuvvet
- صبغ
1 ortak ayet · صِبْغَةً boya ya da boyamak anlamındadır
- ندو
2 ortak ayet · Nedve halkın toplandığı yerdir
- سلي
1 ortak ayet · Ve bıldırcın
- دهن
1 ortak ayet · Duhn (he) : Yağ, kaygan madde demektir
- يمن
2 ortak ayet · Sağ yandır
Geçtiği ayetler(11)
وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا
TurOna Tur’un sağ yanından seslendik. Ve onu gizlice söyleşmek için yaklaştırdık.
يَابَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى
TurEy İsrailoğulları; sizleri düşmanınızdan kurtardık ve size Tur’un sağ yanını vaad eetik. Ve üzerinize kudret helvasıyla bıldırcın indirdik.
… قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا قَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي …
TurMusa süreyi doldurunca; ailesi ile birlikte yola çıktı. Tur yanında bir ateş gördü. Ailesine dedi ki: Durun, ben bir ateş gördüm. Olur ki size ondan bir haber, yahut ısınmanız için ateşten bir kor getiririm.
وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ
TurBiz seslendiğimiz vakit; sen Tur’un yanında da değildin. Fakat sen, kendinden önce onlara uyarıcı gelmeyen bir kavmi uyarman için, Rabbından bir rahmet olarak gönderildin. Olur ki onlar, düşünürler diye.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طور |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli: و) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طول, طوف, حدد |
| Zıt Kök | قصر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin boyunca uzanan sınır hattı, avlu kenarı, fiziksel ve mekânsal hat |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın geçirdiği ardışık yaratılış ve gelişim evreleri ile vahyin indiği belirgin yükselti (Tûr Dağı) |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık ve bilginin sınırlı evreler halinde tekâmülü; haddi aşmama ve ölçülü gelişim yasası |
| Kritik Hata Riski | Kökü sadece özel bir dağ adına indirgeyerek yaratılış merhalelerini ve ontolojik sınır fikrini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طو | Uzama, kuşatma, çevreleme ve bükülerek bir hat boyunca devam etme hareketi; طود yüksek dağ kütlesi, طوع boyun eğerek hizaya girme, طوف çevresinde dönme ve dolaşma, طوق boynu çevreleyen halka, طول boyuna uzama, طوي katlayıp dürme köklerinde bu kuşatıcı hat ve uzama ortak paydadır. | ر | Çekirdeğin kuşatma ve uzama hareketine insan başı ve süreklilik bildiren ر harfi eklenerek uzantı belirli bir sınır, kademeli merhale ve belirgin bir yükselti çizgisine dönüştürülmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Bir nesneyi ya da alanı çevreleyen sınır, kuşatıcı çerçeve ve hat hareketini başlatır. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Çizilen sınırın devamlılığını sağlar, birbirine bağlı halkalar ve birbirini takip eden aşamalar kurar. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Uzanan hattın belirginleşmesini, nihai bir zirveye veya her aşamanın kendi üst sınırına ulaşmasını sağlar. |
| طور | Çevrelenmiş alanın sınır boyu uzanarak aşama aşama yükselmesi veya ardışık haller oluşturması | Bir sahanın çevresini saran hat, birbiri ardınca gelen durumlar silsilesi ve yeryüzünden göğe doğru sınır oluşturan yükselti imgesi doğar. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir evin avlusunun boylu boyunca uzanan kenar çizgisi veya komşu evin duvarıyla bitişik hat; evin avlu sınırı anlamına gelen طَوَار الدَّار ibaresinden türer. Ayrıca boyuna ve enine uzanan, belirgin sınır çizgisi olan yalçın dağ kütlesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | En-Nâbiğa ez-Zübyânî zehirli bir yılan tarafından sokulan adamın nöbetlerinin birbiri ardınca değişen evrelerini anlatırken kökü zaman merhalesi anlamında kullanmıştır: تُطَلِّقُه طَوْراً وطَوْراً تُراجِعُ / Zehir nöbeti onu bir süre bırakır, bir süre sonra da tekrar yoklar. |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin sınırını ve haddini aşmasını ifade etmek için kullanılan عدا فلان طَوْرَه deyimi ile bir yerin etrafında dolanıp sınırına yaklaşmayı anlatan لا أَطُورُ به ibaresi erken dönem bedevi kullanımında yerleşiktir. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu’n-Nâbiğa ez-Zübyânî.
Sami etimolojik katman
Arapça طور kökü, Kuzeybatı Sami dillerinde ve genel Sami dilleri ailesinde hem «dağ, yüksek kaya kütlesi» hem de «hat, sıra, ardışık merhale» semantik çekirdeğini taşıyan arkaik bir köktür. İbranicede dağ veya sıra anlamındaki tūr (özellikle Aramice etkisiyle şekillenen katmanlarda) ve Aramice/Süryanicede doğrudan «dağ, tepe, yüksek kütle» anlamına gelen ܛܘܪܐ (ṭūrā) sözcüğü ile doğrudan ses ve anlam denkliğine sahiptir. Kökün en ilksel somut çekirdeği, coğrafi bir hat olarak uzanan yükseltiyi ya da bir alanın sınırını belirleyen çizgiyi anlatır; Arapçada bu kök bir yandan coğrafi terim olarak dağ adını korumuş, diğer yandan soyutlaşarak «hâl, biçim, sınır, ardışık evre» manalarını genişletmiştir. Doğu Sami kolunda Akadcada benzer hat ve sınır bildiren formlarla dolaylı irtibatı görülse de kelimenin Kur'an'da yer alan Tûr biçimi, Arap yarımadasının kuzeybatısındaki Arami-Süryani coğrafyasıyla ortak miras niteliği taşır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | طور kökünden türeyen طَوَار (avlu kenarı), طَوْر (hal, sınır, evre) ve الطُّور (dağ) | Kök iç Arapçada hem mekânsal uzantı ve sınır çizgisini hem de zamansal evre ve aşamaları kuşatacak biçimde dallanmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice ve Süryanice ܛܘܪܐ (ṭūrā dağ), İbranice tūr (sıra, dizi, dağ) | Kur'an'daki Tûr kullanımı ile Aramice/Süryanice dağ kavramı ortak kökene ve düzenli ses denkliğine dayanır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve spekülatif olmayan doğrudan bir soydaş kelime tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Arthur Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur'an).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طور | Anlamlı | Boylu boyunca uzanan sınır hattı, evre, merhale, yalçın dağ | Mekânda sınır ve yükselti, zamanda ardışık hâller | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| طرو | Anlamlı | Tazelik, yenilik, sonradan ortaya çıkma | Bir şeyin henüz kurumamış, taze ve yumuşak olması hâli | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıtlaşan yumuşaklık ve yenilik boyutu taşır. |
| وطر | Anlamlı | İhtiyaç, arzu, giderilmesi gereken önemli maksat | İnsanın zihninde sınırını çizip elde etmek istediği nihai hedef | Kur'an'da geçer (Ahzâb 33:37); hedef yöneliş ve sınır bağı vardır. |
| ورط | Anlamlı | Çıkmaz, helak çukuru, sarp ve zor durum | Hayvanların veya insanın düşüp kurtulamadığı bataklık ve çukur | Kur'an'da geçmez; sınırın aşılıp tehlikeye düşülmesini çağrıştırır. |
| رطو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. |
| روط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طور | Merkez | Sınır hattı, merhale ve belirgin yükselti | Hem mekânsal sınırı hem zamansal gelişim evrelerini ve sarp dağ kütlesini ifade eder. | Mekân ve zaman boyunca sınırlandırılmış ardışık yapı. |
| طول | Komşu | Boyuna uzama ve genişleme | طور belirli bir sınır ve evre belirlerken, طول kesintisiz bir mesafeyi ve süreyi anlatır. | Süre ve mesafe olarak uzunluk; sınır vurgusu zayıftır. |
| طوف | Komşu | Bir sınırın veya nesnenin çevresini dolaşma | طور hattın bizzat kendisini ve o hatta durmayı gösterir; طوف hat etrafındaki devri harekettir. | Merkezin etrafında dairevi dönüş ve kuşatma. |
| حدد | Komşu | Kesin çizgi ile ayırma ve sınırlama | طور süreçli ve merhaleli bir sınır çizerken, حدد engel koyucu ve keskin bir hudut koyar. | İki şeyin birbirine karışmasını önleyen mutlak mania. |
| قصر | Zıt | Kısaltma, sınırın gerisinde kalma, yetersizlik | طور boyunca uzanma ve merhaleleri tamamlama iken, قصر boyu ve süreci daraltıp eksik bırakmaktır. | İstenen menzile varmadan durma, yetersiz kalma. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طور | Sınır, evre, merhale, dağ | Mekânsal sınır hattı ile zamansal süreç basamaklarını tek kökte birleştirir. | Kesin |
| Latince | gradus, mons, terminus | Basamak, evre; dağ; sınır | Gradus gelişim evrelerini, terminus sınır çizgisini, mons dağ kütlesini karşılar; üçü tek kelimede toplanmaz. | Güçlü |
| İngilizce | stage, phase, boundary, mountain | Aşama, faz, sınır, dağ | Phase biyolojik ve ontolojik evreleri (أطوار), boundary hadd-i zatı, mountain ise Tûr Dağı'nı verir. | Güçlü |
| Almanca | Stufe, Phase, Grenze, Berg | Aşama, kademe, sınır, dağ | Stufe yaratılış merhalelerindeki ardışıklığı ve basamakları çok iyi karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | phase, stade, limite, mont | Evre, merhale, sınır, dağ | Stade ve phase kelimeleri embriyolojik ve ontolojik gelişim aşamalarını karşılamada yetkindir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Dictionnaire Larousse.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الطُّور / طُور | Vahyin indiği, İsrailoğullarından mîsak alınan meşhur Sina Dağı | Tarihsel kıssa ve vahiy bağlamı; mîsak alma ve tecelli sahneleri (Bakara 2:63, Nisâ 4:154, Tâhâ 20:80, Mü'minûn 23:20, Kasas 28:46). |
| وَالطُّورِ / وَطُورِ سِينِينَ | Üzerine yemin edilen kutsal yükselti, vahiy ve nübüvvet mekânı | Kasem bağlamı; peygamberlik silsilesinin ve vahyin şerefine yemin (Tûr 52:1, Tîn 95:2). |
| أَطْوَارًا | Birbirini izleyen yaratılış hâlleri, gelişim evreleri, çeşitlilik | Kozmolojik ve biyolojik tekâmül bağlamı; insanın nutfe, alaka ve mudga evrelerinden geçirilerek yaratılması (Nûh 71:14). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hilkat, insanın yaratılış merhaleleri ve ilahi kudret delili | İnsanın bir anda değil de aşama aşama (أطواراً) yaratılmasındaki hikmet ve tekâmül kanunu tartışılır. | Tedrîcî yaratılış ve ilahi tasarrufun gayeli nizamı. |
| Fıkıh | Hadler ve mükellefiyet sınırları (kökün deyimsel kullanımı) | Kişinin yetki ve salahiyet sınırını aşmaması (عدم تعدي الطور) fıkıh usulünde haddini bilme ve tecavüz etmeme ilkesiyle birleşir. | Hukuki sınır, ehliyet ve haddi tecavüz yasağı. |
| Tefsir | Tûr Dağı'nın mahiyeti ve İsrailoğullarının üzerine kaldırılması | Tûr'un belirli bir dağ mı yoksa Süryanice genel dağ ismi mi olduğu, ref'u't-Tûr hadisesinin fiziksel veya mecazi boyutu incelenir. | Ahit ve mîsak mekânı; somut kudret mucizesi. |
| Hadis | Âdemoğlunun fıtratı ve geçirdiği değişken hâller | İnsanoğlunun kalbi ve ruh hali için kullanılan değişkenlik rivayetlerinde ve vahiy coğrafyası tariflerinde geçer. | Değişken tabiat, fıtri evreler ve kutsal vadi sınırları. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve mîsak | Kutsal mekân ve ahit zirvesi | İlahî irade ile insan iradesinin buluştuğu mukaddes sınır | Tûr Dağı, dinin kurucu ahdinin tescil edildiği ve hadlerin vaz edildiği dikey eşiktir. | Kesin |
| İlmi | Embriyoloji ve tabiat kanunları | Tedrîcî tekâmül ve gelişim basamakları | Maddenin basitten karmaşığa doğru evreler halinde inşası | Nûh 71:14 ayetindeki kullanım, ilmin merhaleli gelişim ve morfolojik safhalar yasasını temellendirir. | Kesin |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve yetki | Anayasal had ve yetki sınırı | Birey ve iktidarın haddini aşmasını önleyen meşru çerçeve | Deyimsel kökten gelen haddi aşmama ilkesi, siyasal iktidarın keyfiliğini sınırlandıran kurumsal çerçeveyi kurar. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim süreçleri | Kademeli üretim ve değer zinciri basamakları | Hammaddenin mamul maddeye dönüşüm aşamaları | İktisadi süreçlerin bir anda değil, birbirini tamamlayan üretim evreleri ve fazlar halinde örgütlenmesini açıklar. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık durumlar, faz dönüşümü ve basamak fonksiyonu (Heaviside step function) | Sistemin sürekli bir akıştan ziyade belirli eşikleri aşarak bir hâlden (fazdan) diğerine sıçramalı ve kurallı geçişi; termodinamik ve kuantum durumları. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Gelişim psikolojisindeki dönemler (developmental stages) ve kurumsal sınır kuramı | İnsan zihninin ve toplumsal kurumların belirli gelişimsel krizleri aşarak yeni bir olgunluk evresine geçişi ve her evrenin kendi normatif sınırını üretmesi. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca Tevrat kıssalarında geçen Sina Dağı'nın özel adı sayıp lafızdaki dinamik sınır, hat ve tekâmül manasını tamamen dışlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem tarihin en büyük ahitleşmelerine sahne olan coğrafi bir zirveyi hem de kâinatta cari olan aşamalı yaratılış ve gelişim (etvâr) kanununu içine alan geniş bir semantik çerçeve sunar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki yaratılış ayetlerini (özellikle Nûh 71:14) statik ve ani bir var oluş gibi okumak; vahyin indiği Tûr mekanını ise soyut bir dağ zannedip ilahi hadler ve mîsakla olan anlamsal bağını koparmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın tesadüfi ve karmaşık değil, tayin edilmiş sınırları (hudûd) ve birbirini izleyen intizamlı evreleri (etvâr) olduğunu gösterir. Vahiy ile fıtratın aynı aşamalı olgunlaşma kanununa tabi olduğunu öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrailoğullarının Sina Çölü'ndeki mîsak sahnelerinde (Bakara 2:63, Nisâ 4:154), vahyin başlangıç ve tecelli anlatımlarında (Kasas 28:46, Tûr 52:1, Tîn 95:2) ve insanın biyolojik/ontolojik yaratılışını konu edinen tevhid delillerinde (Nûh 71:14). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılışın birdenbire ve hikmetsizce tamamlandığı zannını yıkar; insanın halden hale geçerek kemale erdiğini vurgular. Dağ kavramının sıradan bir yükselti değil, yeryüzünün sınır ve direği niteliğinde bir şahit olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir mekânın, avlunun boylu boyunca uzanan sınır çizgisi, bitişik hat ve bu hat boyunca göğe doğru yükselen sarp dağ kütlesi.
- Soyut anlamBir sürecin belirli eşikler ve basamaklar halinde birbirini takip etmesi; haddini bilme, merhale merhale kemale erme ve ontolojik durumlar silsilesi.
- Sistematik karşılıkVarlık alanında fazlar halinde tekâmül kanunu; hukuk ve siyasette haddini aşmama (meşru sınır) prensibi; dinde ise vahyin mukaddes zirvesi ve mîsak eşiği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde varlığın veya yaratılışın bütünsel gelişim sürecini temsil eder. varlığın geçtiği her bir tekil evreyi ve hâli (etvâr) simgeler. her evrenin meşru ve ontolojik sınır hattını (tûr/tavâr) gösterir. Bir evreden () bir sonraki evreye () geçiş, ancak o evrenin sınır koşulu () aşıldığında veya tamamlandığında gerçekleşir; böylece kökün hem merhale hem de sınır mahiyeti tek bir matematiksel bağıntıda ifade edilir.