عبس
ع - ب - س
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
“Abes” hayvanın kuyruğuna yapışmış kuruyan pislik; “abus” ekşi yüz demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Abes” hayvanın kuyruğuna yapışmış kuruyan pislik; “abus” ekşi yüz demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.530 harfباب العين و السين والباء معهما
ع س ب- ع ب س-س ب ع- مستعملات س ع ب- ب ع س- ب س ع مهملات
عسب:
العسب: طرق الفرس، وربما استعمله الشاعر في الناس. قال زهير:
فلولا عَسْبُه لردَدْتُموهُ وشَرُّ مَنيحَةٍ أيرٌ معارُ
قال أبو ليلى: العسب: ماء الفحل فرساً كان أو بعيراً. يقال: قطع الله عَسْبَه، أي: ماءو وولده. وقال يصف نجائب قد رمت بأولادها من التعب:
يغادرن عسب الوالقيّ وناصِحٍ تخصّ به أمّ الطريق عيالَها
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR276 harfعَبَسَ الرجل يَعْبِسُ عُبوساً: كَلَحَ. وعَبَّسَ وجهه، شدّد للمبالغة. والتَعَبُّسُ: للتجهّم. والعَبَسُ: ما يتعلق في أذناب الإبل من أبوالها وأبعارها فيجفّ عليها. يقال: أَعْبَسَتِ الإبل، أي صارت ذات عَبَسٍ. وقد عَبِسَ الوسَخُ في يد فلان، بالكسر، أي يَبِسَ. ويومٌ عَبوسٌ، أي شديد.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.122 harfباب العين والسين مع الباء
عسب ، عبس ، سبع ، سعب : مستعملة .
عسب : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نَهَى عن عَسْب الفَحْل . قال أبو عبيد : قال الأموي : العَسْب : الكِرَاء الذي يؤخذ في ضِراب الفحل ، يقال منه : عسبت الرجلَ أعسِبه عَسْباً إذا أعطيته الكِرَاء على ذلك . قال : وقال غيره : العَسْب : هو الضِرَاب نفسه . وقال زهير :
ولولا عَسْبه لتركتموه
وشرّ مَنِيحة أيْر مُعَارُ
قال أبو عبيد :
باب العين والسين مع الباء عسب ، عبس ، سبع ، سعب : مستعملة . عسب : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نَهَى عن عَسْب الفَحْل . قال أبو عبيد : قال الأموي : العَسْب : الكِرَاء الذي يؤخذ في ضِراب الفحل ، يقال منه : عسبت الرجلَ أعسِبه عَسْباً إذا أعطيته الكِرَاء على ذلك . قال : وقال غيره : العَسْب : هو الضِرَاب نفسه . وقال زهير : ولولا عَسْبه لتركتموه وشرّ مَنِيحة أيْر مُعَارُ قال أبو عبيد : معنى العَسْب في الحديث : الكِراء ، والأصل فيه الضراب ؛ والعرب تسمّي الشيء باسم غيره إذا كان معه أو من سبَبه ، كما قالوا للمزادة : راوية وإنما الراوية : البعير الذي يُستقَى عليه . والعسيب : عسيب الذَّنَب وهو مستدَقُّه . والعَسِيب : جريد النخل إذا نحِّي عنه خُوصه . ويجمع عُسُباً وعُسْبَاناً . وعَسِيب : جبل بعالية نَجْد معروف ، يقال : لا أفعل كذا ما أقام عسيب . وفي حديث عليّ أنه ذكر فتنة فقال : ( فإذا كان ذلك ضَرَب يَعْسُوبُ الدِين بذنبه فيجتمعون إليه كما يجتمع قَزَع الخَرِيف ) . قال أبو عبيد : قال الأصمعي : أراد بقوله : يعسوب الدين أنه سيّد الناس في الدين يومئذ . وفي حديث آخر لعليّ أنه مرّ بعبد الرحمن بن عتَّاب بن أسِيد مقتولاً يوم الجَمَل ، فقال : هذا يعسوب قريش ، يريد : سيّدها . قال الأصمعي : وأصل اليعسُوب : فَحْل النحل وسيّدها ، فشبَّهه في قريش بالفحل في النحل . قال أبو سعيد : معنى قوله : ضرب يعسوب الدين بذَنَبه أراد بيعسوب الدين ضعيفه ومحتقَره ، وذليله ، فيومئذ يعظم شأنه حتّى يصير غير اليعسوب . قال : وضَرْبه بذنبه : أن يغرِزه في الأرض إذا باض كما تَسْرأ الجراد . فمعناه : أن القائم يومئذ يثبت حتى يثوب الناس إليه وحتى يظهر الدين ويفشو . قال : وقول عليّ في عبد الرحمن بن أسِيد على التحقير له والوضع من قدره ، لا على التفخيم لأمره . قال الأزهري : والقول ما قاله الأصمعيّ لا ما قاله أبو سعيد في اليعسوب . قلت : وروى شمر الحديث الأول : ضرب يعسوب الدين بذَنبه فما زاد في تفسيره على ما قال أبو عبيد شيئاً . قلت : ومعنى قوله : ضرب يعسوبُ الدين بذنبَه أي فارق الفتنة وأهلها في أهل دينه . وذَنَبه : أتباعه الذين يتّبعونه على رأيه ويَجْتَبُون ما اجتباه من اعتزال الفِتن . ومعنى قوله : ضَرَب أي ذهب في الأرض مسافراً ومجاهداً ، يقال : ضرب في الأرض مسافراً وضرب فلان الغائط إذا أبعد فيها للتغوّط . وقوله : بذَنَبه أي في ذَنَبه وأتباعه ، وأقام الباء مُقَام في أو مقام مع ، وكلُّ ذلك من كلام العرب . ورَوَى ابن الأعرابي عن المفضّل أنه أنشده : وما خير عيش لا يزال كأنه مَحَلَّة يعسوبٍ برأس سِنان قال : ومعناه : أن الرئيس إذا قُتل جُعل رأسُه على سِنَان ، فمعناه أن العيش إذا كان هكذا فهو الموت . وقال شمر : قال ابن شُميل : عَسْب الفحل : ضِرَابه . يقال : إنه لشديد العَسْب . ويقال للولد : عَسْب . وقال كثيّر يصف خيلاً أسقطت أولادها : يغادرن عَسْب الوالقيّ وناصح تخُصّ به أُمُّ الطريق عيالَها فالعَسْب : الولد ويقال : ماء الفحل . والعرب تقول : استعسب فلان استعساب الكلب وذلك إذا ما هاج واغتلم . وكلب مُسْتَعْسِب . وقال الليث : اليعسوب : دائرة عند مَرْكَض الفارس حيث يركُض برجله من جَنب الفرس . قلت : وهذا غلط ، اليعسوب عند أبي عبيدة وغيره : خطّ من بياض الغُرَّة ينحدر حتى يمسّ خَطْم الدابَّة ثم ينقطع . وقد قاله ابن شميل . وقال الأصمعي : اليعسوب أيضاً : طائر أصغر من الجرادة طويل الذَنَب . وقال الليث : هو طائر أعظم من الجرادة . والقول ما قال الأصمعيّ . عبس : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نظر إلى نَعَم بني المُصْطَلِق وقد عَبِست في أبوالها وأبعارها فتقنَّع بثوبه وقرأ : ( وَلاَ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ ) ( طاه : 131 ) قال أبو عبيد : قوله : قد عَبِست في أبوالها يعني : أن تجفَّ أبوالُها وأبعارها على أفخاذها ، وذلك إنما يكون من كثرة الشحم ، وذلك العَبَسُ . وأنشد لجرير يصف راعية : ترى العَبَس الحَوْليّ جَوْناً بكُوعها لها مَسَكاً من غير عاج ولا ذَبْل ونحو ذلك قال الليث في العَبَس . قال : وهو الوَذَح أيضاً . ويقال للرجل إذا قطَّب ما بين عينيه : عَبَس يَعْبِس عبُوساً فهو عابس ، وعبّس تعبيساً إذا كرَّه وجهَهُ . فإن كَشَر عن أسنانه مع عبوسِه فهو كالح . وعَبْس : قبيلة من قَيس عَيْلان ، وهي إحدى الجَمَرات . وعُبَيس : اسم . وعبّاس : اسم . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : العبّاس : الأسَد الذي تَهْرُبُ منه الأُسْد ، وبه سمّي الرجل عبّاساً . وقال أبو تراب : يقال : هو جِبْس عِبْس لِبْس إتباع ، ويوم عَبُوس : شديد . سبع : السَبْع من العدد معروف . تقول : سبع نسوة وسبعة رجال . والسبعون معروف ، وهو العِقْد الذي بين الستّين والثمانين . وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( للبِكر سَبْع وللثيِّب ثلاث ) . ومعناه : أن الرجل يكون له امرأة فيتزوّج أخرى ، فإن كانت بِكراً أقام عندها سَبْعاً لا يحسبها في القَسْم بينهما ؛ وإن كانت ثيّباً أقام عندها ثلاثاً غير محسوبة في القَسْم . وقد سبَّع الرجلُ عند امرأته إذا أقام عندها سبع ليال . وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لأمّ سَلَمة حين تزوّجها وكانت ثيّباً : ( إن شئتِ سبَّعت عندك ثم سبَّعت عند سائر نسائي ، وإن شئت ثلثت ثم دُرْت ) ، أي لا أحتسِب الثلاث عليك . ويقال : سبَّع فلان القرآن إذا وظَّف عليه قراءته في سبع ليال . وفي الحديث : سبَّعت سُلَيم يوم الفتح أي تمَّت سبعمائة رجل . وقال الليث : الأُسبوع من الطواف سبعة أطواف ، ويجمع على أسبوعات . قال : والأيّام التي يدور عليها الزمان في كل سبعة منها جمعة تسمَّى الأُسبوع وتجمع أسابيع ، ومن العرب من يقول سُبُوع في الأيام والطواف بلا ألف ، مأخوذة من عدد السبع . والكلام الفصيح : الأُسْبوع ، أبو عبيد عن أبي زيد : السَبِيع بمعنى السُبُع كالثَمين بمعنى الثُمن ، وقال شمر : لم أسمع سَبيعاً لغيره . وفي الحديث : ( أن ذئباً اختطف شاة من غنم فانتزعها الراعي منه فقال الذئب : مَن لها يوم السَبْع ) ؟ قال ابن الأعرابي : السبع : الموضع الذي إليه يكون المحشَر يوم القيامة ، أراد : من لها يوم القيامة وروي عن ابن عباس أنه سئل عن مسألة فقال : إحدى من سَبْع . قال شمر : يقول إذا اشتدّ فيها الفُتْيا قال : يجوز أن يكون الليالي السبع التي أرسل الله العذاب فيها على عاد ، ضربها مثلاً للمسألة إذا أشكلت . قال : وخلق الله السموات سبعاً والأرضين سبعاً وروي في حديث آخر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نهى عن السِبَاع قال ابن الأعرابي : السِباع : الفِخار كأنه نهَى عن المفاخرة بكثرة الجماع . وحكى أبو عمرو عن أعرابي أعطاه رجل درهماً فقال : سبَّع الله له الأجر ، قال : أراد : التضعيف ، وفي ( نوادر الأعراب ) : سبّع الله لفلان تسبيعاً وتبَّع له تَتْبيعاً أي تابع له الشيء بعد الشيء ، وهي دعوة تكون في الخير والشر ، والعرب تصنع التسبيع موضع التضعيف وإن جاوز السبع ، والأصل فيه قول الله جل وعز : ( كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّاْئَةُ حَبَّةٍ ) ( البقرة : 261 ) ثم قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الحسنة بعشر أمثالها إلى سبعمائة ) . قلت : وأُرَى قول الله جَلّ ثناؤه لنبيه ( صلى الله عليه وسلم ) ( إِن تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَن يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ) ( التوبة : 80 ) من باب التكثير والتضعيف لا من باب حَصْر العَدَد ، ولم يُرد الله جل ثناؤه أنهج إن زاد على السبعين غَفَر لهم ، ولكن المعنى : إن استكثرتَ من الدعاء والاستغفار للمنافقين لم يغفر الله لهم . وأمَّا قول الفرزدق : وكيف أخاف الناس والله قابض على الناس والسَبْعَين في راحة اليد فإنه أراد بالسبعَين : سبع سموات وسبع أرضين . ويقال : أقمت عنده سَبْعين أي جمعتين وأسبوعين . أبو عبيد عن أبي عمرو : المُسْبَع : المهمَل . وهو في قول أبي ذؤيب : صخِب الشواربَ لا يزال كأنه عبد لآل أبي ربيعة مُسْبَعُ ورَوَى شمر عن النضر بن شميل أنه قال : المُسْبَع : الذي يُنْسَب إلى أربع أمَّهات كلُّهن أمَة . وقال بعضهم : إلى سبع أمَّهات . قال : ويقال أيضاً : المُسْبع : التابعة . يقال : الذي يولد لسبعة أشهر فلم تُنْضجه الرحِم ولم تتمَّ شهوره . وقال العجّاج : إن تميماً لم يراضع مُسْبَعا قال النضر : ربّ غلام قد رأيته يراضِع . قال : والمراضعة : أن يرضع أمّه وفي بطنها ولد . وروى أبو سعيد الضرير قول أبي ذؤيب : عبد لآل أبي ربيعة مسبع بكسر الباء وزعم أن معناه : أنه قد وقع السباع في ماشيته فهو يصيح ويصرخ ، ويقال : سبَّعت الشيء إذا صيَّرته سبعة ، فإذا أردت أنك صيَّرته سبعين قلت : كمَّلته سبعين ، ولا يجوز ما قال بعض المولَّدين : سبعنته ولا قولهم : سبعنَتْ دراهمي أي كَمُلتْ سبعين . وقولهم : أخذت منه مئة درهم وزناً وزنَ سبعة المعنى فيه : أن كل عشرة منها تزن سبعة مثاقيل ولذلك نصب وزناً . والسُبُع يقع على ماله ناب من السِباع ويَعْدُو على الناس والدوابّ فيفترسها ؛ مثل الأسَد والذئب والنَّمِر والفَهْد وما أشبهها . والثعلب وإن كان له ناب فإنه ليس بسَبُع لأنه لا يعدو على صغار المواشي ولا ينيّب في شيء من الحيوان . وكذلك الضَبُع لا يعدّ من السباع العادِية ، ولذلك وردت السنَّة بإباحة لحمها وبأنها تُجزَى إذا أصيبت في الحَرَم أو أصابها المحرم . وأما الوَعْوع وهو ابن آوى فهو سَبُع خبيث ولحمه حرام لأنه من جنس الذئاب إلا أنه أصغر جِرْماً وأضعف بَدَناً . ويقال : سبَع فلان فلاناً إذا قَصَبه واقترضه أي عابه واغتابه . وسبع فلاناً إذا عضَّه بسنّه . ومن أمثال العرب السائرة قولهم : أخذه أخذ سَبْعة . قال ابن السكيت : إنما أصلها سَبُعَة فخُفّفتْ . قال : واللَبُؤة زعموا أنزقُ من الأسَد ، قال وقال ابن الكلبيّ هو سَبْعة بن عَوْف بن ثعلبة بن سَلامَان من طيّىء ، وكان رجلاً شديداً . وقال ابن المظفّر : أرادوا بقولهم : لأعملنّ بفلان عمل سَبْعة : المبالغة وبلوغَ الغاية . قال : وقال بعضهم : أرادوا : عمل سبعة رجال . وأرضٌ مَسْبَعَة : كثيرة السِباع : ويقال : سَبَعْتُ القوم أسْبَعُهم إذا أخذت سُبُعَ أموالهم . وكذلك سَبَعْتُهُم أسْبَعُهم إذا كنت سَابِعَهُم . وفي أظمَاء الإبل السِّبْعُ ، وذلك إذا أقامت في مراعيها خمسة أيام كواملَ ، ووردت اليوم السادس ، ولا يُحسب يومُ الصَدَر . وسَبُعَتْ الوحشيّةُ فهي مسبوعة إذا أكل السَبُع ولدها . قال أبو بكر في قولهم : فلان يَسْبَع فلاناً قولان . أحدهما : يرميه بالقول القبيح من قولهم : سبعت الذئب إذا رميته . قال : ويدلّك على ذلك حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن السّبَاع وهو أن يتسابّ الرجلان فيرمي كلّ واحد منهما صاحبه بما يسوءه من القَذْع . وقيل : هو إظهار الرَفَث والمفاخرة بالجماع ، والإعراب بما يُكنَى عنه من أمر النساء . قال والسَبُعَان : موضعٌ معروفٌ في ديار قَيس . ولا يعرف من كلامهم اسم على فَعُلاَن غيره . وقال النضر بن شميل : السُبَاعِيُّ من الجِمال : العظيم الطويل . قال والرُباعيّ من الجمال ، مثل السُبَاعِي على طوله . قال : وناقة سُبَاعِيَّة ورباعيّة . وقال غيره : ثوبٌ سُبَاعِي إذا كان طوله سَبْع أذرع أو سبعة أشبار ؛ لأن الشِبْر مذكّر ، والذراع مؤنثة . أبو عبيد عن الأصمعي : سَبَعْتُه إذا وقعت فيه ، وأسْبَعْتُه إذا أطعمته السِباع . وقال ابن السكيت : أسْبَعَ الراعي إذا وقع في ماشيته السِبَاع . وسَبَعَ الذئبُ الشاةَ إذا فرسها . وسَبَعَ فلان فلاناً إذا وقع فيه ، وأسْبَعَ عَبْدُه إذا أهمله . سعب : أهمل الليث هذا الحرف ، وهو مستعمل . يقال : انسعب الماءُ ، وانْثَعَبَ إذا سال ، وفُوه يَجْرِي سَعَابِيبَ وثعابيبَ إذا سال مَرْغُه أي لُعَابه . أبو عبيد عن أبي عمرو : السَعَابيب التي تمتد شِبه الخيوط من العَسَل والخِطْمِيّ ونحوه . وقال ابن مقبل : يَعْلُون بالمردقوش الوَرد ضاحيةً على سعابيب ماء الضالة اللجِنِ وقال ابن شميل : السعابيب ما اتَّبع يدَك من اللبن عند الحَلَب مثل النخاعة يتمطط والواحدة سُعْبوبة . وفي ( نوادر الأعراب ) : فلان مُسَعَّبٌ له كذا وكذا ، ومُسَغَّبٌ ، ومُسَوَّعٌ له كذا ، ومُسَوَّغٌ ومُزَغَّبٌ ، كل ذلك بمعنًى واحدٍ .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR14.001 harf(باب العين والباء وما يثلثهما)
(عبث) العين والباء والثاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على الخَلط يقال: عَبَثَ الأَقِط، وأنا أعبِثُه عَبْثاً، وهو عبيث، وهو يُخلَط ويجفَّف في الشَّمس. والعَبِيث: كلُّ خِلْط. ويقال: في هذا الوادي عَبِيثةٌ، أي خِلْطٌ من حَيَّيْن.
ومما قيسَ على هذا: العَبَثُ، هو الفعل لا يُفَعل على استواء وخُلوصِ صواب. تقول: عَبِثَ يعبَث عَبَثاً، وهو عابثٌ بما لا يَعْنيه وليس من بالِهِ([1])
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR354 harf- العبوس: قطوب الوجه من ضيق الصدر. قال تعالى: ﴿عب وتولى﴾ [عبس/ 1]، ﴿ثم عبس وبسر﴾ [المدثر/22]، ومنه قيل: يوم عبوس. قال تعالى: ﴿يوما عبوسا قمطريرا﴾ [الإنسان/10]، وباعتبار ذلك قيل العبس: لما يبس على هلب (انظر: المجمل 3/644، والهلب: شعر الذنب) الذنب من البعر والبول، وعبس الوسخ على وجهه (يقال: عبس الوسخ على وجهه: إذا يبس. انظر: المجمل 3/644؛ والقاموس: عبس).
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR50 harfع ب س
تقول: أعوذ بالله من ليلة بوس ويوم عبوس.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.386 harfعَبَسَ يَعْبِسُ عَبْساً وعَبَّس: قَطَّبَ ما بين عينيه، ورجل عابِسٌ من قوم عُبُوسٍ. ويوم عابِسٌ وعَبُوسٌ: شديدٌ؛ ومنه حديث قُس: يَبْتَغِي دَفْعَ باسِ يَومٍ عَبُوسٍ؛ هو صفة لأَصحاب اليوم أَي يوم يُعَبَّسُ فيه فأَجراه صفة على اليوم كقولهم ليل نائم أَي يُنام فيه. وعَبَّسَ تَعْبِيساً، فهو مُعَبِّسٌ وعَبَّاسٌ إِذا كَرَّه وجهه، شُدِّدَ للمبالغة، فإِن كَشَر عن أَسنانه فهو كالِحٌ، وقيل: عَبَّسَ كَلَحَ.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR117 harf* ع ب س * * عَبَسَ * الرجل كلح وبابه جلس وعبَّس وجهه شُدد للمبالغة و * التَّعَبُّسُ * التجهم ويوم * عَبُوسٌ * أي شديد
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.321 harfعوبس، كجوهر:اسم ناقة غزيرة، قال المزرد:
عوبس، كجوهر: اسم ناقة غزيرة، قال المزرد:
فلما رأينا ذاك لم يغن نقرة صببنـا لـه ذا وطـب عـوبـس أجـمـعـا وعبس وجهه يعبس عبسا وعبوسا، من حد ضرب: كلح، كعبس تعبيسا. وقيل: عبس وجهه عبسا وعبس: قطب ما بين عينيه. ورجل عابس. وعبس تعبيسا فهو معبس وعباس، إذا كرة وجهه. شدد للمبالغة، ومنه قراءة زيد بن علي عبس وتولى فإن كشر عن أسنانه
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.559 harfعَبَسَ
1 عَبَسَ ذ , (S, L, Msb,) or عَبَسَ وَجْهَهُ, (A, O, K, TA,) or وَجْهُهُ, (Bd in lxxvi. 10,) aor. عَبِسَ , inf. n. عُبُوسٌ [app. properly used only when the verb is intrans.] (S, A, O, Msb, K) and عَبْسٌ [app. only when the verb is trans.]; (A, O, K;) and ↓ عبّس, (L, K, TA,) inf. n. تَعْبِيسٌ; (TA;) He frowned; [looked sternly, austerely, or morosely;] or contracted his face: (Msb:) or he
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR541 harfعَبَسَ
عَبَسَ I ( n. ac. عَبْس 1 , عُبُوْس 27 ),
a. Frowned, scowled; darkened ( face ).
عَبِسَ
عَبِسَ A ( n. ac. عَبَس 4 ),
a. Became dirty, filthy.
عَبَّسَ
عَبَّسَ II ,
a. see I .
أَعْبَسَ
أَعْبَسَ IV ,
a. see ( عَبِسَ )
تَعَبَّسَ
تَعَبَّسَ V ,
a. see I .
عَبَس
عَبَس 4 ,
a. Dry dung.
عَاْبِس
عَاْبِس 21 ,
a. Morose; austere; grim, grim-faced.
b. [ art. ], The lion.
عَبُوْس
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok13.959 harfعبس
عَبَسَ - يَعْبِسُ - عَبُوْس - عَبُوْسَاً
عَبَسَ - يَعْبِسُ + الكائن: يغير شكل الوجه بتغير انقباض عضلاته ليبدي الدلالة على الكراهية وعدم الرضى: تقطيب الجبين (شد عضلاته) وتغير ملامح الوجه، بما يدل على الكره وعدم الرضا
عَبُوْس: على وزن" فعول " اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " عَبَسَ - يَعْبِسُ ": الشيء الذي يبدي الدلالة على الكراهية وعدم الرضى
Mücavir kökler6 mücavir (9 toplam)
Geçtiği ayetler(3)
ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ
Kaşını çattıSonra kaşlarını çattı, suratını astı.
عَبَسَ وَتَوَلَّى
Kaşını çattıYüzünü asıp çevirdi,
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عبس |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بسر, كلح, قطب, بسل |
| Zıt Kök | بشش |
| Çekirdek Özet 1 | Canlının bedenine veya kuyruğuna bulaşan pislik ve yaşlığın kuruyarak sertleşmesi, katılaşıp büzüşmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İçteki hoşnutsuzluk, sıkıntı ve öfkenin yüze vurarak alın ve göz çevresini kırıştırıp sertleştirmesi, yüzü karartması |
| Çekirdek Özet 3 | İçsel direncin dışa vurumu; muhataba, duruma veya dehşetli bir güne karşı kapanma, esnekliği yitirme ve katılık sergileme |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir ahlaki kabalık veya geçici bir yüz ekşitmesi sayıp, temsil ettiği zihni/kalbi tıkanma, kibir ve dehşet anındaki varoluşsal büzüşmeyi gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عب | Yoğunlaşma, yüklenme, dolma, bir şeyin ağırlığını veya tortusunu üzerinde toplama; nitekim عبأ (yük yükleme, değer verme, hazırlık), عبث (boş ve dağınık meşguliyetin yükü), عبد (boyun eğip hizmet yükünü taşıma), عبر (birikintiyi/suyu aşma, ağırlığı geçirme) köklerinde de bir doluluk ve yoğunlaşma çekirdeği görülür | س | Çekirdekteki ağırlık ve yoğunlaşma anlamına tutunma, büzüşme, kuruyup yapışarak katılaşma ve kilitlenme boyutu eklenmiş; böylece içteki sıkıntının deriyi gerip sertleştirmesi veya dıştaki birikintinin kuruyarak donması anlamı belirginleşmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, dışa bakma, idrak ve iç durumu yansıtma | İçteki duygu ve yönelimin dışarıya ilk yansıdığı, algının ve niyetin açığa çıktığı algı penceresi |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içine alma veya içeriye kapanma | Dışarıdan gelen etkiyi göğüste/içte karşılama, içe çekilme ve muhataba karşı sınır çekme |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, sertleşip batma, gerilme | Büzüşen ve gerilen yapının sert bir hat oluşturması, katılaşıp esnekliğini kaybetmesi |
| عبس | Göz ve çehrenin içe kapanıp sertleşerek dışa set çekmesi | İç dünyada beliren hoşnutsuzluk veya dehşetin, çehreyi bir çadır örtüsü gibi kapatıp dikenleşen çizgilerle gererek kaskatı hale getirmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin bacaklarına ve kuyruk tüylerine yapışan gübre ve idrarın güneşte kuruyup sertleşerek kabuk bağlaması (العَبَس) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairlerinden Cerîr, devenin kuyruğundaki kuru pisliği bileziğe benzeterek تَرَى العَبَسَ الحَوْليَّ جَوْناً بكُوعِها / لها مَسَكاً من غير عاجٍ ولا ذَبْلِ mısralarında; recez şairi Ebü'n-Necm el-İclî ise كأنَّ في أذنابهنَّ الشُّوَّلِ / مِن عَبَس الصَّيف قرونَ الأُيَّلِ beytinde yaz sıcağında kuruyan bu katmanı sığın boynuzuna benzeterek kullanmıştır |
Kaynak Lisânü’l-ʿArab, Mekâyîsü’l-Luğa ve Kitâbü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça عبس kökü, fiziksel planda katılaşma, kuruyup sertleşme ve büzüşme çekirdeğine dayanır. Bu kök, Güney Sami kolunda özellikle çöl bedevî hayatının gözlemlerine dayalı olarak devenin kuyruk kıllarına yapışıp kuruyan pislik katmanını ifade eden özgün bir türetim sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice/Süryanice) birebir /ʿ-b-s/ dizilişiyle doğrudan aynı semantik çatıyı kuran yaygın bir fiil kökü tespit edilememektedir; ancak kavramsal olarak benzer çehre çatılması ve sertleşme hareketleri farklı fonetik dizilişlerle temsil edilir. Arapçadaki kullanım, bedensel bir tortunun kuruyup sertleşmesi olgusunun insan yüzündeki mimiklerin sertleşip donması hadisesine semantik aktarımı (metaforik genişleme) ile gelişmiştir. Bu yönüyle kökün çehre asılması anlamı, Arap dilinin kendi iç gelişimi içinde somuttan soyuta geçişin berrak bir örneğidir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisânü’l-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kuruyan pislikten yüz ekşitmesine geçiş | Devenin arkasında kuruyan tortunun (el-'abes) sertliği, yüzde çatılan kaşların deriyi gerip sertleştirmesine benzetilerek fiilleştirilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami / Arap yarımadası özgü katman | Merkezi ve Kuzey Sami dillerinde düzenli bir soydaşı bulunmayıp bedevî Arapçasının özgün somut gözleminden türemiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Mekâyîsü’l-Luğa ve The Foreign Vocabulary of the Qur'an literatürü.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عبس | Anlamlı | Kaş çatmak, kuruyup sertleşmek | Hoşnutsuzluk sebebiyle çehreyi germek ve katılaşmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عسب | Anlamlı | Aşılatmak, aramak, ücret | Damızlık hayvanın aşım ücreti veya rızık peşinde dolaşmak | Kur'an'da geçmez; ortak harfler hareket ve bedenî teması barındırır |
| بعس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitâbü'l-Ayn'a göre mühmeldir |
| بسع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitâbü'l-Ayn'a göre mühmeldir |
| سعب | Anlamlı | Salya akıtmak, suyun akması | Ağızdan salyanın veya sıvının ip gibi uzayıp akması | Kur'an'da geçmez; Tahzîb'e göre müsta'mel, Ayn'a göre mühmeldir |
| سبع | Anlamlı | Yedi sayısı, yırtıcı hayvan | Yedi sayısını veya parçalayıcı yırtıcı hayvanı ifade eder | Kur'an'da geçer; anlam bağı uzaktır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عبس | Merkez | Yüz asma, hoşnutsuzluk | İçteki sıkıntı veya direncin yüz hatlarını büzüştürüp katılaştırması | Temel hareket kaşların ve alnın gerilip donmasıdır |
| بسر | Komşu | Zamansız talep, aceleci yüz asma | Henüz olgunlaşmamış bir durumda aceleyle veya bocalama içinde yüzü ekşitmek | Olgunlaşmamışlık ve şaşkınlıkla gelen gerginliktir |
| كلح | Komşu | Dişleri göstererek yüz ekşitme | Yüz büzüşürken dudakların geri çekilip dişlerin açığa çıkması | Daha vahşi, tehditkâr veya aşırı acı kaynaklı bir çehre bozulmasıdır |
| قطب | Komşu | Kaş aralarını birleştirme | İki kaşın arasını birbirine yaklaştırarak toplamak | Bütünü değil, özellikle gözler arasındaki tek bir noktayı büzüştürmektir |
| بسل | Komşu | Öfke ve şiddetle çatılma | Yüzün öfke, celal ve kavgaya hazır biçimde kararması | Çatıklığın doğrudan husumet ve caydırıcılık içermesidir |
| بشش | Zıt | Güler yüzlülük, ferah çehre | Muhatabı güler yüzle, sevinçle ve açıklıkla karşılamak | Yüz hatlarının gevşeyip açılması ve muhataba yönelmesidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عبس | Kaş çatmak, çehreyi karartmak | Hoşnutsuzluk veya dehşet sebebiyle yüz hatlarının büzüşüp sertleşmesi | Kesin |
| Latince | corrugare, obducere | Kırıştırmak, yüzünü örtmek/karartmak | Alın ve kaş bölgesini büzüştürmeyi karşılar; ancak kuruyup sertleşen tortu kök anlamını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | to frown, to scowl, grim | Kaş çatmak, asık suratlı olmak | Duygusal tepkiyi ve sert bakışı iyi karşılar; devenin kuyruğundaki kabuk bağlama gibi somut fiziksel kök bağlamından yoksundur | Güçlü |
| Almanca | die Stirn runzeln, finster blicken | Alnını kırıştırmak, karanlık bakmak | Yüzün aldığı karanlık ve gergin hali karşılar; kökün taşıdığı içe kapanma ve iletişimi kesme tonunu kısmen yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | sourciller, renfrogner | Kaşlarını çatmak, surat asmak | Çehrenin büzülmesini ve asılmasını tam verir; dehşet verici zaman nitelemesi olarak kullanımı sınırlıdır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane's Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَبَسَ (Fiil, 3. tekil şahıs) | Zihni meşguliyet veya öncelik uyuşmazlığı sebebiyle yüz asmak | Peygamberî tebliğde daha önemli görülen tarafa odaklanırken bir başkasına karşı istemeden yüzün gerilmesi; Abese 80:1 |
| عَبَسَ (Fiil, atıfla birlikte) | Hakikati inkâr ve kibrin doğurduğu inatçı çehre kararması | Kur'an mesajını dinledikten sonra düşünüp ölçen, fakat kibrine yenilerek yüzünü ekşiten müşrikin tavrı; Müddessir 74:22 |
| عَبُوسًا (Sıfat / Hal) | İnsanın yüzünü buruşturan, dehşet verici ve sıkıntılı durum/gün | Kıyamet gününün şiddet ve ağırlığının, bakan herkesin çehresini kaskatı yapacak bir vasıf olarak güne nispet edilmesi; İnsan 76:10 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin ismet sıfatı ve zelle meselesi | Tebliğ esnasında yüz asmanın bir günah mı yoksa bir öncelik tercihi (terk-i evlâ) mi olduğu tartışılmıştır | Kasıtlı bir ahlaki kusur değil, beşerî ve anlık bir odaklanma refleksi |
| Fıkıh | Tebliğde muhatap önceliği ve idarecinin tavrı | Zayıf ve yoksul müminlerin ileri gelen müşriklere tercih edilmesi ilkesi çıkarılmıştır | İletişimde dışlayıcı beden dilinden kaçınma zorunluluğu |
| Tefsir | İniş sebepleri ve psikolojik tahlil | Peygamberin âmâ sahabiye karşı tavrının arka planı ile Velîd b. Mugîre'nin kibri incelenmiştir | Çehrenin bir zihniyet ve tercih göstergesi olarak çözümlenmesi |
| Hadis | Peygamberin ahlakı ve tebessümü | Hadislerde Hz. Peygamber'in asla "âbis" (asık suratlı) olmadığı, daima tebessüm ettiği belirtilir | Kalıcı bir huy değil, âyetle düzeltilen münferit bir hadise olması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikate karşı kalbî tutum | Kapanma ve katılaşma | Vahyin çağrısına karşı fıtratın kendini kilitlemesi | Hakikati kabullenmek istemeyen nefsin sergilediği ilk fiziksel bariyerdir | Güçlü |
| İlmi | Bilgiye erişim ve öğretim ahlakı | Talepkâra karşı yüz çevirme engeli | Hakikati arayan ile bilgi arasına konulan psikolojik set | Soran kişinin konumuna bakılmaksızın bilginin açık tutulması gerektiğini gösterir | Güçlü |
| Siyasi | Yönetici-tebaa ilişkisi | Seçkincilik refleksinin reddi | Güç sahiplerine odaklanıp tabanı ihmal etme eğiliminin uyarılması | İktidar arayışının adaleti ve zayıflara karşı nezaketi perdelememesi esastır | Güçlü |
| İktisadi | Sorumluluktan kaçış hali | İnfak ve paylaşma anında yüz ekşitme | Yoksulun talebine karşı cimriliğin yüze vuran direnci | İktisadi mükellefiyetten kaçınmanın beden diline yansıyan cimrilik alametidir | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi ve sertleşme (suyu kaybedip katılaşma) | Bir sıvının kuruyarak viskozitesini yitirmesi, büzüşüp kabuk bağlaması ve elastikiyet modülünün aniden yükselmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Defansif mikro-mimik ve bilişsel kapanma | İletişim psikolojisinde bireyin tehdit veya hoşnutsuzluk anında göz-kaş çevresini büzerek iletişimi kesmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir terbiyesizlik veya anlık bir kaş çatması sayıp, semantik derinliğindeki kuruyup sertleşme ve içsel tıkanma boyutunu ihmal etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | عبس sadece bir yüz hareketi değil; inatçı bir zihnin hakikate karşı kendini kaskatı kilitlediği bir tavır (Müddessir 74:22) veya bir günün dehşetinden ötürü varlığın büzüşmesidir (İnsan 76:10) |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Abese Suresi'ndeki ilahi ikazı basit bir ahlak dersine indirgemek; tebliğ stratejisinde güç odaklarına yönelip samimi talepkârı arkaya itmenin ontolojik tehlikesini kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın içsel duygu, niyet ve zihniyet durumlarını beden dili ve kozmik dehşet sahneleri üzerinden nasıl somutlaştırdığını anlamak açısından anahtar bir köktür |
| Hangi ayet groupslarında belirleyicidir? | Peygamberî tebliğ metodolojisini inşa eden ayetlerde, inkârcı kibrin iç muhakemesini anlatan tasvirlerde ve kıyametin dehşetini anlatan eskatolojik tablolarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yüz ifadelerinin nötr veya önemsiz jestler olduğu yanılgısını düzeltir; tebliğcinin jest ve mimiklerinin dahi tevhidi adaletin ve öncelik sıralamasının doğrudan bir parçası olduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının bedenine bulaşan pislik veya sıvının kuruyarak kaskatı kesilmesi, kabuk bağlayıp büzüşmesi.
- Soyut anlamİçte biriken sıkıntı, öfke, kibir veya dehşetin dış yüzeye vurarak esnekliği yok etmesi, çehreyi sertleştirip iletişime kapatması.
- Sistematik karşılıkBir sistemin dışsal bir uyarıcıya karşı esnek uyum sağlamak yerine büzüşerek direnç göstermesi, kapanması ve katılaşması fazı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , sistemin veya çehrenin dışa karşı gösterdiği sertleşme ve direnç katsayısını; , iç dünyada veya bağlamda biriken hoşnutsuzluk, dehşet veya gerilim farkını; , varlığın kabuk bağlama ve katılaşma potansiyelini; , uyarıcının büzüştürme şiddetini; ise dışa açık olma ve esneklik (iletişim) parametresini temsil eder. İçsel gerilim arttıkça ve esneklik sıfıra yaklaştıkça, yüzey direnci asimptotik olarak katılaşır.