غبر
غ - ب - ر
KÖK- 8 geçiş
- 8 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Ğubar, Toz demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ğubar, Toz demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.178 harfباب الغين والراء والباء معهما
غ ب ر، ر غ ب، غ ر ب ، بغر مستعملات غرب: الغَرْبُ: التَّمادي وهو اللَّجاجَةُ في الشيء، قال:
قد كفَّ من غَرْبي عن الإنشادِ
وكُفَّ من غَرْبِكَ أي: من حِدَّتِكَ.
واستَغْرَبَ الرجلُ إذا لجَّ في الضحكِ خَاصةً، واستَغْرَبَ عليه في الضَّحِكِ أي لَجَّ فيه.
والغَرْبُ أعظم من الدلو، وهو دلو تام، وعدده أَغرُبٌ، وجمعه غُرُوبٌ. واستحالت الدلو غَرْباً أي عظمت بعدها ما كانت دلية.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.235 harfالغبارُ والغَبَرَةُ واحد. والغُبْرَةُ: لون الأغْبَرِ، وهو شبيه بالغُبارِ. وقد أغْبَرَّ الشيء إغْبِراراً. والغَبْراءُ: الأرض. والغَبْراءُ: ضربٌ من النبات. وبنو غَبْراءَ الذي في قول طرفة: المحاويجُ. والوطأة الغَبْراء: الدارسة، وهي مثل الوطأة السوداء. والغُبَيْراء بالمد معروف. والغُبَيْراءُ أيضاً: شرابٌ تتَّخذه الحبشُ مُسكرٌ من الذُرة. وفي الحديث: "إياكم والغُبَيْراءَ فإنها خمر العالم". والغُبْرُ:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok17.786 harfغ ر ب
غرب ، رغب ، غبر ، ربغ ، برغ ، بغر : مستعملة .
برغ : أما برَغَ فإن الليث أهمله .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيِّ أنه قال : بَرِغَ الرَّجلُ إذا تَنَعَّمَ .
غرب : قال الليثُ : يُقالُ : كُفَّ من غرْبكَ : أي من حدَّتِك ، وقيل : الغَرْبُ : التمادِي .
وقال غيرهُ : غرْبُ كلّ شَيْءٍ : حَدُّهُ وكذلك غُرابُهُ ، وغرْبُ اللِّسانِ : حِدَّتُهُ ، وسيفٌ غرْبٌ : قاطعٌ حديدٌ .
وقال الشاعرُ يصفُ سيفاً :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.094 harf(باب الغين والباء وما يثلثهما)
(غبر) الغين والباء والراء أصلانِ صحيحان، أحدُهما يدل على البقاء، والآخرُ على لونٍ من الألوان.
فالأوَّل غَبَر، إذا بَقِيَ. قال الله تعالى ﴿إلاَّ امْرَأَتَكَ كَانَتْ مِنَ الغَابِرِينَ﴾ [العنكبوت 33]، ويقال بالناقة غُبْر، أي بقيَّة. وبِهِ غُبَّرٌ من مرض، أي بقِيَّة. قال ابن مُقبِلٍ أو غيرُه:
فإن سألَتْ عنِّي سُليمَى فقلْ لها *** به غُبَّرٌ من دائه وهو صالحُ
ومن
(باب الغين والباء وما يثلثهما) (غبر) الغين والباء والراء أصلانِ صحيحان، أحدُهما يدل على البقاء، والآخرُ على لونٍ من الألوان. فالأوَّل غَبَر، إذا بَقِيَ. قال الله تعالى ﴿إلاَّ امْرَأَتَكَ كَانَتْ مِنَ الغَابِرِينَ﴾ [العنكبوت 33]، ويقال بالناقة غُبْر، أي بقيَّة. وبِهِ غُبَّرٌ من مرض، أي بقِيَّة. قال ابن مُقبِلٍ أو غيرُه: فإن سألَتْ عنِّي سُليمَى فقلْ لها *** به غُبَّرٌ من دائه وهو صالحُ ومن الباب: عِرْقٌ غَبِر، أي لا يزال ينتقض، كأنَّ به أبداً غُبَّراً. وتغبَّرَت المرأةُ الشَّيْخَ: أخذَتْ بقيَّةَ مائه. والأصل الآخر* الغُبار سمِّي لغُبْرته. وهي لونُه. والأغْبر: كل لونٍ لونُ غُبَار.وقول طرفة: رأيتُ بنِي غَبْراء لا يُنكرِونني *** ولا أهلُ هذاكَ الطِّرافِ الممدَّدِ([1]) فبَنِي غَبراءِ هم المَحَاوِيجُ الفُقَراء، وذلك أنَّهم مغبَّرةٌ ألوانُهم، وهم أهلُ المَتْرَبَة. والغَبْراء: الأرض. والغُبَيراء([2]) : نبيذ الذُّرَة، ولعلَّ في لونه غُبْرة. فأمّا داهيةُ الغَبَر، فهو عندي من هذا الباب، ويراد أنَّها غبراءُ، أي مُظْلِمة مشبِّهة لا يُرَى وَجْهُ المأتَى لها. ومما شذَّ عن هذين الأصلين ما حكاهُ ابن السكيت: أغْبَرْتُ في طلَب الحاجة: جَدَدْتُ. (غبس) الغين والباء والسين كلمةٌ تدلُّ على لونٍ من الألوان. قالوا: الغُبْسَة: لونٌ كلون الرَّماد. ويقال فرسٌ أَغْبَسُ. قال بعضهم: هو الذي يقال له: "سَمَنْد([3]) ". فأمَّا قولُهم: "لا أفْعَله ما غَبَا غُبَيْسٌ" فهو الدَّهر. قال ابنُ الأعرابيّ: ما أدرِي ما أصْلُه. (غبش) الغين والباء والشين كلمةٌ تدلُّ على ظُلْمةٍ وإظلام. من ذلك الغَبَش: شدَّة الظُّلمة. وأَغْباشُ اللَّيل ظُلَمه. قال ذو الرُّمَّة: أغْبَاشَ ليلِ تَمَامٍ كانَ طارَقَه *** تَطَخْطُخُ الغَيمِ حتَّى ما لَه جُوبُ([4]) قال أبو عبيد: الغَبَش: البقيّة من اللَّيْل، وجمعه أغباش. (غبط) الغين والباء والطاء أصلٌ صحيحٌ له ثلاثة وجوه: أحدها دوامُ الشيء ولزومُه، [والآخَر الجَسُّ]، والآخِر نوعٌ من الحَسَد. فالأوّل قولهم: أغْبَطَتْ عليه الحُمَّى، أي دامَت. وأغبَطْتُ الرَّحْلَ على ظَهر البَعِيرِ، إذا أدمْتَه عليه ولم تَحُطَّه عنه. ولذلك سُمِّي الرَّحْل غَبيطاً، والجمع غُبُط. قال الحارثُ بن وَعْلة([5]) : أم هل تركتَ نساء الحيِّ ضاحيَةً *** في قاعة الدَّارِ يستوقدن بالغُبُطِ([6]) ومن هذا الغِبْطة: حُسْن الحالِ ودوامُ المَسَرَّة والخَيْر. والأصل الآخر الغَبْط، يقال: غبَطْتُ الشَّاةَ، إذا جسستَها([7]) بيدك تنظر بها سِمَنٌ. قال: إنِّي وأَتْيي بُجَيْرَاً حينَ أسألُه *** كالغابِطِ الكلبَ يرجو الطِّرْق في الذَّنَبِ([8]) ومن هذا الباب: الغَبِيط: أرضٌ مطمئنّة، كأنّها غُبِطَتْ حتى اطمأنَّت. والثالث الغَبْط، وهو حَسَدٌ يقال إنَّه غيرُ مذموم، لأنَّه يَتمنَّى ولا يُريد زوالَ النِّعمة من غيره، والحَسَدُ بخلاف هذا. وفي الدعاء. "اللهمَّ غَبْطاً لا هَبْطاً"، ومعناه اللهمَّ [نَسْأَلُك أن] نُغبَط ولا نهْبَطَ، أي لا نُحَطّ. (غبق) الغين والباء والقاف كلمةٌ واحدة، وهي الغَبُوق: شُرب العشيّ. يقال: غَبَقْتُ القوْمَ غَبْقاً، واغْتَبَق اغتباقاً. (غبن) الغين والباء والنون كلمةٌ تدُلُّ على ضَعفٍ واهتضام. يقال غُبِنَ الرّجُل في بَيعه، فهو يُغْبَنُ غَبْناً، وذلك إذا اهتُضم فيه. وغَبنَ في رأيه، وذلك إذا ضَعُف رأيُه. والقياسُ في الكلمتين واحد. والغَبِينة من الغَبْن كالشَّتيمة من الشَّتم. والمَغَابِن: الأرفاغ، سمِّيَتْ بذلك للينها وضَعْفها عن قوّةِ غيرها. (غبي) الغين والباء والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على تستُّرِ شيء حتى لا يُهتدَى لـه. من ذلك الغبْية([9]) وهي الزُّبْية، وسمِّيت لأنَّ المَصِيدَ جهِلَها حتى وقَعَ فيها. ومنه: غَبِيَ فلان غَباوةً، إذا كان قليلَ الفِطْنَةِ، وهو غَبِيٌّ. وغَبِيتُ عن الخَبَر، إذا جهلتَه. ويقال: جاءت غَبْيَة من مَطَر، وذلك إذا جاءت بظُلْمَةٍ واشتدادٍ وتكاثُفٍ([10]) . (غبث) الغين والباء والثاء ليس بشيء. وذكروا عن الفَرّاء أنَّه قال: غَبَثَت الأقط مثل عَبَثْته. --------------ـــ ([1]) البيت من معلقته المشهورة. ([2]) في الأصل: "والغبراء" صوابه في المجمل واللسان. والغبيراء، يقال لها: "السُّكُرْكَة"، يتخذها الحبش. ([3]) فسره استينجاس في معجمه 697 بقوله: "Dun or cream" أي أشهب، أو ذو لون يشبه لون القشدة. ([4]) ديوان ذي الرّمة 22 واللسان (غبش، طرق). وقبله: حتى إذا ما جلا عن وجهه فلق *** هاديه في أخريات الليل منتصب ([5]) في اللسان (غبط) أنه وعلة الجرمي. ([6]) روايته في اللسان: "في ساحة الدار". ([7]) في الأصل: "حبستها" تحريف. ([8]) وكذا وردت روايته في المجمل. وفي اللسان (غبط) وبعض نسخ إصلاح المنطق 266: "وأتيي ابن غلاق"؛ وفي بعضها الآخر: "وأتيي ابن علاق". ([9]) وردت هذه الكلمة أيضاً في المجمل، ولم ترد في المعاجم المتداولة. ([10]) في الأصل: "وتكاسف".
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.481 harf- الغابر: الماكث بعد مضي ما هو معه. قال: ﴿إلا عجوزا في الغابرين﴾ [الشعراء/171]، يعني: فيمن طال أعمارهم، وقيل: فيمن بقي ولم يسر مع لوط. وقيل: فيمن بقي بعد في العذاب، وفي آخر: ﴿إلا امرأتك كانت من الغابرين﴾ [العنكبوت/33]، وفي آخر: ﴿قدرنا إنها لمن الغابرين﴾ [الحجر/ 60]، ومنه: الغبرة: البقية في الضرع من اللبن، وجمعه: أغبار، وغبر الحيض، وغبر الليل. والغبار: ما يبقى من التراب المثار، وجعل على بناء
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR2.126 harfغ ب ر
هو غابر بني فلان أي بقيتهم قال عبيد الله بن عمر رضي الله عنهما: أنا عبيد الله ينميني عمر خير قريش من مضى ومن غبر وتقول: أنت غابر غداً وذكرك غابر أبداً ومنه قيل: غبّر الحيض وغبّر اللبن وغبّراته: لبقاياه.
قال: وأحمدت إذ نجيّت بالأمس صرمةً لها غبرات واللواحق تلحق وقطع الله دابره وغابره.
وغبر في الحوض غبر أي بقيّة ماء ومنه قولك للرجل: إنك لإحدى الكبر وصمّاء الغبر وهي الحيّة
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.897 harfغَبَرَ الشيءُ يَغْبُر غُبوراً: مكث وذهب. وغَبَرَ الشيءُ يَغْبُر أَي بقي.والغابِرُ: الباقي. والغابِرُ: الماضي، وهو من الأَضداد؛ قال الليث: وقد يَجِيء الغابِرُ في النعت كالماضي. ورجل غابِرٌ وقوم غُبَّرٌ: غابِرون. والغابِرُ من الليل: ما بقي منه. وغُبْرُ كل شيء: بقيَّته، والجمع أَغبارٌ، وهو الغُبَّرُ أَيضاً، وقد غلب ذلك على بقيّة اللبن في الضرع وعلى بقيَّة دَمِ الحيض؛ قال ابن حِلِّزة:
لا تَكْسَعِ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR421 harf* غ ب ر * * الغُبَارُ * و * الغَبَرةُ * بفتحتين واحد و * الغُبْرةُ * لون * الأغْبَرُ * وهو شبيه بالغُبار وقد * اغْبَرَّ * الشيء * اغْبِرَاراً * و * الغَبْراءُ * الأرض و * الغُبَيْراءُ * بوزن الحُميراء معروف والغُبيراء أيضا شراب تتخذه الحبش من الذُّرة يُسكر وفي الحديث ﴿إياكم والغُبيراء فإنها خمر العَالَم﴾ و * غَبَرَ * الشيء بقي وغَبَر أيضا مضى وهو من الأضداد وبابه دخل و * أغْبَرَ * و * غَبَّر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.735 harfغبر الشيء يغبر غبورا كقعود: مكث وبقي. وغبر غبورا: ذهب ومضى. والغابر: الباقي. والغابر: الماضي، ضد. قال الليث: وقد يجئ الغابر في النعت كالماضي. وهو غابر من قوم غبر كركع. والغابر من الليل: ما بقي منه. ويقال: هو غابر بني فلان، أي بقيتهم. قال عبيد الله بن عمر:
أنا عبيد اللـه ينـمـينـي عـمـر خير قريش من مضضى ومن غبر
بعد رسول الله والشـيخ الأغـر ويقال: أنت غابر غدا،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR18.420 harfغَبَرَ
1 غَبَرَ ذ , (S, Msb, K,) aor. غَبُرَ , (S, Msb,) inf. n. غُبُورٌ, (Msb, K,) He, or it, (a thing, S) remained, lasted, or continued: (S, Msb, TA:) and (Msb) he (a man, JK) tarried, stayed, or waited. (JK, Zbd, Msb, K.) ― -b2- And He, or it, passed, passed away, or went away. (Msb, K.) It is sometimes used in this latter sense; (Msb;) and thus it has two contr. significations. (Msb, K.) ―
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.773 harfغَبَرَ
غَبَرَ U ( n. ac. غُبُوْر 27 ),
a. Was dusty; was dim, dull; was dust-coloured.
b. Remained, lasted, continued; stayed, tarried, waited.
c. Went away, departed, started, set out; passed away, elapsed ( time ).
غَبِرَ
غَبِرَ A ( n. ac. غَبَر 4 ),
a. Re-opened, ulcerated ( wound ).
b. Bore rancour.
غَبَّرَ
غَبَّرَ II ,
a. Dusted, dirtied; threw dust at.
b. see IV (a) .
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok36.265 harfغبر
غَبَرَ - يَغْبُرُ - غَبَرَة - غَابِر - غَابِرِيْن
غَبَرَ - يَغْبُرُ + الكائن: يصير فيه غبار: تتكون عليه طبقة رقيقة من التراب أو بقايا الأشياء: وهذه الطبقة تدل على تعرض الشيء أوالكائن للترك مدة طويلة من الزمن على حاله في جو مغبر، وهذا يدل على طول بقاء، أو على جهد وشدة وعناء
غَبَرَة: على وزن " فـَعـَلـَة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من "
Mücavir kökler18 mücavir (27 toplam)
- مرأ
5 ortak ayet · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
- نجو
4 ortak ayet · Özel konuşmak
- أهل
4 ortak ayet · Hilal yeni ay demektir
- عجز
2 ortak ayet · Belin at tarafıdır
- لوط
2 ortak ayet · “Liyat” sıva harcı demektir
- ذرع
1 ortak ayet · Zira’ (zal) : Kol demektir
- قدر
2 ortak ayet · Kıdr kazandır
- ضيق
1 ortak ayet · Dar geçit, boğaz demektir
- حزن
1 ortak ayet · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
- وجه
1 ortak ayet · Yüz demektir
- خوف
1 ortak ayet · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
- سوأ
1 ortak ayet · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
Geçtiği ayetler(8)
فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ
Toz haline gelenlerBunun üzerine Biz de, hem onu, hem de ehlini kurtardık. Ancak karısı, geride kalanlardan oldu.
إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ
Toz haline gelenlerKarısı müstesna. Karısının geride kalanlar arasında bulunmasını takdir ettik.
إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ
Toz haline gelenlerSadece yaşlı bir kadın geride kalanlardan oldu.
فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَاهَا مِنَ الْغَابِرِينَ
Toz haline gelenlerBunun üzerine onu ve ailesini kurtardık. Yalnız karısının geride kalanlardan olmasını takdir ettik.
قَالَ إِنَّ فِيهَا لُوطًا قَالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِيهَا لَنُنَجِّيَنَّهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ
Toz haline gelenlerAma Lut oradadır, dedi. Elçiler de: Biz, orada olanları daha iyi biliyoruz. Onu ve geride kalanlardan karısı dışında ailesini kurtaracağız, dediler.
وَلَمَّا أَنْ جَاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا سِيءَ بِهِمْ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا وَقَالُوا لَا تَخَفْ وَلَا تَحْزَنْ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ
Toz haline gelenlerElçilerimiz Lut’a geldiklerinde, bu yüzden o tasalandı ve çok sıkıldı. Ona dediler ki: Korkma ve tasalanma. Doğrusu biz, seni ve geride kalacaklardan olan karının dışındaki aileni kurtaracağız.
إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ
Toz haline gelenlerGeridekiler arasında kalan bir kocakarı müstesna.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | غبر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بقي, خلف, لبث |
| Zıt Kök | مضى |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin geçip gitmesinden sonra geride kalan tortu, kalıntı ve havada asılı kalan ince toz |
| Çekirdek Özet 2 | Helak olan ana kütleden veya kurtulan öncülerden ayrılarak geride, yıkım alanında kalan varlık |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın ve hareketin akışına katılamayıp geçmişe takılı kalmanın ontolojik ve ahlaki çöküşü |
| Kritik Hata Riski | Ayetlerde geçen gābirîn lafzını sadece «yaşlı kadın» veya nötr bir «kalanlar» sanarak kökün taşıdığı helak kalıntısı ve tozlaşma nüansını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| غب | Zaman, durum veya mekan bakımından aralık verme, geriye çekilme, kesintiye uğrama ve altta tortu bırakma; غبن (hakkı eksiltip geride bırakma) ve غبب (aralıklı gelme, işin sonunu bekleme) köklerinde olduğu gibi bir akışın kesintiye uğrayıp geriye bir açık veya tortu terk etmesi | ر | Çekirdeğin işaret ettiği aralık ve kalıntı haline yüzeye yayılma, savrulma ve havada asılı kalan toz tabakası gibi süregiden bir dağılma veya geride çakılı kalma boyutu eklemiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| غ | Göz imgesinden türetme; perdeleme, puslanma, görüşün örtülmesi | Görüşü kısıtlayan, netliği bozan ve nesnelerin üzerini kaplayan örtücü bir donukluk getirir |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, bir sınırın içinde kalma | Hareketin dışarıya akmak yerine içeride hapsolmasını, kapalı bir alanda tutulup tortulaşmasını sağlar |
| ر | İnsan başı; tepe, başlangıç, yüzey, süreklilik | Yüzeye çıkan, başta ve en üstte asılı kalan veya süreç boyunca devam eden görünür bir katman oluşturur |
| غبر | Perdeleyen pusun kapalı bir alanda yüzeyi örterek geride tortu bırakması | Hareket eden kütle çekilip gittikten sonra yüzeyde veya geride kalan, görüşü puslandıran ve asıl gövdeden kopup çöküntüye uğrayan kalıntı hareketini resmeder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin memesinde sağıldıktan sonra kalan süt kırıntısı (el-ğubr), yaranın içinde iyileşmeyip sinsi şekilde nükseden iltihap artığı (ırkın ğabir) ve koşan bir atlının ardından havaya kalkan ince yer tozu (el-ğubār) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafetü’b-nü’l-Abd muallakasında yoksul ve toprağa bulanmış kimseleri tasvir ederken kökü yer ve toprak rengi bağıyla anar: رَأَيْتُ بَنِي غَبْرَاءَ لَا يُنْكِرُونَنِي / وَلَا أَهْلُ هَذَاكَ الطِّرَافِ الْمُمَدَّدِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem Arap şiirinde Haris b. Hillize, sağmal develerin memesinde kalan son sütü sağmayı yasaklayan bedevi tecrübesini aktarırken kökü süt kalıntısı anlamında çoğul olarak kullanır: لَا تَكْسَعِ الشَّوْلَ بِأَغْبَارِهَا / إِنَّكَ لَا تَدْرِي مَنِ النَّاتِجُ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Tarafetü'b-nü'l-Abd Muallakası, Haris b. Hillize Divanı.
Sami etimolojik katman
Arapça غبر kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda hem «geride kalıp tortulaşmak, varlığını sonraya bırakmak» hem de «toprak tozu, kül rengi, donukluk» semantik alanlarını bünyesinde cemeden köklü bir yapıya sahiptir. İbranicede doğrudan fonetik karşılık olarak görülen ve toprağı/tozu ifade eden ʿāpār (עפר) kelimesi, Sami dillerindeki boğaz harflerinin kayması ve dudaksı-dişsil seslerin sertleşmesi çizgisinde bu matrisin «toz ve yeryüzü toprağı» katmanıyla semantik akrabalık arz eder. Süryanicede ḡbīr veya benzeri biçimlerde katılaşma, birikme ve altta kalma çağrışımları mevcuttur. Arapçada kökün sergilediği en belirgin semantik sıçrama, fiziksel bir toz kalıntısının zaman boyutuna taşınarak «kafilenin arkasında kalan, göç edemeyip eski yıkım mahallinde çakılan» kimseleri ve «geçmiş zamandan arta kalan nesli» ifade eden zıt anlamlı (ezdâd) ve metaforik bir genişlemeye ulaşmış olmasıdır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Süt, kan veya hastalık artığı anlamındaki «ğubr» ile kalkan yer tozu anlamındaki «ğubār» birleşimi | Bir şeyin ana kütlesi tükendikten sonra dipte kalan son parça ile hareket sonrasında geride kalan parçacıklar aynı kök anlamda buluşmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʿāpār (toz, toprak) ve Süryanice tortulaşma/katılaşma bildiren köklerle anlamsal örtüşme | Boğaz ünsüzlerinin farklılaşmasıyla Afro-Asyatik havzada toprak tozu, ufalanma ve yerle temas kurma ortak semantik alanı korumuştur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ses ve anlam denkliği gösteren doğrudan bir morfolojik akraba tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, HALOT, Gesenius Hebrew Grammar.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| غبر | Anlamlı | Geride kalmak, toz ve kalıntı oluşturmak | Ana kütle ayrıldıktan sonra geriye kalan tortu, toz ve çöküntü | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| غرب | Anlamlı | Uzaklaşmak, gözden kaybolmak, batmak | Güneşin ufukta kaybolması veya bir kimsenin yurdundan uzaklaşması | Ortak ayrışma ve gözden düşme nüansı; Kur'an'da geçer |
| بغر | Anlamlı | Su içtikçe doymamak, susuzluk nöbeti | Hayvanın su içtikçe daha çok susamasına yol açan içsel dert | Hedef kökle zıt veya içsel tortu ilişkisi; Kur'an'da geçmez |
| برغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bağımsız bir kök çekirdeği olarak işlenmemiştir | Kitâbü'l-Ayn'da mühmel, Tehzîb'de zayıf kayıt |
| رغب | Anlamlı | Bir şeye gönülden meyletmek, istemek veya sakınmak | Arzu, talep, yöneliş ve içsel genişlik hali | Dışarıda kalmanın zıddına hedefe doğru yöneliş; Kur'an'da geçer |
| ربغ | Anlamlı | Bolluk ve refah içinde genişçe yaşamak | Hayatın tozdan ve darlıktan arınmış yumuşak ve geniş akışı | Kökün toz ve darlık çağrışımının fiziksel zıddı; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| غبر | Merkez | Geride kalıp tortulaşma ve toza bulanma | Kök, gidenlerin ardından hem fiziksel olarak geride kalmayı hem de yıkım tozuyla örtülüp helak olmayı içerir | Bir sürecin veya kafilenin ardında olumsuz şekilde kalarak yok oluş mahallini terk edememe hali |
| بقي | Komşu | Varlığını sürdürme, yok olmama | بقي nötr veya olumlu anlamda varlığın devamını ifade eder; غبر ise ana kafileden kopup tortu olarak geride kalmayı bildirir | Salt tükenmeme ve devamlılık vurgusu taşır, içinde toz veya kokuşma nüansı yoktur |
| خلف | Komşu | Birinin arkasından gelme veya arkada durma | خلف konumsal olarak arkada bulunmayı veya birinin yerine geçmeyi içerirken غبر geride kalıp helake mahkum olmayı vurgular | Yerine geçme (halefiyet) veya geride bırakılma temel eksendir |
| لبث | Komşu | Bir yerde belirli bir süre ikamet etme | لبث iradi veya gayriihtiyari bir mekanda belirli bir miktar oyalanmayı anlatır; غبر gibi geçmişin kalıntısı olma anlamı taşımaz | Zamanın bir kesitinde bir mekanda durup bekleme durumudur |
| مضى | Zıt | Geçip gitmek, önden yürümek, ilerlemek | مضى hareketin devam edip hedefine ulaşmasını veya zamanın akıp gitmesini anlatırken غبر arkada çakılıp kalmayı ifade eder | Zaman veya mekan düzleminde engeli aşıp öne ve ileriye doğru hareket etme |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | غبر | Geride kalmak, toza bulanmak | Bir hareketin arkasında tortu bırakması, geçmişte çakılıp helake uğraması ve ince yer tozu | Kesin |
| Latince | Remanere, pulvis | Geride kalmak, toz | Remanere kelimesi fiziksel geride kalmayı verir fakat toz ve helak çağrışımını dışarıda bırakır; pulvis ise sadece tozu karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Remain behind, lingering residue, dust | Arkada kalmak, tortu, toz | Lingering residue ifadesi kökün helak artığı olma ve tortulaşma nüansını kısmen karşılar; tam karşılık için iki kavram birleşmelidir | Güçlü |
| Almanca | Zurückbleiben, Staub, Überrest | Geride kalmak, toz, kalıntı | Zurückbleiben fiili geride kalma hareketini tam verir, Überrest ise kökün dildeki süt veya hastalık kalıntısı boyutuna yaklaşır | Güçlü |
| Fransızca | S'attarder, résidu, poussière | Geride oyalanıp kalmak, tortu, toz | S'attarder kökün kafileden kopuş yönünü, résidu ise son kırıntı ve artık yönünü karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْغَابِرِينَ | Helak olan kavmin içinde, yıkım mahallinde geride kalanlar | Lut peygamberin kavminden ayrılışı sırasında, kurtarılan hane halkından koparak azap yurduna çakılıp kalan ve helak tozu altında ezilen eşi hakkında; A'râf 7:83, Şuarâ 26:171, Neml 27:57, Ankebût 29:32, Sâffât 37:135 |
| غَبَرَةٌ | Kıyamet günü inkarcıların yüzünü kaplayan keder, dehşet ve zillet tozu | Hesap gününde suçluların çehrelerini saran koyu bir toz ve kararma tabakası; Abese 80:40 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet, hidayet ve nebevi yakınlığın kurtuluşa yetmemesi | Lut’un karısının peygamber zevcesi olmasına rağmen kalben inkarcılara bağlı kalarak «el-gābirîn» zümresine dahil edilmesi; soy ve evlilik bağının kişiyi helakten kurtaramayacağı ilkesi | İtikadi tercihin kişiyi öncüler kafilesinden koparıp helak artığı haline getirmesi |
| Fıkıh | Zekat, süt emzirme ve taharet hükümleri | Erken dönem hadis ve fıkıh dilinde memede kalan son süt (el-ağbâr) veya hayız kanının son kalıntıları (ğubbaru'l-hayz) bağlamında temizliğin ve sağılmanın nihai sınırları | Bir ibadetin veya halin sona ermesinden sonra geride kalan şüpheli tortunun tespiti |
| Tefsir | Kıssa tahlili ve ezdâd lafızlar meselesi | Gābir kelimesinin hem «geçmişte kalan» hem «geleceğe uzanan/geride kalan» anlamları taşıması sebebiyle Lut kavmindeki yaşlı kadının geçmiş helaklerin kaderini paylaşması bağlamında incelenmesi | Yıkım alanından bedenen ve ruhen ayrılamayanların ontolojik pozisyonu |
| Hadis | Zikir meclisleri ve ihlas kavramı | Erken dönemde şiirler ve ezgiler eşliğinde kalbi coşturarak zikir yapanlara «el-Muğabbira» denilmesi ve bunun sahabe devri sünnetine uygunluğunun sorgulanması | Dünyevi toza bulanmış bir zühd hali veya sesi yükselterek havaya toz kaldırma mecazı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Nebevi çağrı ve hicret çizgisi | Geride kalan tortu | Arınma sürecini tamamlayamayanların tasfiyesi | Hak davanın öncü kafilesi menzile ilerlerken, kalbi eski düzende kalanların ilahi yasayla geride terk edilmesi | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve paradigmal dönüşüm | Aşılmış teorilerin tortusu | Zihinsel ataletin ve kör inancın teşhisi | Yeni paradigma ve hakikat ortaya çıktığında eski, çürümüş kabullere yapışıp ilmi akışın gerisinde toza dönüşme | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal çöküş ve inkılap süreçleri | Yıkılan rejimin kalıntısı | Dönüşüme ayak uyduramayan yapının elenmesi | Siyasi veya ahlaki yozlaşmaya uğramış bir yapının tasfiyesi esnasında, kurtuluş hareketine katılamayıp enkaz altında kalan kitle | Güçlü |
| İktisadi | Değer devri ve iflas süreçleri | Atıl stok ve amortisman kaybı | Verimsiz ve çökmüş sermaye artığının ayrıştırılması | Dolaşımdan çekilen, değer üretmeyen, geçmiş üretim modeline takılı kalarak batık hale gelen iktisadi enkaz | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünme kaynaklı aşınma, çökelme (sedimantasyon) ve entropik tortu | Bir dinamik sistemde enerjinin akışı tamamlandıktan veya akışkan kütle geçtikten sonra tabanda biriken, harekete katılamayan atıl parçacıklar ve havada asılı kalan toz dağılımı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik atalet (inertie) ve kurumsal anakronizm | Toplumlar ileriye ve ahlaki dönüşüme doğru hamle yaparken, zihnen ve ahlaken çürümüş geleneksel yapıya bağımlı kalıp tasfiye dalgasının altında kalan zümreler | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökten türeyen «gābirîn» kelimesini sadece «yaşlı kadınlar» veya herhangi bir ahlaki sorumluluk içermeyen «arkada bekleyenler» olarak tercüme etmek; kökün sadece fiziksel çöl tozu boyutuna hapsedilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hakikatin hicretine ayak uyduramayan, zalim ve sapkın yapının zihniyet dünyasından kopamadığı için ilahi cezanın ineceği enkaz sahasında toza dönüşerek kalan varoluşsal çöküşü anlatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Lut kıssasında kadının maruz kaldığı akıbetin bir tercih değil, yaşlılıktan kaynaklanan biyolojik bir geride kalış olduğu zannı doğar; bireysel sorumluluk ve imanın sadakati boyutu buharlaşır |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin sunduğu kurtuluş yürüyüşünün radikal bir kopuş gerektirdiğini, geride bırakılan batıl düzene sempati besleyenlerin o düzenin enkaz tozuyla birlikte helak olacağını gösteren temel bir ontolojik ayrışma kavramıdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Lut kavminin helakini ve hicret sürecini anlatan kıssa ayetlerinde ve hesap gününde suçluların psikolojik yıkımını tasvir eden kıyamet sahnelerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bir peygamberin ailesinden olmanın kişiye mutlak dokunulmazlık sağlayacağı yönündeki yanılgıyı düzeltir; hakikat yürüyüşüne kalben katılmayan her unsurun sistem dışı kalarak helake uğrayacağını açıkça ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin, kafilenin veya sıvının akıp gitmesinden sonra tabanda veya geride kalan son kırıntı, yaranın içindeki sinsi tortu ve hareketin ardından havaya savrulan ince toprak tozu.
- Soyut anlamİlahi hidayetin ve ahlaki dönüşümün çağrısına icabet edemeyip batılın enkazında çakılı kalmak; geçmişin kokuşmuş düzeninden kopamayarak yıkımın kaçınılmaz tozu altında helak olmak.
- Sistematik karşılıkİman kafilesinin dinamik yürüyüşü ile inkarcı sistemin çöküş mahalli arasındaki ayrışma eşiği; dönüşüme direnen unsurların geride tortulaşarak tasfiye edilmesi kanunu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Formülde ifadesi helak öncesi toplumsal yapının tamamını temsil eder. sembolü hidayet çağrısına uyarak öne geçen ve kurtuluşa eren inananlar kafilesidir. ise öncü kafileden kopup geride kalan tortuyu, yani gābirîn zümresini simgeler. Kümeler teorisi uyarınca ana gövdeden ayrılan bu kalıntı (), zamanın akışı içinde kaçınılmaz bir yok oluşa () sürüklenmekte ve varlığını koruyamayarak toza dönüşmektedir.