غير
غ - ي - ر
KÖK- 154 geçiş
- 146 ayet
- 23 sîga
- 12 sözlük
Ğayr, Ğayr dışında demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ğayr, Ğayr dışında demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.456 harfباب الغين والراء و و ا ي ء معهما
غ ر و، غ ر ي، غ و ر، غ ي ر، ر غ و، و غ ر، ر و غ مستعملات غرو، غري: لا غَرْوَ، أي: لاعَجَبَ. والغَرا: وَلَدُ البَقَرة.
والغِراءُ: ما غَرَّيت به شيئا، مادام لونا واحدا. وأغريته أيضا.
ويقال: مطلي مُغَرَّى، بالتشديد.
والإِغراءُ: الإيلاعُ، قال الله تعالى: "فأغرينا بينهم" .
وأما قول الحارث بن حلزة:
لا تَخَلنْا على غَراتـك إنّـا قبلُ ما قد وَشَى بنا الأعداء
فإن
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.869 harfالغيرَةُ بالكسر: الميرَةُ. وقد غارَ أهلَه يَغيرهم غِياراً، أي يَميرُهُم وينفعهم. قال الباهلي:
ونَهْدِيَّةٍ شَمْطاءَ أو حارِثِـيَّةٍتُؤَمِّلُ نَهْباً من بَنيها يَغيرُها
أي يأتيها بالغنيمة فقد قُتلوا. قال أبو عبيدة: يقال: غارَني الرجل يَغيرُني ويَغورُني، إذا وَداكَ من الدِيَةِ. والاسم الغيرَةُ أيضاً بالكسر، وجمعها غِيَرٌ. قال الشاعر:
لَنَجْدَعَنَّ بأيدينا أنـوفَـكـمبَني أمَيَّةَ إن لم
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok28.708 harfباب الغين والراء
غرا ، غور ، غير ، وغر ، رغا ، ريغ ، روغ ، غير .
غرا : قال الليث : الغِراءُ ما غرَّيت به شيئاً ما دامَ لَوْناً واحداً ، ويقال أيضاً : أغْرَيتُهُ ، ويقال : مطليٌّ مُغَرًّى بالتشديد .
وأخبرني الإياديُّ عن شمر : غرِيتُ به أي : أولعتُ به أَغْرَى بهِ غَراءً ، ممدودٌ .
عن ابن الأعرابيِّ قال : وقال يونس : غَريَ بهِ غِراءً ، ممدُودٌ ، قال : ونقصه أبو الخطاب .
وقال شمرٌ : الغراءُ ممدودٌ هو
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.257 harf(باب الغين والياء وما يثلثهما)
(غيب) الغين والياء والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على تستُّر الشيء عن العُيون، ثم يقاس. من ذلك الغَيْب: ما غَابَ([1]) ، ممّا لا يعلمه إلا الله. ويقال: غابت الشَّمس تَغِيب غَيْبَةً وغُيُوباً وغَيْباً. وغابَ الرَّجل عن بلده. وأغابَتِ المرأةُ فهي مُغِيبةٌ، إذا غابَ بعلُها. ووقَعْنا في غَيْبَةٍ وغَيَابة، أي هَبْطة من الأرض يُغابُ فيها. قال الله تعالى في قصة يُوسُفَ عليه
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.253 harf- غير يقال على أوجه:
الأول: أن تكون للنفي المجرد من غير إثبات معنى به، نحو: مررت برجل غير قائم. أي: لا قائم، قال: ﴿ومن أضل ممن اتبع هواه بغير هدى من الله﴾ [القصص/50]، ﴿وهو في الخصام غير مبين﴾ [الزخرف/18].
الثاني: بمعنى (إلا) فيستثنى به، وتوصف به النكرة، نحو: مررت بقوم غير زيد. أي: إلا زيدا، وقال: ﴿ما علمت لكم من إله غيري﴾ [القصص/38]، وقال: ﴿ما لكم من إله غيره﴾ [الأعراف/59]، ﴿هل من خالق غير الله﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR777 harfغ ي ر
غار على أهله من فلان وأنا أغار عليها من ظلّها ومن شعارها وفلان لا يتغيّر على ارمأته أي لا يغار.
وأغار أهله ورجل وامرأة غيور ورجال ونساء غيرٌ وغيارَى.
قال الفرزدق: عصوا بالسيوف المشرفيّة فيهم غيارى وألقوا كلّ جفن ومحمل والدهر ذو غيرٍ.
وشكوت إلى فلان فما كان عنده غير أي تغيير.
وقبلوا الغير أي الدية وجمعه أغيار وقيل: هو جمع والواحد: غيرةٌ.
وفي الحديث " إلا الغير تريد
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.017 harfالتهذيب: غَيْرٌ من حروف المعاني، تكون نعتاً وتكون بمعنى لا، وله باب على حِدَة. وقوله: ما لكم لا تَناصَرُون؛ المعنى ما لكم غير مُتَناصرين. وقولهم: لا إِلَه غيرُك، مرفوع على خبر التَّبْرِئة، قال: ويجوز لا إِله غيرَك بالنصب أَي لا إِله إِلاَّ أَنت، قال: وكلَّما أَحللت غيراً محلّ إِلا نصبتها، وأَجاز الفراء: ما جاءني غيرُك على معنى ما جاءني إِلا أَنت؛ وأَنشد :
لا عَيْبَ فيها غيرُ شُهْلَة عَيْنِها
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR913 harf* غ ي ر * * الغِيرَ * بوزن العنب الاسم من قولك * غَيَّرْتُ * الشيء * فَتَغَيَّر * قلت ومنه غِيَرُ الزمان وقال الأزهري قال الكسائي هو اسم مفرد مذكر وجمعه * أغْيارٌ * وقال أبو عمرو هو جمع * غِيَرةٍ * و * الغَيْرةُ * بالفتح مصدر قولك * غَارَ * الرجل على أهله يَغار * غَيْراً * و * غَيْرَةً * و * غاراً * ورجل * غَيُور * و * غَيْرانُ * وامرأة * غَيُورٌ * و * غَيْرَى * و * تَغايَرَت * الأشياء اختلفت و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.045 harfالغيرة، بالكسر: الميرة كالغيار، ككتاب، من غارهم يغيرهم، وغار لهم، أي مارهم ونفعهم. وذهب فلان يغير أهله غيرا، أي مارهم. ومنه قول بعض الأغفال:
ما زلت في منكظة وسير لصبية أغيرهم بغـيري وغير: بمعنى سوى، والجمع أغيار، وهي كلمة يوصف بها ويستثنى. قال الفراء: وتكون بمعنى لا فتنصبها على الحال، كقوله تعالى: فمن اضطر غير باغ ولا عاد: أي فمن اضطر جائعا لا باغيا، وكقوله تعالى:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR17.375 harfغَارَ أَهْلَهُ
1 غَارَ أَهْلَهُ ذ , (S, Msb,) and غار لَهُمْ, (TA,) aor. يَغِيرُ, inf. n. غِيَارٌ (S, Msb) and غَيْرٌ, (Msb, TA,) i. q. مَارَهُمْ, (S, Msb, TA,) i. e. He brought, or conveyed, to his family, مِيرَة [or a provision of corn, or wheat, &c.] (Msb.) [See also art. غور.] ― -b2- And He benefited them. (S, K, * TA.) 'AbdMenلf Ibn-Riba El-Hudhalee says
مَا ذَا يَغِيرُ ابْنَتَىْ رِبْعٍ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.445 harfغَارَ
غَارَ ( y ) A ( n. ac. غَيْر 1 , غَار [ 1A ] , غَيْرَة 1t )
a. [ 'Ala ], Was jealous of, about.
b. [ Min ], Envied, was jealous of.
c. I ( n. ac. غَيْر 1 , غِيَاْر 23 ) [ acc. & La ], Brought provisions to; provided, furnished with.
d. Bestowed upon; benefited, profited.
غَيَّرَ
غَيَّرَ II ,
a. Changed, altered; transformed.
b. Changed, exchanged, bartered.
غَاْيَرَ
Sîgalar(23)
- بِغَيْرِBaşkasıyla(بِفَعْلِ)×41
- غَيْرَBaşkası(فَعْلَ)×39
- غَيْرُBaşkası(فَعْلُ)×20
- غَيْرِBaşkası(فَعْلِ)×10
- غَيْرُهُOndan başkası(فَعْلُهُ)×9
- أَغَيْرَBaşkası mı?(أَفَعْلَ)×4
- أَفَغَيْرَBaşkası mı?(أَفَفَعْلَ)×4
- لِغَيْرِBaşkası için(لِفَعْلِ)×4
- غَيْرَكُمْSizden başkası(فَعْلَكُمْ)×3
- وَغَيْرَVe başkası(وَفَعْلَ)×3
Mücavir kökler258 mücavir (555 toplam)
- أله
86 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- سفح
4 ortak ayet · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir
- حقق
22 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- خنزر
4 ortak ayet · Domuz
- هلل
4 ortak ayet · Boğazlandı
- حرم
11 ortak ayet · Hiram keçe demektir
- بغي
12 ortak ayet · Buğa boğa demektir
- جيب
3 ortak ayet · Cevb bir şeyi yerleştirmek için açılan kuyu, çukur demetir
- بدل
8 ortak ayet · Bedr dolunay demektir
- جنح
7 ortak ayet · Kanat demektir
- أيي
31 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir
- ضرر
9 ortak ayet · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
Geçtiği ayetler(146)
… ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ
BaşkasıylaHani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.
زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ
BaşkasıylaKüfredenlere dünya hayatı pek süslendi. Ve onlar, iman edenlerden kimiyle eğleniyorlar. Halbuki takvaya erenler kıyamet gününde onların üstündedirler. Allah, dilediğine hesabsız rızık verir.
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ
BaşkasıylaAllah’ın ayetlerini inkar edenlere ve haksız yere peygamberleri öldürenlere, insanlardan adaleti emredenleri öldürenlere, işte onlara; elem verici bir azabı müjdele.
تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ
BaşkasıylaGeceyi gündüze geçirir, gündüz geceye geçirirsin. Ölüden diriyi çıkarır, diriden ölüyü çıkarırsın. Dilediğin kimseye hesabsız rızık verirsin.
… مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ
BaşkasıylaBunun üzerine Rabbı onu güzel bir kabul ile karşıladı. Onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi. Zekeriyya’nın himayesine verdi. Zekeriyya mihraba her girişinde onun yanında bir yiyecek bulurdu. Ey Meryem, bu sana nereden? derdi. O da: Allah tarafından, derdi. Şüphe yok ki Allah, dilediğini hesapsız rızıklandırır.
… ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ
BaşkasıylaNerede bulunurlarsa bulunsunlar; üzerlerine zillet vurulmuştur. Allah’ın ve mü’minlerin ahdine sığınmış olanlar müstesna. Allah’ın hışmına uğradılar. Üzelerine de miskinlik vuruldu. Bu, Allah’ın ayetlerini inkar etmeleri ve haksız yere peygamberleri öldürmelerindendir. Bu, onların isyan etmeleri ve taşkınlık yapmalarındandır.
لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ
BaşkasıylaGerçekten, Allah, fakirdir, bizler zenginiz, diyenlerin lafını; Allah işitmiştir. Dediklerini ve haksız yere peygamberleri öldürdüklerini yazacağız. Ve: Tadın o yangın azabını, diyeceğiz.
فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا …
BaşkasıylaSözlerini bozmaları, Allah’ın ayetlerini inkar etmeleri, peygamberlerini haksız yere öldürmeleri, kalblerimiz perdelidir, demeleri yüzünden Allah, evet, inkarlarına karşılık onların kalblerini mühürledi, onun için bunların pek azı hariç inanmazlar.
… كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ …
BaşkasıylaBundan dolayı İsrailoğullarının üzerine yazdık ki: Her kim, bir nefsi bir nefse veya yeryüzünde bozgunculuğa karşılık olmadan öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de, onu diri bırakırsa sanki bütün insanları diriltmiş gibidir. Andolsun ki; onlara, peygamberlerimiz apaçık delillerle geldiler. Bundan sonra da onlardan bir çoğu gerçekten taşkınlık edenlerdir.
وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ
BaşkasıylaCinnleri, Allah’a ortak koştılar. Halbuki onları, O yaratmıştır. Bilmeden O’na oğullar ve kızlar uydurdular. Haşa O, onların vasıflandırdıklarından yüce ve münezzehtir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | غير |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-i yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سوى, بدل, دون |
| Zıt Kök | عين |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin özünü veya niteliğini başkalaştırma, mevcudun dışına çıkma ve başka bir varlığa yönelerek erzak ve fayda sağlama |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın zât, sıfat ve durum bakımından başkası olma vasfı, istisna, olumsuzlama ve ahlaki/ontolojik başkalaşım |
| Çekirdek Özet 3 | Şirk ve yabancılaşmanın ontolojik reddi, özdeşlik ile başkalık ayrımı, toplumsal ve ahlaki değişimin insan iradesine bağlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca basit bir «hariç» veya «başka» edatı sayılarak, ontolojik başkalık, mülkiyet ve iradi başkalaşım boyutlarının gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| غي | Gizlenme, derine inme, gözden kaybolma, duyuların ötesine geçme ve sınırın ötesine taşma; nitekim غيب duyudan gizlenmeyi, غيث buluttan inip toprağa nüfuz eden bereketi, غيض suyun yerin dibine çekilmesini, غيظ ise içte birikip saklanan öfkeyi ifade eder | ر | Titreşim, tekrar ve sınır aşma hareketi eklenerek, gizil veya mevcut durumun bir başka duruma dönüşmesi, bir şeyin kendi sınırından çıkıp başka bir şeye başkalaşması veya dışarıdan erzak getirip durumu ıslah etme manası belirginleşmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| غ | Göz imgesinin yoğunlaşması, derinleşmesi ve perdelenmesi; Arap alfabesindeki ع harfinin noktalı ikizi olup imge türetmedir | Görüş alanının ötesine geçişi, bir şeyin örtülüp görünmezleşmesini veya kendi sınırının dışına kaymasını imler |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Dışa doğru yönelme, bir nesneye veya duruma etkin müdahalede bulunma, eylem sergileme hareketini gösterir |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst, yön | Belirgin bir yöne yönelme, bir durumun üstüne çıkma veya hareketi başlatma gayretini temsil eder |
| غير | Örtülen veya sınırı aşan durumun el yardımıyla yeni bir yöne çevrilmesi | Mevcut halin veya nesnenin kendi sınırını aşarak başka bir yöne, duruma veya kimliğe evrilmesi; mevcudun ötesine uzanarak başkalaştırma hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimsenin ailesine dışarıdan yiyecek ve erzak (mîre) taşıması; ayrıca bir nesnenin biçiminin veya niteliğinin bozularak başka bir hale evrilmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erzak getirme, fayda sağlama ve başkalaşma bağlamında Lebîd b. Rebîa ve Huveylid b. Mürra gibi şairlerin şiirlerinde ailesine rızık taşıma ve durumun değişmesi manasında şahittir |
| Erken Arapça kullanım | Bir şeyin diyetine ve bedeline bedel / ikame anlamında «el-ğîr» (الغِير) denilmesi; ayrıca kişinin mahremini koruma gayreti ve menfaati için duyduğu kıskançlık haline «el-ğayret» (الغَيْرة) denmesi |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde غير kökü, hem «başkalaşma, farklılaşma» (alterity) hem de «bir yerden başka bir yere mal/erzak aktarma, yer değiştirme» semantik ekseninde yer alır. İbranicede kökün doğrudan yansımaları yer değiştirme ve yabancılaşma bağlamında görülürken, Aramice ve Süryanicede «başkası», «öteki» ve «değişme» anlamlarını taşıyan formlar belirgindir (Aramice ve Süryanice soydaş yapılarda başkalık ve yabancılık fikri ön plandadır). Arapçada kök çift yönlü bir gelişim göstererek hem ontolojik ve sentaktik bir edat/isim olan «gayr» (başka, hariç, değil) formunu üretmiş, hem de tef'îl babında iradi bir müdahaleyi niteleyen «tağyîr» (başkalaştırma, bozma veya dönüştürme) kavramına kaynaklık etmiştir. İbn Fâris'in tespit ettiği iki ana eksen olan «ıslah/menfaat» (erzak taşıma, koruma gayreti) ile «başkalaşma/ayrışma» (ötekilik) ilk dönem Sami göçebe kültürünün dışarıdan ikame etme ve kendi sınırını yabancıya karşı koruma pratiğiyle örtüşmektedir.
Güven Güçlü
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | غير kökünden türeyen isim ve fiiller | Erzak getirme (mîre), koruma refleksi (gayret) ve başkalaşma (ihtilâf) anlamlarının tek bir kökte birleşmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanicedeki başkalık ve yabancılık bildiren biçimler | Bir durumun dışına çıkma, başkası olma ve yabancılaşma semantiğinin Sami ortak zemininde bulunması | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik göç ve takas semantiği | Kabilenin kendi sınırları dışından ikame ürün temin etmesi ve bu eylemin ötekilik fikrini doğurması | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| غير | Anlamlı | Başkalık, başkalaşma, fayda taşıma | Bir şeyin özdeşi olmama, durumun değişmesi ve rızık sağlama | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| غري | Anlamlı | Yapışma, tutkalla tutturma, kışkırtma | Bir şeyi diğerine yapıştırma ve iki tarafı birbirine düşürme (iğrâ) | Kur'an'da türevleri geçer, hedef kökle sınır/bağ zıtlığı taşır |
| يغر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| يرغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| رغي | Anlamlı | Köpürme, ses çıkarma | Devenin bağırması ve sütün üstünde köpük birikmesi | Kur'an'da geçmez; fiziksel ses ve kabarma bildirir |
| ريغ | Anlamlı | Tozuma, dönme, yalpalanma | Tozun savrulması veya bir yöne meyletme | Kur'an'da geçmez; istikrarsız hareket bildirir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| غير | Merkez | Başkalık ve başkalaşma | Hem zâtın başkası olmasını hem de niteliğin veya durumun dönüşmesini ifade eder | Bir şeyin kendi özdeşliğinin dışına çıkması |
| سوى | Komşu | Eşitlik ve dışlama | Denkliği, vasatı veya hariç tutmayı merkeze alır | Bir şeyin hizasında veya denginde başkası olma yönü öne çıkar |
| بدل | Komşu | İkame ve değiştirme | Bir şeyin tamamen kaldırılarak yerine başka bir varlığın konulması | Zâtın bizzat yer değiştirmesi esastır |
| دون | Komşu | Astlık, yakınlık ve yetersizlik | Bir şeyin seviyesinden aşağıda veya sınırın berisinde kalma | Hiyerarşik veya mesafesel olarak berisinde bulunma |
| عين | Zıt | Özdeşlik ve aynılık | Bir şeyin bizzat kendisi olması, başkası olmama durumu | Başkalığın karşıtı olarak zâtın ve hakikatin ta kendisi |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | غير | Başka, gayrı, başkalaşma | Hem istisna ve nefiy edatı hem de durumun başkalaşmasını ifade eden kök | Kesin |
| Latince | alter, alius, mutare | Başka, diğeri, dönüştürmek | «Alter» ve «alius» başkalık yönünü karşılarken, «mutare» tağyîr (değişim) boyutunu karşılar | Güçlü |
| İngilizce | other, alter, change, except | Başka, başkalaştırmak, hariç | «Other» zâtî başkalığı, «alter/change» niteliksel başkalaşmayı, «except» istisnayı karşılar | Güçlü |
| Almanca | anders, verändern, sonst | Başka, değiştirmek, aksi halde | «Anders» ve «verändern» niteliksel ve zâtî ayrımı, «außer» istisna yönünü verir | Güçlü |
| Fransızca | autre, altérer, changer | Başka, tahrif etmek, değiştirmek | «Autre» başkalığı, «altérer» hem başkalaştırmayı hem de bozmayı eksiksiz karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Larousse.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| غَيْر / بِغَيْرِ | Sırf nefiy ve olumsuzlama | Sıfatın veya durumun yokluğunu bildirme bağlamında; Fâtiha 1:7, Bakara 2:61, Lokman 31:6 |
| غَيْر / إِلاَّ | İstisna ve başkalık (zâtî başkalık) | Tevhid vurgusu ve Allah'tan başka ilah bulunmadığı bağlamında; A'râf 7:65, Hûd 11:61, Kasas 28:38 |
| غَيْرَهَا | Suret ve niteliğin başkalaşması | Maddenin veya yapının dönüştürülmesi bağlamında; Nisâ 4:56 |
| يُغَيِّرُوا | Toplumsal/iradi değişme ve bozma | Nimetin veya toplumun ahlaki halinin değişmesi bağlamında; Enfâl 8:53, Ra'd 13:11 |
| فَالْمُغِيرَاتِ | Sabah baskını yapma, hücum etme | Atların düşman üzerine ansızın akın edip durumu değiştirmesi bağlamında; Âdiyât 100:3 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfat-zât ilişkisi ve tevhîd | İlahi sıfatların zâtın «ne aynısı ne de gayrısı» (لا هو هو ولا هو غيره) oluşu formülasyonu | Ontolojik başkalık ve özdeşlik ayrımı |
| Fıkıh | İstisna, akit şartları ve diyet | Akitlerde «gayr» lafzının istisna ve şart belirleme gücü; cinayette diyetin (el-ğîr) bedel olması | Hukuki istisna, mükellefiyet ve bedeliyet |
| Tefsir | Sünnetullah ve toplumsal değişim | Toplumların kendi iç dünyalarını değiştirmedikçe ilahi nimetin değişmeyeceği kaidesi | Ahlaki irade ile ilahi tecelli arasındaki illiyet |
| Hadis | İlahi ve insani gayret ahlakı | Allah'ın ve müminin haramlara karşı duyduğu koruma hassasiyeti ve izzet (gayret) | Mahremiyeti ve hakkı koruma refleksi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | Mutlak başkalık | Şirki nefyetme | Yaratıcı ile yaratılan arasındaki ontolojik farkı tesis ederek ilahlık iddiasını hükümsüz kılar | Kesin |
| İlmi | Mantık ve bilgi teorisi | Başkalık (alterity) | Tanım ve tasnif | Bir şeyin özdeşi ile başkası arasındaki sınırları belirleyerek kavram kargaşasını önler | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve meşruiyet | Gayri meşruluk | Sınır denetimi | «Bi-ğayri hakkın» formülüyle zulmü ve keyfi otoriteyi hukuk dışı ilan eder | Güçlü |
| İktisadi | İktisadi dönüşüm ve rızık | Mübadele ve mîre | Dış kaynak akışı | Sisteme dışarıdan girdi sağlama, erzak ikamesi ve üretimi dönüştürme işlevi görür | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Tümleyen küme ve fonksiyonel türev | Evrensel kümede bir alt kümenin dışındakileri gösteren tümleyen () işlemi ve bir değişkenin zamana bağlı türevi () | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal yabancılaşma ve yapısal dönüşüm | Bir toplumun kendi temel değerlerinden uzaklaşarak başka bir kimliğe evrilmesi ve iradi reform süreci | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca Türkçedeki «gayri-» ön eki gibi basit bir olumsuzlama edatına veya sıradan bir «hariç» anlamına indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün aynı zamanda ontolojik başkalık, mülkiyet ve rızık transferi, mahremiyetin korunması (gayret) ve insanın kendi iç dünyasını dönüştürme iradesi (tağyîr) alanlarını kuşatması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Enfâl 8:53 ve Ra'd 13:11'deki sünnetullahın edilgen bir determinizm gibi anlaşılması; oysa ayetlerin toplumsal yükseliş ve çöküşü doğrudan insanın kendi nefsini dönüştürme iradesine bağladığının gözden kaçırılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın zâtî ve sıfâtî sınırlarını belirleyen temel bir kavramdır; hem uluhiyette şirki dışlayan sınır taşını koyar hem de insanın ahlaki eylemleriyle toplumsal yazgısını nasıl dönüştürdüğünü açıklar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tevhid ve istisna bildiren ayetlerde (A'râf 7:65, Kasas 28:38), hak-batıl ayrımını koyan «bi-ğayri'l-hakk» bağlamlarında (Bakara 2:61) ve sünnetullah gereği toplumsal değişimi anlatan ayetlerde (Ra'd 13:11, Enfâl 8:53) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Değişimin dışsal etkenlerden ve kaderci bir zorunluluktan kaynaklandığı vehmini yıkar; insanın içsel durumundaki başkalaşım (nefisteki tağyîr) gerçekleşmeden dış şartların kendiliğinden değişmeyeceğini gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin veya canlının kendi sınırları dışından rızık ve erzak taşıması, niteliğinin başkalaşarak eski halinden çıkması ve mahremini koruma gayreti.
- Soyut anlamBir varlığın diğerine özdeş olmaması, zât ve sıfat planında ötekilik, olumsuzlama ve iradi eylemle mevcut durumun başka bir duruma evrilmesi.
- Sistematik karşılıkMantıksal ve ontolojik düzeyde özdeşlik karşıtı başkalık (), küme teorisinde tümleyen işlemi, sosyolojik düzeyde ise içsel durumun dışsal nimeti belirlediği dönüşüm fonksiyonu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormüldeki mevcut durumu veya kümeyi, ise bu durumun başkası olan tümleyen alanı (gayr) temsil eder; bir unsurun bir duruma ait olması onun başkası olmadığını zorunlu kılar. bireyin veya toplumun iç dünyasındaki (nefsindeki) iradi başkalaşımı, ise buna bağlı olarak toplumsal ve dışsal durumun (sünnetullahın) başkalaşmasını sembolize eder. Model, hem mantıksal başkalık ilkesini hem de Kur'an'ın vazettiği nedensel toplumsal değişim dinamiğini bir arada ifade eder.