عطو
ع - ط - و
KÖK- 14 geçiş
- 12 ayet
- 12 sîga
- 8 sözlük
Bölüşmede birisine düşen pay demektir. Yahut bölenin kişilere verdiği parçalara denir. “A’ta” mastar olarak “almak”, “ita” mastar olarak “vermek”, “eta” mastar olarak “gelmek”, “ita” mastar olarak “vermek” demektir. “”İ’ta”, karşılıksız vermek, “ita” ise daha çok karşılığında vermektir. Kişinin çıkarına veriyorsan “i’ta”, çıkar olsun olmasın “ita” kullanılır. Sülasisi elinde tutmaktır. İfal babına geçince elinde olanı vermek anlamına gelir. Yani kendisine ait olanı başkasına vermektir. ءتي kökünden ifal babına geçince ise vermektir. Ama kendine ait olup olmama konusu yoktur.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(8)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bölüşmede birisine düşen pay demektir. Yahut bölenin kişilere verdiği parçalara denir. “A’ta” mastar olarak “almak”, “ita” mastar olarak “vermek”, “eta” mastar olarak “gelmek”, “ita” mastar olarak “vermek” demektir. “”İ’ta”, karşılıksız vermek, “ita” ise daha çok karşılığında vermektir. Kişinin çıkarına veriyorsan “i’ta”, çıkar olsun olmasın “ita” kullanılır.
Sülasisi elinde tutmaktır. İfal babına geçince elinde olanı vermek anlamına gelir. Yani kendisine ait olanı başkasına vermektir. ءتي kökünden ifal babına geçince ise vermektir. Ama kendine ait olup olmama konusu yoktur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.922 harfباب العين والطّاء وواي معهما
ع ط و، ط و ع، ع ي ط، ي ط ع مستعملات
عطو:
العَطاء: اسمٌ لما يُعْطَى، وإذا سمّيت الشيء بالعطاء من الذّهب والفضّة قلت: أَعْطِيَة، وأَعْطِيَات: جمع الجمع.
والعَطْوُ: التّناوُلُ باليدِ. قال امرؤ القيس:
وتَعْطو برَخْصٍ غيرِ شَثْنٍ كأنَّه أساريعُ ظَبْيٍ أو مَساويكُ إسْحِلِ
والظّبيُ العاطي: الرافع يديه إلى الشّجرة ليتناول منه الورق. قال:
تحكُّ بقَـرنَـيْهـا بـريرَ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.260 harf(باب العين والطاء وما يثلثهما)
(عطف) العين والطاء والفاء أصلٌ واحدٌ صحيح يدلُّ على انثناء وعِياجٍ. يقال: عَطَفْتُ الشّيء، إذا أمَلْتَه. وانعَطَف، إذا انعاج. ومصدر عطف العُطُوف. وتعطّفَ بالرَّحمة تعطُّفاً. وعَطَف الله تعالى فلاناً على فلانٍ عَطْفاً. والرَّجُل يَعْطِف الوِسادةَ: يثنيها، عطفاً، إذا ارتفَقَ بها. قال لبيد:
ومَجُودٍ من صُبابات الكَرَى *** عاطِفِ النُّمرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ([1])
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR607 harfع ط و
تحك بقرنيها برير أراكة وتعطو بظلفيها إذا الغصن طالها وهو يعاطيه الكأس ويتعاطونها.
وفلان يتعاطى ما لا ينبغي له.
" فتعاطى فعقر " وعاطى الصبيّ أهله إذا عمل لهم وناول ما أرادوا.
ومن المستعار: أعطى بيده إذا انقاد.
وقوس عطوي: مواتية سهلة.
قال ذو الرمة: له نبعة عطوى كأن رنينها بألوى تعاطته الأكف المواسح الألوى: الوتر.
وفلان جزيل العطية.
وإياك وأعطيات الملوك.
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.192 harf: ( و ( *!العَطْوُ : التَّنَاوُلُ ) . ) يقالُ : *!عَطا الشيءَ وإليه *!عَطْواً : تَناوَلَه .
*!وعَطا بيَدِهِ إلى الإناءِ : تَنَاوَلَه قَبْل أن يُوضَعَ على الأرضِ .
( و ) العَطْوُ : ( رَفْعُ الرَّأْسِ واليَدَينِ ) لتَناوُلِ شيءٍ .
( وظَبْيٌ *!عُطُوٌّ ، مُثَلَّثَةً ) ، وكذا جَدْيٌ عُطُوٌّ ، عن كُراعٍ ولم يَذْكُر فيهما إلاَّ الفَتْح .
قالَ ابنُ سِيدَه : كأَنَّه وَصَفَهُما بالمصْدَرِ .
( و )
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR12.526 harfعَطَا
1 عَطَا ذ , [aor. يَعْطُو,] inf. n. عَطْوٌ: see 6, first quarter, in five places. ― -b2- [Hence] one says طَوِيلٌ لَا تَعْطُوهُ الأَيَادِى [High, so that the hands will not reach it]. (TA.) ― -b3- And عَطْوٌ signifies also The act of raising the head and the hands (K, TA) to take a thing. (TA.) See also an ex. in a verse cited voce أَنْ, p. 106, first col. [And see عَطْوٌ, and عَاطٍ.] -A2-
عَطَا 1 عَطَا ذ , [aor. يَعْطُو,] inf. n. عَطْوٌ: see 6, first quarter, in five places. ― -b2- [Hence] one says طَوِيلٌ لَا تَعْطُوهُ الأَيَادِى [High, so that the hands will not reach it]. (TA.) ― -b3- And عَطْوٌ signifies also The act of raising the head and the hands (K, TA) to take a thing. (TA.) See also an ex. in a verse cited voce أَنْ, p. 106, first col. [And see عَطْوٌ, and عَاطٍ.] -A2- تَعَاطَيْنَا فَعَطَوْتُهُ: see 6.
هُوَ يُعَطِّينِى 2 هُوَ يُعَطِّينِى ذ , (S, K, TA,) with teshdeed, (S, TA,) thus in the M, as well as the S, erroneously written in [some of] the copies of the K يُعْطِينِى, (TA,) He serves me, does service for me, or ministers to me; as also ↓ يُعَاطِينِى. (S, K, TA.) You say, مَنْ يُعَطِّيكَ i. e. Who has the office of serving thee? (TA.) -A2- And عَطَّيْتُهُ I incited him, or made him, to hasten, or be quick. (Sgh, K.)
3 عَاْطَوَ see 4, in two places: ― -b2- and see also 2. ― -b3- عَاطَى الصَّبِىُّ أَهْلَهُ means The boy wrought for his family, and gave them, or handed to them, what they desired. (ISd, Z, K, TA.) ― -b4- And المُعَاطَاةُ signifies A man's meeting, face to face, a man having with him a sword, and saying, “ Bring near thy sword, ” and he gives it, and thereupon each acts with the other awhile in a manner resembling the slaying with the edge of the sword (يَغُرُّهُ [see غَرَّ فُلَانٌ فُلَانًا]); they being in a marketplace or a mosque: the doing of which is forbidden. (TA.) ― -b5- عَاطَيْتُ الأَرْطَالَ means [I joined in mutually, or reciprocally, giving, or presenting, the pints of wine; i. e.] أَعْطَيْتُ النَّدَامَى وَأَعْطَوْنِى أَرْطَالَ الخَمْرِ [I gave, or presented to, the cup-companions, and they gave, or presented to, me, the pints of wine]. (Har p. 650.)
اـِعْطَآءٌ 4 اـِعْطَآءٌ ذ , (K, MF, TA,) and ↓ مُعَاطَاةٌ (S, Msb, K) and عِطَآءٌ, (K,) The act of giving, presenting, or offering; or giving with the hand in the way of presenting or offering; syn. مُنَاوَلَةٌ (S, Msb, K, MF, TA) عَلَى جِهَةِ التَّقْرِيبِ; and اـِعْطَآءٌ has been expl. as syn. with اـِيتآءٌ; but several authors make a distinction between these two words, saying that the latter is sometimes obligatory and sometimes by way of favour, whereas the former is never but by way of sheer favour; as El-Fakhr Er-Rلzee says; though most of the leading lexicologists know not this distinction. (MF, TA.) One says, أَعْطَاهُ الشَّىْءَ; and اـِيَّاهُ ↓ عَاطَاهُ, inf. n. مُعَاطَاةٌ and عِطَآءٌ; He gave him, &c., the thing. (TA.) And اعطاهُ مَالًا [He gave him, &c., property]. (S.) And أَعْطَيْتُهُ دِرْهَمًا I gave him, &c., a dirhem. (Msb.) And as the signification of this verb does not depend upon the condition of taking, or receiving, but only upon giving, or delivering, one may say, أَعْطَيْتُهُ فَمَا أَخَذَ [I gave, or delivered, &c., to him, and he did not take, or receive]. (Msb.) [See also a verse cited in the first paragraph of art. رأم, in which this verb has a single objective complement with بِ redundantly prefixed to it.] ― -b2- اعطى, (S,) inf. n. as above, (K,) signifies also (tropical:) He was, or became, tractable, manageable, or submissive; (S, K, TA;) said of a camel: (S:) and اعطى بِيَدِهِ [lit. he gave his hand, said of a man,] signifies the same: accord. to Er-Rلghib, اعطى, said of a camel, primarily signifies he gave his head, and did not resist. (TA.) [Hence,] one says to a tractable camel, when his haltering becomes loosed (lit. opened) from his muzzle, أَعْطِ [meaning Give thy head]; whereupon he bends his head towards his rider, and he renews his haltering. (TA.) ― -b3- مَا أَعْطَاهُ لِلْمَالِ [How large a giver is he of property!] is like the phrase مَا أَوْلَاهُ لِلْمَعْرُوفِ, and مَا أَكْرَمَهُ لِى; anomalous, because the verb of wonder is not formed from the measure أَفْعَلَ, and only what has been heard, of this kind, from the Arabs, is allowable. (S, TA.)
تعطّى 5 تعطّى ذ : see 10. -A2- And see also 6, last quarter, in two places. -A3- Also He hastened, or made haste. (Sgh, K.)
تَعَاطٍ 6 تَعَاطٍ ذ The act of taking [a thing that is given, presented, or offered, or that is as though it presented, or offered, itself], or taking with the hand; as also ↓ عَطْوٌ; syn. of both تَنَاوُلٌ. (K.) One says, تعاطاهُ He took it, or took it with his hand; syn. تَنَاوَلَهُ: (S:) and هُوَ يَتَعَاطَى كَذَا He takes, or takes with his hand, such a thing; [as, for instance, food, and beverage;] syn. يَتَنَاوَلُهُ: (TA:) and زَيْدٌ دِرْهَمًا ↓ عَطَا Zeyd took, or took with his hand, a dirhem; syn. تَنَاوَلَهُ: (Msb:) and الشَّىْءَ ↓ عَطَوْتُ I took the thing with the hand; syn. تَنَاوَلْتُهُ بِالْيَدِ: (S:) or الشَّىْءَ ↓ عَطَا, and اـِلَيْهِ [i. e. اـِلَى الشَّىْءِ], inf. n. عَطْوٌ, He took the thing, or took it with his hand; syn. تَنَاوَلَهُ: and بِيَدِهِ اـِلَى الاـِنَآءِ ↓ عَطَا He took the vessel, or took it with his hand, (تَنَاوَلَهُ,) before its being put upon the ground. (TA.) ― -b2- And The taking with the hand (تَنَاوُل) what is not right, or just, or due. (K.) ― -b3- And The contending in taking. (K.) One says, تَعَاطَوُا الشَّىْءَ They took the thing, or took it with the hand, one from another, and contended together in doing it. (TA.) ― -b4- [And The contending in giving, presenting, or offering.] One says also, ↓ تَعَاطَيْنَا فَعَطَوْتُهُ, (S, K, TA,) aor. أَعْطُوهُ, (TA,) i. e. [We contended in giving, and it may also mean in taking, and] I overcame, or surpassed, him [therein]. (S, K, TA.) ― -b5- [And simply The giving, presenting, or offering, mutually, reciprocally, or by one to another. See an ex. voce شَبَرٌ. ― -b6- And hence, The reciting, one with another, or the vying, one with another, in reciting, verses, or poetry.] One says تَعَاطَوُا الرَّجَزَ بَيْنَهُمْ (TA and TK in art. رجز) (assumed tropical:) They recited, one with another, [or they vied, one with another, in reciting,] verses, or poetry, of the metre termed رَجَز; as also تَنَازَعُوهُ. (TK in that art.) ― -b7- And The standing upon the extremities of the toes, with raising the hands to a thing. (K.) And hence, (K, TA,) as some say, (TA,) فَتَعَاطَى فَعَقَرَ, (K, TA,) in the Kur [liv. 29]: (TA:) for this is said to mean And he stood upon the extremities of his toes, then raised his hands, and smote her: (S, TA:) or this means and he took the sword, (Ksh, Bd, Jel,) or the she-camel, (Ksh,) and slew her: (Ksh, Bd, Jel:) or and he emboldened himself &c.: (Ksh, Bd:) [for] ― -b8- تَعَاطٍ signifies also The being bold, daring, or courageous, so as to attempt, or venture upon, a thing without consideration or hesitation: (TA:) or, as also ↓ تَعَطٍّ, the venturing upon, or embarking in, or doing, (K, TA,) a thing, or an affair, (K,) or a bad, or foul, thing or affair: (TA:) or the former is used in relation to that which is noble, or honourable; and ↓ the latter, in relation to that which is bad, or foul. (K, TA.) And one says, فُلَانٌ يَتَعَاطَى كَذَا (S, Msb) i. e. Such a one enters into such a thing: (S:) or ventures boldly, daringly, or courageously, upon such a thing, and does it. (Msb.). [And Such a one takes, or applies himself, to such a thing; as wine, or the drinking thereof; and gaming: you say, تعاطى الخَمْرَ; and المَيْسِرَ: see Ksh and Bd and Jel in ii. 216.] And تَعَاطَى قَوْلَ الشِّعْرِ He affected to be a poet but was not. (TA in arr. شعر.) And تَعَاطَى البَلَاغَةَ وَلَيْسَ مِنْ أَهْلِهَا [He affected, or attempted, eloquence, not being of those endowed therewith]. (TA in art. بلغ.)
استعطى 10 استعطى ذ He asked for a gift; as also ↓ تعطّى. (S, K.) And استعطى النَّاسَ بِكَفِّهِ and فِى كَفِّهِ He sought, demanded, or asked, [a gift] of men or of the people [with his hand and in his hand]. (M, TA.)
عَطًا عَطًا ذ : see عَطَآءٌ.
عَطْوٌ عَطْوٌ ذ and عُطْوٌ and عِطْوٌ, applied to a gazelle, (K, TA,) and to a kid, accord. to Kr, who mentions only the first, as though an inf. n. used as an epithet, (ISd, TA,) Stretching itself up towards the trees, to take therefrom; as also ↓ عَطُوٌّ. (K.) [See also عَاطٍ.]
قَوْسٌ عَطْوَى قَوْسٌ عَطْوَى ذ (assumed tropical:) A bow that is easy (S, K) and yielding. (S.) [See also مُعْطٍ.]
أَلْقَى فُلَانٌ عَطَوِيًّا أَلْقَى فُلَانٌ عَطَوِيًّا ذ Such a one voided thin ordure [as an 'Atawee, meaning] much in quantity: originating from the fact that a man of the Benoo- 'Ateeyeh voided thin excrement on his being flogged. (Z, TA.) ― -b2- العَطَوِيَّةُ is the appellation of A sect of the خَوَارِج, so called in relation to. 'Ateeyeh Ibn-El-Aswad El-Yemلmee El-Hanafee. (TA.)
عَطَآءٌ عَطَآءٌ ذ and ↓ عَطًا A gift, as meaning an act of giving [in an absolute sense, or] of such as is liberal, bountiful, munificent, or generous: (K:) [as signifying the act of giving,] عَطَآءٌ is a subst. [i. e. a quasi-inf. n.] from أَعْطَى; (S, Msb;) and is originally عَطَاوٌ: and when they affixed to it ة, to denote unity, some said ↓ عَطَآءَةٌ, and some said ↓ عَطَاوَةٌ: and in forming the dual, they said عَطَاآنِ and عَطَاوَانِ: (S, TA:) it is used as a quasi-inf. n. in the saying, أَكُفْرًا بَعْدَ رَدِّ المَوْتِ عَنِّى وَبَعْدَ عَطَائِكَ المَائَةَ الرِّتَاعَا [Shall I show ingratitude after the repelling of death from me and after thy giving as a bloodwit for me the hundred camels pasturing at large amid abundant herbage?], المائة being governed in the accus. case by عطائك: (I'Ak p. 211:) the dim. of عَطَآءٌ is ↓ عُطَىٌّ. (S, TA. [See مُحَيِّىٌ, in art. حى.]) ― -b2- Also [i. e. عَطَآءٌ and عَطًا] A gift as meaning a thing that is given; (K;) or so عَطَآءٌ; (Mgh;) and (Mgh, K) so ↓ عَطِيَّةٌ: (S, Mgh, Msb, K:) or, as some say, عَطَآءٌ is a coll. n.; and when the sing. is meant, one says ↓ عَطِيَّةٌ: (TA:) the pl. of عَطَآءٌ is أَعْطِيَةٌ [a pl. of pauc.] and أَعْطِيَاتٌ (Mgh, K) which latter is a pl. pl.: (K:) and the pl. of ↓ عَطِيَّةٌ is عَطَايَا: (S, Mgh, Msb:) and عَطَآءٌ has also for a pl. ↓ مَعَاطِىُّ, anonymously. (TA.) عَطَآءٌ also signifies [A soldier's stipend, or pay; or his allowance; and so ↓ عَطِيَّةٌ:] what is given out to the soldier from the government-treasury once a year, or twice; and رِزْقٌ, what is given out to him every month: or the former, every year, or month; and the latter, day by day: or the former, and ↓ عَطِيَّةٌ, what is assigned to those who fight: and رِزْقٌ and ↓ عَطِيَّةٌ, what is assigned to the poor Muslims when they are not fighting. (Mgh. [See also رِزْقٌ.])
عَطُوٌّ عَطُوٌّ ذ : see عَطْوٌ.
عُطَىٌّ عُطَىٌّ ذ dim. of عَطَآءٌ, q. v. (S, TA.)
عَطَآءَةٌ عَطَآءَةٌ ذ and عَطَاوَةٌ: see عَطَآءٌ, first sentence.
عَطِيَّةٌ عَطِيَّةٌ ذ : see عَطَآءٌ, latter half, in six places. ― -b2- [Hence] أُمُّ عَطِيَّة The mill, or hand-mill; syn. الرَّحَا. (T in art. ام.)
عَاطٍ عَاطٍ ذ A gazelle raising his head to take the leaves [of a tree]. (TA.) [See also عَطْوٌ.] Hence, (TA,) عَاطٍ بِغَيْرِ أَنْوَاطٍ (S, Meyd, TA) Taking [or reaching to take] without there being aught of things suspended, (Meyd,) a prov.; (S, Meyd, TA;) applied to him who arrogates to himself that which he does not possess; (Meyd;) or to him who arrogates to himself knowledge that does not regulate him; (TA;) or meaning, taking [or reaching to take] that which is not to be hoped for (S, TA) nor to be taken. (S. [See also art. نوط.]) [And عَاطِيَةٌ is applied to a mare as meaning Raising her head: see شَبَاةٌ (last sentence) in art. شبو.]
أَعْطَى أَعْطَى ذ [signifying More, and most, excellent in giving is anomalous, being formed from the augmented verb أَعْطَى]: see أَجْوَبُ.
مُعْطٍ مُعْطٍ ذ [Giving, &c.]. When thou desirest Zeyd [i. e. any person] to give thee a thing, thou sayest, هَلْ أَنْتَ مُعْطِيَّهُ [lit. Art thou my giver of it?], with fet-h and teshdeed to the ى: and in like manner thou sayest to a pl. number, هَلْ أَنْتُمْ مُعْطِيَّهُ, because the ن [of the word مُعْطُونَ] falls out by reason of the word's becoming a prefixed noun, and the و is changed into ى and incorporated [into the pronominal ى], and the ى is pronounced with fet-h because [originally] preceded by a quiescent letter [i. e. the و which is changed into ى]: and to two persons thou sayest, هَلْ أَنْتُمَا مُعْطِيَايَهُ, with fet-h to the ى: and thus you do in similar cases. (S, TA.) ― -b2- [Hence,] قَوْسٌ مُعْطِيَةٌ (assumed tropical:) A pliable bow, not rigid nor resisting to him who pulls the string: or, as some say, that has been bent and not been broken. (TA.) [See also عَطْوَى.]
مِعْطَآءٌ مِعْطَآءٌ ذ A man, and a woman, who gives much, or often: pl. مَعَاطِىُّ and مَعَاطٍ. (Akh, S, K.)
مَعَاطِىُّ مَعَاطِىُّ ذ [a pl. of مِعْطَآءٌ and] an anomalous pl. of عَطَآءٌ, q. v. (TA.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.158 harfعَطَا
عَطَا U ( n. ac. عَطْو 1 )
a. [ acc. or Ila ], Took; received; accepted.
b. [ acc. & Ila ], Raised towards.
عَطَّوَ
عَطَّوَ II ,
a. Served, worked for; ministered to.
b. Urged on, hurried, stimulated.
عَاْطَوَ
عَاْطَوَ III ,
a. Gave to, presented with; offered.
b. Served.
أَعْطَوَ
أَعْطَوَ IV ,
a. see III (a) .
b. Was docile; obeyed.
تَعَطَّوَ
تَعَطَّوَ V ,
a. Asked,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR13.346 harfعطو
عَطَا – يَعْطُو - عَطَاء - أَعْطَى – يُعْطِي - تَعَاطى – يَتَعَاطَى
الجمعة, 11 شباط/فبراير 2011 16:13
عَطَا – يَعْطُوْ + الكائن + شيئاً: يتناوله ويقبضه بيده ويحوزه ويملكه
عَطَاء: على وزن " فـَعال" اسم فعل مبالغة من " عَطَا – يَعْطُو ": التناول والحيازة والملك: التملك وانتقال ملكية الشيء إلى الكائن، من كائن أو مصدر آخر
أَعْطى – يُعْطي: على وزن" أفعل " من " عَطَا –
Sîgalar(12)
- أَعْطَىBağışladı(أَفْعَلَ)×2
- عَطَاءًBağış(فَعَالًا)×2
- أَعْطَيْنَاكَSana bağışladık(أَفْعَلْنَاكَ)×1
- أُعْطُواOnlara bağışlandı(أُفْعِلُوا)×1
- عَطَاءُBağış(فَعَالُ)×1
- عَطَاءِBağış(فَعَالِ)×1
- عَطَاؤُنَاBağışımız(فَعَالُنَا)×1
- فَتَعَاطَىHemen bağışı aldı(فَتَفَاعَلَ)×1
- وَأَعْطَىVe bağışladı(وَأَفْعَلَ)×1
- يُعْطَوْاOnlara bağışlanır(يُفْعَلُوا)×1
Mücavir kökler40 mücavir (63 toplam)
- كدي
1 ortak ayet · Yumuşak toprağın altındaki sert bitkiye elverişli olmayan…
- جذذ
1 ortak ayet · Bir şeyin gelişigüzel parçası
- حظر
1 ortak ayet · Hazir dikenli çalı demektir
- سعد
1 ortak ayet · Saad dirsekten ele kadar olan kısımdır (ön kol)
- سخط
1 ortak ayet · Sekete çöküntü demektir
- لمز
1 ortak ayet · Remz özel işaret demektir
- رضي
2 ortak ayet · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
- عقر
1 ortak ayet · “Akv” derinin zedelenmesinden oluşmuş yaradır
- دوم
1 ortak ayet · Devam : Kışın yaprak dökmeyen ağaç, katran ağacı demektir
- حسب
2 ortak ayet · Hisbe okun nişangah kısmına denir
- جزي
2 ortak ayet · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
- صغر
1 ortak ayet · Küçük
Geçtiği ayetler(12)
قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى
BağışladıDedi ki: Rabbımız her şeye yaratılışını veren, sonra da doğru yola eriştirendir.
فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى
BağışladıKim verir ve sakınırsa;
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عطو |
| Yapı | Üçlü (nakıs / vavî) |
| Özel Durum | Son harfi illetli (vav/yâ dönüşümü) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | اتي, وهب, منن, بذل |
| Zıt Kök | منع |
| Çekirdek Özet 1 | Boynunu ve elini uzatarak bir nesneye erişmek, elden ele uzatıp teslim etmek |
| Çekirdek Özet 2 | Bir varlığa fıtrî veya lütuf kabilinden payını doğrudan eline ulaştırma, cömertçe verme |
| Çekirdek Özet 3 | Bir hakkı veya lütfu tasarruf yetkisiyle birlikte muhatabın zimmetine geçiren devir işlemi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir nesne transferi sayıp el uzatma, erişim ve mülkiyet devri boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عط | Gerilme, uzanma, bükülerek bir yöne yönelme ve esneme hareketi; nitekim عطف kökünde bir yöne eğilip bükülme, عطل kökünde ise uzayıp boş kalma veya süsten arınarak geride kalma anlamı bulunur. | و | İlletli üçüncü harfin katılmasıyla gerilip uzanma hareketi, bir nesneye erişmek üzere elin veya boynun fiziksel olarak uzatılması ve o nesnenin tutulup başkasına aktarılması (elden ele verme) yönünde özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Algılama, hedefe yönelme, görünen ve bilinen bir kaynağa odaklanma. |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Hedef nesneyi çevreleme, sınırlandırma, kavrama alanına alma. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki unsuru birbirine raptetme, aktarım bağını kurma, nesneyi alıcıya ekleme. |
| عطو | Hedefe odaklanarak uzanma ve kavranan nesneyi alıcıya bağlayarak teslim etme | Gözün gördüğü hedefe doğru uzanıp nesneyi yakalama ve onu başka bir ele raptederek ulaştırma hareketinin tamamını ifade eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ceylanın ağaçtaki yapraklara erişmek için ön ayakları ve boynuyla yukarıya doğru gerilip uzanması; insanın bir şeyi almak veya uzatmak için elini ileri doğru sürmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruülkays bir beytinde kadının misvak kullanırken uzattığı parmaklarını tasvir eder: وتَعْطو برَخْصٍ غيرِ شَثْنٍ كأنّه / أساريعُ ظبيٍ أو مساويك إسحِلِ (Yumuşak, pürüzsüz parmaklarıyla misvakı tutup uzatır; parmakları sanki ceylan yavrusunun ayakları veya ishil ağacının çubukları gibidir). |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin haksız yere boyunu aşan bir cürete yeltenmesi hakkında kullanılan عاطٍ بغَيْرِ أنْوَاط darbımeseli; ayrıca kadehin elden ele dolaştırılması için kullanılan المعاطاة tabiri. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde عطو kökü, özellikle Güney-Batı Sami sahasında ve Arapçada fiziksel bir nesneye doğru boyun veya el uzatma, elden ele aktarma ve bağışlama anlam ekseninde kristalleşmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu kök harfleriyle birebir fonetik eşleşme sınırlı olmakla birlikte, nesneyi uzatma, yöneltme ve teslim etme işlevi genellikle kökteş morfolojik varyantlar ve genişleyen semantik çekirdekler üzerinden görülür. Arapçada kökün yalın hali olan عطا / يعطو formu doğrudan "uzanmak, eliyle almak" anlamını korurken, if‘âl kalıbına geçişle birlikte "kendi tasarrufundaki bir şeyi başkasının eline teslim etmek" manası asli halini almıştır. Diğer Sami dillerinde verme eylemi için daha ziyade نتن / נתן veya يهب kökleri kullanılırken, Arapça elden ele verme ve uzanma nüansını عطو kökünde müstakil bir kavramsal alana dönüştürmüştür.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane's Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عطا / يعطو أعطى / إعطاء | Yalın fiilde ceylanın yaprağa uzanması gibi "uzanıp alma", if‘âl kalıbında ise "uzatıp başkasına teslim etme, hibe etme" yönünde semantik genişleme. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapça-Güney Sami ortak kullanım alanı | Uzanma, bedensel yönelme ve devretme anlamlarının Arapçada kurumsallaşmış hibe ve bağış kavramına evrilmesi. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış doğrudan bir köken akrabalığı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عطو | Anlamlı | Uzanmak, elden ele vermek | Boynunu ve elini uzatarak nesneyi devretmek, bağışta bulunmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| عوط | Anlamlı | Gebe kalmamak, kısır kalmak | Dişi hayvanın döllenmeyip uzun süre yavru tutmaması; kısırlaşma. | Kur'an'da geçmez. |
| طعو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Sözlüklerde bu dizilimde müstakil bir kök kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez; mühmel. |
| طوع | Anlamlı | Boyun eğmek, itaat etmek, uymak | Bir emre veya yönlendirmeye direnç göstermeksizin kendi isteğiyle tabi olmak. | Kur'an'da geçer; zıt kutupta bir kabulleniş bağı taşır. |
| وعط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu fonetik dizilim klasik leksikografide terk edilmiştir. | Kur'an'da geçmez; mühmel. |
| وطع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu dizilimde klasik lügatlerde kayıtlı bir kök bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez; mühmel. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عطو | Merkez | İntikal ettirme, mülk devri | El uzatarak, tasarruf hakkını devrederek ve doğrudan teslim ederek verme. | Alıcının eline doğrudan ulaştırılan ve mülkiyetine geçirilen bağış. |
| اتي | Komşu | Ulaştırma, getirme | Nesneyi veya hükmü alıcıya getirmek; alıcının konumuna intikal ettirmek. | اتي kökünde getirme ve intikal ön plandadır; mülk devri veya uzanma şartı aranmaz. |
| وهب | Komşu | Karşılıksız ihsan | Hiçbir karşılık, talep veya hak ediş olmaksızın sırf lütufla hibe etmek. | وهب kökünde bağışlayanın mutlak cömertliği esastır; fiziksel uzatma şartı bulunmaz. |
| منن | Komşu | Ağır yük yükleyen lütuf | Büyük bir nimet vererek muhatabı minnet altında bırakmak veya pay kesmek. | Nimeti başa kakma tehlikesi barındıran veya tartıyla verilen büyük ihsan. |
| بذل | Komşu | Harcama, sunma | Elindekini esirgemeden, cömertçe ortaya koyup harcamak. | Elindekini sakınmadan terk etme eylemidir; doğrudan teslim şart değildir. |
| منع | Zıt | Alıkoyma, engelleme | Nesnenin veya hakkın muhataba ulaşmasına engel olmak, vermemek. | عطو kökünün zıddıdır; erişimi kesip nesneyi elde tutmayı ifade eder. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عطو | El uzatıp vermek, hibe etmek | Fiziksel olarak uzanıp alma ve if‘âl ile mülkiyeti başkasına devretme eylemi. | Kesin |
| Latince | Dare, tribuere, praebere | Vermek, tahsis etmek, sunmak | Dare genel vermeyi karşılarken, tribuere pay olarak tahsis etmeyi karşılar; fiziksel uzanma nüansını tam yansıtmaz. | Güçlü |
| İngilizce | To give, to bestow, to hand over | Vermek, bahşetmek, elden teslim etmek | To hand over elden teslimi ve uzatmayı iyi karşılar; to bestow ise ilahi lütuf boyutunu içerir. | Güçlü |
| Almanca | Geben, überreichen, schenken | Vermek, elden sunmak, hediye etmek | Überreichen fiziksel uzatıp teslim etmeyi karşılarken, schenken karşılıksız verme boyutunu taşır. | Güçlü |
| Fransızca | Donner, octroyer, tendre | Vermek, bağışlamak, uzatmak | Tendre fiili el uzatma eylemini, octroyer ise yetki veya lütufla bağışlama yönünü karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَطَاءً / عَطَاؤُنَا | Kesintisiz ilahi lütuf, tükenmez ihsan | Cennet ehline ve dünyada insanlara verilen ilahi bağışlar bağlamında (Hûd 11:108, İsrâ 17:20, Sâd 38:39, Nebe 78:36). |
| أَعْطَى | Fıtrî donanım ve yaratılış kemali bahşetme | Yaratıcının her varlığa kendi hilkatini ve yapısını tam olarak vermesi bağlamında (Tâhâ 20:50). |
| أَعْطَى / وَأَعْطَى | Malî infak, cömertlik ve esirgeme karşıtlığı | İnsanın elindeki serveti arınmak amacıyla muhtaca devretmesi veya cimrilik edip azıcık verip kesmesi bağlamında (Leyl 92:5, Necm 53:34). |
| يُعْطَوْا / أُعْطُوا | Zekat ve ganimetten pay alma | Toplumsal paylaştırmada münafıkların pay alma beklentisi bağlamında (Tevbe 9:58). |
| يُعْطُوا (عَن يَدٍ) | Boyun eğerek cizye ödeme, teslim olma | Otoriteye itaat göstergesi olarak vergiyi bizzat elden teslim etme bağlamında (Tevbe 9:29). |
| أَعْطَيْنَاكَ | Mutlak üstünlük ve bereket (Kevser) bahşetme | Hz. Peygamber’e tükenmez hayrın ve şerefin müstakilen mülk kılınması bağlamında (Kevser 108:1). |
| فَتَعَاطَى | Haddini aşarak cüretle bir işe girişme | Semûd kavminden devenin ayaklarını kesmeye yeltenen kişinin kibirle uzanıp suçu işlemesi bağlamında (Kamer 54:29). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hüsün ve kubuh, lütuf ve adalet meselesi | Allah'ın kuluna verdiği nimetlerin hak ediş (istihkak) mi yoksa sırf fazl ve lütuf (atâ) mu olduğu tartışması. | Karşılıksız, kesintiye uğramayan ve ilahi iradeye bağlı mutlak bağış. |
| Fıkıh | Hibe, atıyye ve cizye ahkamı | Mülkiyetin ivazsız devri (atıyyetü’l-merîz), teslim-tesellüm şartı ve cizyenin elden verilmesi meselesi. | Bir malın veya hakkın kabz ile birlikte kesin olarak mülkiyete geçirilmesi. |
| Tefsir | Kevser ve Tâhâ 50. ayetin tefsiri | أعطى fiilinin آتى fiilinden farkı; her varlığa fıtratının tam verilmesi ve peygambere verilen tükenmez mülk. | Varlığın özüne yerleştirilen veya geri alınmamacasına zimmete bağlanan bağış. |
| Hadis | Zekat, sadaka ve fazilet rivayetleri | Veren elin alan elden üstün olması (el-yedü'l-ulyâ) ve Allah'ın dilediğine hesapsız atâsı. | Elden ele teslimiyet, infakta cömertlik ve esirgemeden sunma erdemi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve hidayet nizamı | Fıtrat ve lütuf | Varlığa kapasitesini kazandırma | Allah'ın her mevcuda varlık formunu ve gayesini bahşetmesi (Tâhâ 20:50). | Kesin |
| İlmi | Bilgi ve kabiliyet intikali | Donanım aktarımı | Potansiyeli kuvveden fiile çıkarma | İnsana öğrenme araçlarının ve kavrayış yeteneğinin doğrudan emanet edilmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki egemenlik ve vatandaşlık | Tabi oluş ve cizye | Otoriteye sadakati tescil etme | Bireyin veya tebaanın nizama boyun eğdiğini elden ödeme yaparak göstermesi (Tevbe 9:29). | Kesin |
| İktisadi | Gelir adaleti ve refah dağılımı | Hibe, zekat ve kamu payı | Sermayenin tabana yayılması | Servetin hak sahiplerine doğrudan ulaştırılarak zimmetlerine geçirilmesi. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrudan transfer fonksiyonu ve enerji aktarımı () | Bir kaynaktan çıkan girdinin, aracı bir faz kaybı olmaksızın doğrudan hedef alıcıya aktarılması ve sistem durumunun kalıcı olarak değişmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mülkiyet devri ve tasarruf hakkının intikali | Bir hak veya nesne üzerindeki hakimiyetin, rıza ve fiilî teslim ile bir özneden diğer özneye eksiksiz geçişi. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | عطو kökünü yalnızca maddi sadaka veya sıradan bir nesne alışverişi seviyesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; fıtratın verilmesinden (Tâhâ 20:50), egemenliğin tanınmasına (Tevbe 9:29), haddi aşan bir cüretle hamle yapmaya (Kamer 54:29) kadar uzanan geniş bir eylem ve tasarruf alanını kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahi atânın yalnızca ahiret mükâfatı sanılması veya cizye ayetindeki "an yedin" ifadesinin ruhsuz bir vergiye indirgenerek itaat ve teslimiyet boyutunun yitirilmesi. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın varoluşsal sermayesini (fıtrat) ve ilahi inayetin geri alınmaz karakterini ifade eden anahtar bir kavramdır; mülkiyet ve lütuf ilişkisinin kurucu kelimesidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın hikmetini anlatan ayetlerde (Tâhâ 20:50), infak ve arınma psikolojisini işleyen surelerde (Leyl 92:5) ve ilahi lütfun büyüklüğünü bildiren nüzul ortamında (Kevser 108:1). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vermenin sadece bir nesneyi fırlatıp atmak değil; uzanarak, muhatabı muhatap kabul edip elden teslim ederek bir mülkiyet bağı kurmak olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBoynunu veya elini yukarıya/ileriye doğru gererek bir şeye erişmek; kavranan nesneyi elden ele diğer tarafa uzatıp teslim etmek.
- Soyut anlamBir lütfu, hakkı veya ontolojik donanımı, muhatabın tasarrufuna ve zimmetine kalıcı olarak devretmek.
- Sistematik karşılıkKaynaktan çıkan potansiyelin eksilme veya engelleme olmaksızın hedefe tam intikal ettiği mülkiyet ve inayet transferi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde verici kaynağı, alıcı muhatabı temsil eder. el uzatma ve teslim (itâ/atâ) operatörüdür. Bu yönelimli aktarım gerçekleştiğinde muhatabın zimmetindeki mülkiyet ve tasarruf payı (), devredilen pay () oranında kalıcı olarak artarken, kaynak () bu payı kendi tasarrufundan çıkararak muhataba bahşetmiş olur. İlahî atâ bağlamında ise kaynakta bir eksilme olmaksızın muhatabı tam bir donanım () elde eder.