عن
ع - ن
KÖK- 465 geçiş
- 422 ayet
- 16 sîga
- 4 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: -den
Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır.
Notlarım
Sözlükler(4)
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.896 harfباب العين والنون
عن ، نع : مستعملان
عن : أخبرني المنذري عن أبي العباس عن سلمة عن الفراء أنه قال : العَنّة والعُنّة : الاعتراض بالفضول . قال : وشاركه شِركة عنان ، أي في شيءٍ عنّ لهما ، أي عرض .
الحرانيّ عن ابن السكيت : يقال شاركه شِركة عنان ، وذلك إذا اشتركا في مالٍ معلوم وبانَ كلُّ واحدٍ منهما بسائر ماله دونَ صاحبه ، وكأنّ أصله أنَّه عنّ لهما شيءٌ فاشتركا فيه ، أي عَرَض .
قال : وشاركه شِركة
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR20.239 harf(باب العين وما بعدها في المضاعف والمطابق والأصم)
(عن) العين والنون أصلان، أحدهما يدلُّ على ظهورِ الشيء وإعراضه، والآخر يدلُّ على الحَبْس.
فالأوّل قول العرب: عَنَّ لنا كذا يَعِنّ عُنُونا، إذا ظهر أمامك. قال:
فَعَنَّ لنا سِربٌ كأنّ نعاجَه*** عذارى دَُوَارٍ في مُلاءٍ مُذَيَّلِ([1])
قال ابن الأعرابيّ: العَنان: ما عَنَّ لك من شيء. قال الخليل: عَنان السَّماء: ما عَنَّ لك منها إذا نظرتَ إليها. فأمّا
(باب العين وما بعدها في المضاعف والمطابق والأصم) (عن) العين والنون أصلان، أحدهما يدلُّ على ظهورِ الشيء وإعراضه، والآخر يدلُّ على الحَبْس. فالأوّل قول العرب: عَنَّ لنا كذا يَعِنّ عُنُونا، إذا ظهر أمامك. قال: فَعَنَّ لنا سِربٌ كأنّ نعاجَه*** عذارى دَُوَارٍ في مُلاءٍ مُذَيَّلِ([1]) قال ابن الأعرابيّ: العَنان: ما عَنَّ لك من شيء. قال الخليل: عَنان السَّماء: ما عَنَّ لك منها إذا نظرتَ إليها. فأمّا قولُ الشمّاخ: طوى ظِمْأها في بَيضة القيظ بعدما *** جرت في عَنانِ الشِّعريَينِ الأماعزُ([2]) فرواه قوم كذا بالفتح: "عَنان"، ورواه أبو عمرو: "في عِنان الشِّعر بَين"، يريد أوّل بارحِ الشّعريَين. قال أبو عبيدة: وفي المثل: "معترضٌ لعَنَن لم يَعْنِه([3]) ". وقال الخليل: العَنُون من الدَّوابّ وغيرِها: المتقدّم في السَّيْر. قال: كأنَّ الرّحْلَ شُدَّ به خَنوفٌ *** من الجَوْنات هاديةٌ عَنونُ([4])
قال الفرّاء: العِنان: المُعَانّة، وهي المعارَضة والمعانَدة. وأنشد: ستَعلم إنْ دارت رحى الحربِ بيننا *** عِنانَ الشِّمالِ من يكونَنَّ أضْرعا قال ابنُ الأعرابيّ: شارك فلانٌ فلاناً شِركةَ عِنان، وهو أن يَعِنَّ لبعضِ ما في يده فيشاركه فيه، أي يعرِض. وأنشد: مابدَلٌ من أُمِّ عثمانَ سَلْفَعٌ *** من السُّود ورهاءُ العِنان عَرُوبُ([5]) قال: عَروب، أي فاسدة. من قولهم عَرِبَتْ معدته، أي فسدت. قال أبو عبيدة: المِعَنُّ من الخيل: الذي لا يرى شيئاً إلاَّ عارَضَه. قال: والمِعنُّ: الخطيب الذي يشتدُّ نظرُه ويبتلُّ ريقه ويبعُد صوتُه ولا يُعْييه فنٌّ من الكلام. قال: * مِعَنٌّ بخطبَته مِجْهرُ([6]) * ومن الباب: عُنوان الكتاب؛ لأنه أبرز ما فيه وأظهَرُه. يقال عَنَنْت الكتابَ أعُنُّه عَنّاً، وعَنْوَنْتُه، وعنَّنته أعنِّنُه تعنينا. وإذا أَمرت قلتَ عَنِّنْه. قال ابن السِّكِّيت: يقال لقيته عينَ عُنَّةٍ([7]) ، أي فجأة، كأنّه عرَضَ لي من غير طَلَب. قال طُفيل: * إذا انصرفت من عُنَّةٍ بعد عُنَّةٍ([8]) * ويقال إنّ الجبلَ الذاهبَ في السّماء يقال [له] عان، وجمعها عَوَانّ. وأمّا الأصل الآخر، وهو الحبس، فالعُنَّة، وهي الحظيرة، والجمع عُنَن. قال أبو زياد: العُنَّة: بناء تبْنيه من حجارة، والجمع عُنَن. قال الأعشى: ترى اللّحمَ من ذابِلٍ قد ذوَى *** ورَطْبٍ يُرفَّع فوقَ العُنَنْ([9]) يقال: عَنَّنْت البعير: حبسته في العُنَّة. وربَّما استثقلوا اجتماعَ النُّونات فقلبوا الآخرة ياء، كما يقولون: * تَقضِّيَ البازِي إذا البازِي كَسَرْ([10]) * فيقولون عَنَّيْت. قال: قطعتَ الدّهرَ كالسَّدِم المُعَنَّى *** تُهدِّر في دِمشقَ ولا تَريمُ([11]) يراد به المعنّن. قال بعضهم: الفحل ليس بالرِّضا عندهم يعرّض على ثَِيلهِ عود، فإذا تَنوّخَ النّاقةَ ليطرُقها منعه العُود. وذلك العُود النِّجَاف. فإذا أرادوا ذلك نحَّوه وجاؤوا بفحلٍ أكرمَ منه فأضربوه إيّاها، فسمَّوا الأوّلَ المُعَنَّى. وأنشد: * تَعَنّيتُ للموتِ الذي هو نازِل * يريد: حبست نفسي عن الشّهوات كما صُنِعَ بالمعَنّى*. وفي المثل: "هو كالمُهَدِّر في العُنَّة([12]) ". قال: والرواية المشهورة: تَعَنَّنتُ، وهو من العِنِّين الذي لا يأتي النِّساء . ومن الباب: عِنَانُ الفَرَس، لأنّه يَحتبِس، وجمْعه أعِنَّة وعُنُنٌ. الكسائيّ: أعْنَنْتُ الفَرسَ: جعلتُ له عِناناً. وعنَّنْتُه: حبسته بعِنانه. فأمّا المرأة المعنَّنَة فذلك على طريقة التشبيه، وإنما هي اللطيفة البطن، المهفهفة، التي جُدِلت جَدل العِنان. وأنشد: وفي الحيّ بيضاتُ دارّية *** دَهَاس معنَّنَة المرتدَى([13]) قال أبو حاتم: عِنان المتن حَبْلاه([14]) . وهذا أيضاً على طريقة التشبيه. قال رؤبة: * إلى عِنانَيْ ضامرٍ لطيفِ([15]) * والأصل في العِنان ما ذكرناه في الحبْس. وللعرب في العِنان أمثال، يقولون: "ذلّ لي عنانُه"، إذا انقاد. و"هو شديد العِنان"، إذا كان لا ينقاد. و"أَرْخِ من عِنانه" أي رفِّهْ عنه. و"ملأتُ عِنان الفرس"، أي بلغت مجهودَه في الحُضْر. قال: حرف بعيد من الحادي إذا ملأت *** شمسُ النهارِ عِنان الأبرَق الصَّخبِ([16]) يريد إذا بلغت الشَّمسُ مجهود الجندب، وهو الأبرق. ويقولون: "هما يجريانِ في عِنانٍ واحد" إذا كانا مستويين في عملٍ أو فضْل. و"جرى فلانٌ عِناناً أو عنانين"، أي شوطاً أو شَوطين. قال الطِّرِمّاح: سيعلمُ كلهم أنّي مُسِنٌّ *** إذا رفعوا عناناً عن عِنانِ([17]) قال ابن السِّكّيت: "فلان طَرِبُ العِنان" يراد به الخفّة والرّشاقة. و "فلانٌ طويل العِنان"، أي لا يُذَاد([18]) عما يريد، لشرفه أو لماله. قال الحطيئة: * مجدٌ تليدٌ وعِنانٌ طويل([19]) * وقال بعضهم: ثنيت على الفرس عِنانَه، أي ألجمته. واثْنِ على فرسك عِنانَه، أي ألجِمْه. قال ابنُ مقبل: وحاوَطَنِي حتَّى ثنيتُ عِنانَه *** على مُدبِرِ العِلْباء ريَّانَ كاهِلُهْ([20]) وأمَّا قولُ الشّاعر: ستعلم إن دارت رحَى الحرب بيننا *** عِنانَ الشِّمال من يكونَنَّ أَضْرَعا فإنَّ أبا عبيدة قال: أراد بقوله: عِنان الشِّمال، يعني السَّير الذي يعلَّق به في شِمال الشَّاة، ولقَّبه به. وقال غيره: الدّابّة لا تُعطف إلاَّ من شِمالها. فالمعنى: إنْ دارت مدارَها على جهتها. وقال بعضهم: عِنان الشمال أمر مشؤوم كما يقال لها: * زجَرْتُ لها طَير الشِّمال([21]) * ويقولون لمن أنجَحَ في حاجته: جاء ثانياً عِنَانَه. (عب) العين والباء أصل صحيح واحد يدلُّ على كثرة ومعظمٍ في ماءٍ وغيره. من ذلك العَبُّ، وهو شُرب الماء من غير مصّ. يقال عَبَّ في الإناء يَعُبُّ عَبّاً، إذا شرب شُرباً عنيفاً. وفي الحديث: "اشربوا الماء مصّاً ولا تَعُبُّوه عَبّاً؛ فإنّ الكُبادَ من العَبِّ". قال: * إذا يعُبُّ في الطَّوِيِّ هَرهَرا([22]) * ويقال عَبَّ الغَرْب يَعُبّ عَبّاً، إذا صوَّتَ عند غَرف الماء. والعُباب في السَّير: السُّرعة([23]) . قال الفرّاء: العُباب: معظَم السَّيل. ومن الباب اليَعبوبُ: الفرس الجواد الكثير الجري، وقيل: الطَّويل، وقيل: هو البعيد القَدْر في الجري، وأنشد: بأجشِّ الصَّوتِ يعبوبٍ إذا *** طُرِقَ الحيُّ من الغَزو صَهَلْ واليعبوب: النّهر الكثير الماء الشّديد الجِرية. قال: تخطُو على بَرديَّتينِ غذاهما *** غَدِقٌ بساحة حائرٍ يعبوبِ([24]) ويقولون: إنّ العَبْعَب من الرِّجال: الذي يُعَبْعِب في كلامه ويتكلَّم في حَلْقه. ويقال ثوبٌ عَبْعَبٌ وعَبعاب، أي واسِعٌ. قال: والعبعاب من الرِّجال: الطويل. والعَبعَب: كساء من أكسية الصوف ناعم دقيق. وأنشد: ولُبْسِكِ العَبعبَ بعد العبعبِ *** بُدِّلتِ بعد العُرْيِ والتّذعلُبِ مطارفَ الخَزّ فجرِّي واسحبي([25]) ومما شذّ عن هذا الباب العُبَب([26]) : شجرة تشبه الحَرمل إلاّ أنّها أطوَلُ في السَّماء، تخرج خيطاناً، ولها سِنَفَة مثل سِنَفَة الحرمل، وورقها كثيف. قال ابنُ مَيّادة: كأنَّ بَرديَّةً جاشت بها خُلُجٌ *** خُضْرُ الشَّرائع في حافاتها العُبَبُ ومما يقارب الباب الأوَّلَ ولا يبعد عن قياسه، ما حكاه الخليل أن العبعب: نَعْمة الشَّباب. والعَبعَب من الشُّبان: التامّ. (عت) * العين والتاء أصلان: أحدهما صحيح يدلُّ على مراجعةِ كلامٍ وخصام، والآخر شيءٌ قد قيل من صفات الشُّبّان، ولعلّهُ أن يكون صحيحاً. فالأوّل ما حكاه الخليل عتّ ي
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok41.189 harfعَنَّ
1 عَنَّ ذ , aor. عَنِ٣َ (S, Mgh, Msb, K) and عَنُ٣َ , (S, Msb, K,) the former accord. to some relaters, and the latter accord. to others, occurring in a verse of a Hudhalee, (TA,) inf. n. عَنَنٌ (S, Msb, K) and عَنٌّ (Msb, K) and عُنُونٌ, the first of which is also [or is properly] a simple subst., (K, [and such, in one sense, it is said to be in the Msb, as will be shown in what follows,])
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.499 harfعَنْ
عَنْ
a. From.
b. For.
c. After.
d. About, of.
e. Of, to.
f. On.
g. With; at, to, unto.
ذَهَبَ عَنَّا
ذَهَبَ عَنَّا
a. He went away from us, he left us.
سَافَر عَن البَلَد
سَافَر عَن البَلَد
a. He journeyed from the country.
دَافَعَ عَنْهُ
دَافَعَ عَنْهُ
a. He repelled from him: he defended him.
حَدَّثَ عَن فَلَان
حَدَّثَ عَن فَلَان
a. He related what he had heard
Mücavir kökler367 mücavir (752 toplam)
- صدد
36 ortak ayet · Alıkoyarlar
- نهي
33 ortak ayet · Nihayet, son demektir
- غفل
24 ortak ayet · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
- عرض
33 ortak ayet · Ön dişler demektir
- غني
32 ortak ayet · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
- سبل
48 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- عفو
21 ortak ayet · Affetti
- سأل
33 ortak ayet · “Sehl” ova demektir
- أله
191 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- ضلل
37 ortak ayet · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
- كون
130 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- كشف
11 ortak ayet · Açık baş demektir
Geçtiği ayetler(422)
Bu kök 422 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.
وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ
-denVe öyle bir günden korkun ki; o günde kimse, kimse için bir şey ödeyemez. Şefaat kabul edilmez. Fidye alınmaz ve onlara yardım da edilmez.
إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ
-denŞüphesiz ki biz seni müjdeleyici ve korkutucu olarak hak ile gönderdik. Cehennem ashabından sen mes’ul olacak değilsin.
وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ
-denVe öyle bir günden sakının ki, o gün kimse kimseden yana bir şey ödeyemez, kimseden bedel kabul olunmaz, şefaat fayda vermez ve yardım olunmaz.
وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ
-denKendini bilmezden başka kim İbrahim’in dininden yüz çevirir. And olsun ki dünyada onu seçmiştik. Muhakkak ki o, ahirette de salihlerdendir.
سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
-denİnsanlardan bir kısım beyinsizler diyeceklerdir ki: Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden ne çevirdi? De ki: Doğu da Batı da Allah’ındır. O, dilediği kimseyi doğru yola iletir.
… الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ …
-denSana haram aydan ve onda savaştan soruyorlar. De ki: O ayda savaşmak; büyük bir günahtır. Fakat insanları Allah yolundan alıkoymak ve O’nu inkar etmek, Mescid-i Haram’a gitmelerine engel olmak, onun ehlini oradan çıkarmak Allah katında daha büyük günahtır. Fitne, katilden de beterdir. Kafirlerin güçleri yetse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşa devam ederler. Sizden her kim dininden dönerde kafir olarak ölürse; onların yaptığı ameller dünyada da, ahirette de boşa gitmiştir. Ve onlar, cehennem ehlidirler. Orada temelli kalacaklardır.
… أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ …
-denSana haram aydan ve onda savaştan soruyorlar. De ki: O ayda savaşmak; büyük bir günahtır. Fakat insanları Allah yolundan alıkoymak ve O’nu inkar etmek, Mescid-i Haram’a gitmelerine engel olmak, onun ehlini oradan çıkarmak Allah katında daha büyük günahtır. Fitne, katilden de beterdir. Kafirlerin güçleri yetse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşa devam ederler. Sizden her kim dininden dönerde kafir olarak ölürse; onların yaptığı ameller dünyada da, ahirette de boşa gitmiştir. Ve onlar, cehennem ehlidirler. Orada temelli kalacaklardır.
… يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي …
-denSana haram aydan ve onda savaştan soruyorlar. De ki: O ayda savaşmak; büyük bir günahtır. Fakat insanları Allah yolundan alıkoymak ve O’nu inkar etmek, Mescid-i Haram’a gitmelerine engel olmak, onun ehlini oradan çıkarmak Allah katında daha büyük günahtır. Fitne, katilden de beterdir. Kafirlerin güçleri yetse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşa devam ederler. Sizden her kim dininden dönerde kafir olarak ölürse; onların yaptığı ameller dünyada da, ahirette de boşa gitmiştir. Ve onlar, cehennem ehlidirler. Orada temelli kalacaklardır.
… بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ …
-denAnneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Bu, emzirmeyi tamamlamak isteyen içindir. Onların yiyeceği, giyeceği uygun şekilde çocuk kendisinden olana aittir. Kimse gücünün üstünde bir şeyle mükellef olmaz. Ne anne çocuğu yüzünden, ne de baba çocuğu yüzünden zarara sokulmasın. Mirasçıya düşen de bunun gibidir. Eğer kendi aralarında anlaşıp, danışarak çocuğu memeden kesmek isterlerse; ikisine de bri vebal yoktur. Çocuklarınızı emzirtmek isterseniz, vereceğinizi güzelce teslim etmek şartıyla size yine bir vebal yoktur. Allah’tan korkun ve bilin ki Allah yaptığınız şeyleri görendir.
قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
-denDe ki: Ey Ehl-i Kitab, siz gerçeği gördüğünüz halde Allah’ın yolunu eğri göstermeye yeltenerek, iman edenleri niçin ondan çeviriyorsunuz? Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عن |
| Yapı | Edat / İşlev sözü (iki harfli cer harfi) |
| Özel Durum | İki harfli asli edat, sülâsî fiil kökü türetimi yoktur |
| Bağlamsal Yakın Kökler | من, على, إلى |
| Zıt Kök | إلى |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyden uzaklaşma, ayrılma, bir sınırı aşma ve ötesine geçme (mücâvezet) |
| Çekirdek Özet 2 | Sorumluluğun, yükümlülüğün, sapmanın veya ilahi lütfun bir özneden diğerine aktarılması ve uzaklaştırılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir durumun, hükmün ya da nesnenin mevcut mahallini terk ederek bağımsızlaşması veya yerini başka bir duruma bırakması |
| Kritik Hata Riski | Edatın ayrılma ve aşma (mücâvezet) işlevinin mekanik bir çıkış bildiren من edatıyla ya da bulunma bildiren في ile karıştırılarak aktarım ve aşım nüansının kaybolması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عن | Karşıya çıkma, belirme, bir sınır oluşturma ve bu sınırdan öteye geçip uzaklaşma | Veri bulunamadı | İki harfli asli bir cer harfi olduğundan üçüncü harf eklenmesi söz konusu değildir; bünyesindeki iki harf doğrudan mücâvezet (aşma ve uzaklaşma) işlevini kurar |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; kaynak, odak noktası, bilme, ortaya çıkma | Bir odağın, kaynağın veya görünür bir merkezin belirlenmesi |
| ن | Balık, tohum; süreklilik, hareket, akış, ayrılma | Odaktan dışarıya doğru sürekli bir yöneliş, akış ve ayrılma hareketi |
| عن | Odaktan dışarıya doğru akış ve ayrılma | Kaynak teşkil eden merkezden hareketle bir mesafenin katedilmesi, engelin veya sınırın aşılarak öteye geçilmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sınırın veya nesnenin aşılıp geride bırakılması; bir hedeften sapma, atılan okun hedefin uzağına düşmesi veya bir bineğin rotasından yana meyletmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruülkays b. Hucr bir beyitte kökün beliriş ve önleme çıkış anlamını şu şekilde kullanır: فَعَنَّ لنا سِربٌ كأنّ نعاجَه / عذارى دَُوَارٍ في مُلاءٍ مُذَيَّلِ |
| Erken Arapça kullanım | Okun hedeften sapıp öteye geçmesini anlatan رميتُ عن القوس deyimi ve kişinin bir şeyden yüz çevirip başka bir yöne kaymasını bildiren رغبتُ عنه ifadesi |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça عن edatı, Sami diller ailesinde yönelme, ayrılma ve konumsal ilişki bildiren edat katmanıyla yakından irtibatlıdır. İbranice ve Aramice/Süryanicede doğrudan ayn-nun dizilişiyle müstakil bir edat formu yaygın olmamakla birlikte, kök arkaik düzeyde Arapçadaki عنن (belirme, karşıya çıkma, sınır oluşturma) matrisiyle semantik temas halindedir. Erken Semitik morfolojide edatların bir kısmı bedensel ve mekânsal isimlerden gramatikleşerek edatlaşmıştır. عن edatının ilksel semantiği, bir nesnenin veya varlığın ön düzlemde belirip ardından o düzlemi aşması, arkada bırakılması ve o noktadan öteye geçilmesidir. Arapçada bu yapı, başlangıç noktası bildiren من edatından ayrılarak, odaklanan merkezden uzağa gitme ve sınırı aşma (mücâvezet) işlevine özelleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Brockelmann, Lipiński.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عن harf-i cerri ve ilişkili عنن kökü | Bir şeyin öne çıkması, belirmesi ve oradan hareketle ötesine geçilip uzaklaşılması işlevinden gramatikleşmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami edat sistemleri | Mekânsal sınırlardan uzaklaşma ve konumsal aşım bildiren edatlaşma süreçleriyle yapısal paralellik taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yönelme-uzaklaşma morfemleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Semitic Comparative Grammar (Brockelmann).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عن | Anlamlı | Mücâvezet ve aşma | Bir şeyden uzaklaşma, ötesine geçme, yüz çevirme veya bedel olma | Hedef kök; Kur'an'da 465 kez geçer |
| نع | Anlamlı | Yumuşaklık ve inilti | Klasik sözlüklerde zayıf ve gevşek olma, inleme veya ses çıkarma anlamında kullanılmıştır | Kur'an'da geçmez; ters permütasyon (müstamel) |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عن | Merkez | Uzaklaşma ve aşma | Bir nesneden, durumdan veya özneden öteye geçerek ayrılmayı ve bağı koparmayı bildirir | Başlangıç noktasına değil, aradaki mesafenin açılmasına ve aşılmasına odaklanır |
| من | Komşu | Başlangıç ve çıkış | Bir hareketin ilk başladığı sınırı ve mekânı gösterir | Odağı ayrılmanın ötesine değil, çıkışın gerçekleştiği ilk noktaya (ibtidâ-i gâye) yöneliktir |
| على | Komşu | Üstünlük ve istilâ | Bir şeyin üzerinde bulunmayı, hâkimiyeti ve baskıyı bildirir | Bazen عن edatının yerine mecazen geçse de aslen yükseklik ve kapsama eksenindedir |
| إلى | Komşu | Varış ve yöneliş | Bir sürecin veya yönelişin nihai bitiş sınırını gösterir | Yönelme ve yaklaşma hareketinin hedefini tayin eder |
| إلى | Zıt | Bitiş ve ulaşma | Bir sınıra yaklaşmayı ve oraya varmayı ifade eder | عن edatının uzaklaşma ve aşma yönünün tam tersi olarak hedefe kavuşmayı bildirir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عن | Ayrılma, ötesine geçme | Bir sınırdan veya durumdan uzaklaşarak başka bir konuma geçiş | Kesin |
| Latince | de, ab, ex | -den, hakkında, uzağında | Bir kaynaktan uzaklaşmayı ve ayrılmayı karşılar; mücâvezet nüansını kısmen taşır | Güçlü |
| İngilizce | from, away from, off, about | -den, uzağa, hakkında | Ayrılma ve konu edinme anlamlarını verir; soyut aşım dinamizmini tam yansıtmaz | Kesin |
| Almanca | von, ab, weg von, über | -den, uzağında, üzerine | Çıkış noktasını ve uzaklaşmayı ifade eder; bedel ve aktarım anlamlarını bağlama göre üstlenir | Güçlü |
| Fransızca | de, loin de, au sujet de | -den, uzağında, dair | Çıkış ve mesafe koyma anlamlarını karşılar; ontolojik kopuş tonu eksik kalabilir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mücâvezet (Aşma ve uzaklaşma) | Bir durumun, eylemin veya yükün özneden uzaklaşması | Sorumluluğun veya azabın bir kimseden kaldırılmasını anlatan ayetler; Bakara 2:48, Duhân 44:12 |
| İ’râz ve gaflet (Yüz çevirme) | Bir hakikatten, delilden veya ibadetten kopuş ve ilgisizlik | Kalbin veya amelin haktan yüz çevirmesini belirten bağlamlar; Enbiyâ 21:1, Mâûn 107:5 |
| İsti’lâ (على anlamında) | Cimrilik veya haksızlığın kişinin kendi aleyhine dönmesi | Kişinin işlediği olumsuz fiilin bumerang etkisiyle kendisine yönelmesi; Muhammed 47:38 |
| Bedel ve ivaz (Yerine geçme) | Bir canın diğer bir can yerine kefil olamaması veya karşılık verememesi | Ahiret hesaplaşmasında bir kimsenin diğeri namına ödeme yapamayacağını bildiren ayetler; Bakara 2:48, Bakara 2:123 |
| Sebep ve ta’lîl (Gerekçe olma) | Bir eylemin arkasındaki itici saik veya dayanak | Hevadan konuşmama veya delilsiz karar vermeme bağlamları; Necm 53:3, Hûd 11:53 |
| Tenzih ve tecrid (Yüceltme) | Allah Teâlâ'nın müşriklerin isnatlarından berî ve yüce tutulması | Tevhid bağlamında noksan sıfatların ve ortakların nefyedildiği ayetler; Yûnus 10:18, Haşr 59:23 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tenzih, tebrie ve ilahi sıfatlar | Yüce Allah'ın yaratılmışların nitelemelerinden münezzeh kılınması bağlamındaki cümlenin tahlili | Mutlak arınma, ayrışma ve eksikliklerden beri kılınma |
| Fıkıh | İbâha, ıskat ve vekâlet | Bir kimseden yükümlülüğün düşmesi veya bir fiilin başkası adına (ivaz/bedel olarak) icra edilmesi | Sorumluluğun zimmetten ayrılması ve başkasına intikali |
| Tefsir | Harf-i cerlerin te’vîli ve tazmin | Bir fiilin عن ile kullanılarak gizli bir yüz çevirme veya uzaklaşma manası kazanması prensibi | Ayetlerdeki kelimelerin mücâvezet boyutuyla anlam genişlemesi |
| Hadis | Rivayet tariklerinin nakli | Raviler arasındaki isnad zincirinde bilginin aktarımının lafzı ile kurulması | Bilginin kaynaktan kopmadan nakledilerek sonraki kuşağa taşınması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tenzih ve kulluk sorumluluğu | Beraat ve arınma | İnsanın günahtan, ilahi zatın ise şirkten berî tutulması | Kötülüğün ve bâtılın bünyeden uzaklaştırılıp safiyetin korunmasını sağlar | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve rivayet zinciri | İsnad ve kaynak bağı | Bilginin ilk muhataptan kesintisiz ve güvenli biçimde intikali | Bir önermenin hangi yetkin kaynaktan tevarüs edildiğini belirler | Güçlü |
| Siyasi | Mesuliyet ve temsil | Ayrışma ve yetki devri | Yöneticinin keyfi iradeden veya haksız fiilden el çekmesi | Otoritenin şahsi hevalardan sıyrılarak meşru ilkelere bağlanmasını temin eder | Muhtemel |
| İktisadi | Tazminat ve borçtan kurtulma | İbra ve bedel | Mali yükümlülüğün bir şahsın üzerinden kalkarak ifa edilmesi | Zimmetin borçtan arındırılması ve tarafların haklarının tefrik edilmesi sürecini kurar | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sapma açısı ve vektörel ıraksama (divergence) | Bir hareketlinin belirlenmiş bir eksenden veya referans noktasından mesafe katederek uzaklaşması ve ayrılması dinamiği | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yabancılaşma ve rasyonel ayrışma | Bireyin veya grubun yerleşik normlardan, görevlerden ya da kurumsal merkezden zihnen ve amelen koparak bağımsızlaşması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Edatın yalnızca Türkçedeki standart «-den/-dan» çıkış eki gibi algılanarak pasif bir mekân ayrılığına indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir sınırı aşma, yüz çevirme, bir şeyin yerini tutma (ivaz), tenzih etme ve sorumluluk aktarma gibi çok katmanlı ontolojik ve ahlaki ilişkileri kapsaması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Örneğin ayetlerdeki hakikatten yüz çevirme veya azabın kaldırılması ifadelerinin sadece zamansal ya da mekânsal bir kalkış zannedilmesi ve aradaki iradi kopuşun gözden kaçırılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem teolojik tenzih dilini hem de ahlaki tutumları (yüz çevirme, arınma, mesuliyetten kurtulma) inşa eden temel işlev sözlerinden biri olmasıdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Şirkten tenzih ayetlerinde, ahiretteki şefaat ve bedel kabul edilmeyeceğini bildiren uyarılarda ve münafıkların hakikatten sapmasını niteleyen bağlamlarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Amellerin veya cezaların şahsilik ilkesini netleştirerek kimsenin başkası yerine ceza çekemeyeceğini ve lafzi tercümelerin getirdiği mekanik ayrılma yanılgısını düzeltir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir sınırdan veya nesneden uzağa yönelerek engeli aşmak, mesafeyi açmak ve hedefin ötesine geçmek.
- Soyut anlamBir öznenin mevcudiyetinden yükün, bağın veya ilginin kesilerek başka bir alana intikal etmesi; yüz çevirme, tenzih ve bedel oluşturma.
- Sistematik karşılıkDin, bilgi ve ahlak düzeninde bir odağın sınırlarını koruyarak yabancı unsurları sistem dışına iten koruyucu ve ayrıştırıcı operatör.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde kaynak durumu veya özneyi, uzaklaşılan hedefi veya durumu, mücâvezet (aşma ve öteye geçme) operatörünü temsil eder; aradaki mesafenin ve kopuşun pozitif varlığını, ise ayrışmanın tam olduğunu ve iki durumun birbirinin sınırını ihlal etmediğini simgeler.