فرغ
ف - ر - غ
KÖK- 6 geçiş
- 6 ayet
- 5 sîga
- 12 sözlük
Ferğ “Firağ”, kovanın su dökülen ağzıdır. Sonraları dökmek, dökülmek, daha sonraları da boşalmış anlamı kazanmıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ferğ “Firağ”, kovanın su dökülen ağzıdır. Sonraları dökmek, dökülmek, daha sonraları da boşalmış anlamı kazanmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.880 harfباب الغين والراء والفاء معهما
ر غ ف، غ ف ر، غ ر ف، ر ف غ، ف ر غ، ف غ ر مستعملات رغف:
الرُّغْفانُ جمع الرَّغيفِ، والرُّغُفُ أيضا، والعَدَدُ أَرْغِفةٌ.
غرف: الغَرْفُ: غَرْفُكَ المَاءَ باليَدِ وبالمِغْرَفَةِ.
والغَرْفةُ: قَدْرُ اغْتِرافِكَ، مثل الكف.
والغَرْفَةُ: مرة واحدة.
والغُرْفَةُ: بيتٌ فَوقَ بيت.
وغَرْبٌ غَرُوفٌ أي كثير الأخذ.
ومزادة غَرْفِيَّةٌ: مدبوغة بالغَرْفِ.
والغَرْفُ: شجر يجلب من يبرين،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR728 harfفَرَغْتُ من الشغل أفْرُغُ فُروغاً وفَراغاً وتَفَرَّغْتُ لكذا. واسْتَفْرَغْتُ مجهودي في كذا، أي بذلته. وفَرِغَ الماءُ بالكسر يَفْرَغُ فَراغاً، أي انصبّ. وأفْرَغْتُهُ أنا. وحلقةٌ مُفْرَغَةٌ، أي مصمَتَةُ الجوانب. وأفْرَغْتُ الدلاءَ: أرقْتُها. وفَرَّغْتُهُ تفريغاً، أي صببته. وافْتَرَغْتُ، أي صببت الماء على نفسي. وتفريغُ الظروف: إخلاؤها. والفَرْغُ: مخرَجُ الماء من الدلو من بين العراقيّ، ومنه سمَّي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.681 harfغ ر ف
غرف ، غفر ، فرغ ، فغر ، رغف ، رفغ : مستعملة .
غرف : قال الله جل وعز : ( إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ ) ( البقرة : 249 ) ، وقرىء ) غَرْفةً ، وأخْبَرْني الْمُنذِريُّ عن أبي العباس أنه قال غُرفةً قراءةُ عثمان رواه ابن عامرٍ ، ومعناه الذي يُغترَفُ نفسه وهو الاسم ، والغَرْفَةُ المرَّة من المصدرِ .
قال : وقال الكسائي : لوْ كان مَوضعُ اغترَفَ غرفَ اخْترْتُ الفَتْحَ لأنه يخرجُ عَلَى
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR19.227 harf(باب الفاء والراء وما يثلثهما)
(فرز) الفاء والراء والزاء أُصَيْلٌ يدل على عَزْل الشيء عن غيره. يقال: فرَزْت الشيءَ فرْزاً، وهو مفروز، والقِطعة فَِرْزة([1]) .*فرس) الفاء والراء والسين أُصَيل يدلُّ على وطءِ الشَّيء ودقِّه. يقولون: فَرَسَ عنقَه، إذا دقَّّها. ويكون ذلك من دقِّ العُنق([2]) من الذَّبيحة. ثم صيِّر كلُّ قتلٍ فَرْسا، يقال: فرَسَ الأسدُ فريستَه. وأبو فِراسٍ: الأسد. وممكنٌ أن يكون الفَرَس
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR874 harf- الفراغ: خلاف الشغل، وقد فرغ فراغا وفروغا، وهو فارغ. قال تعالى: ﴿سنفرغ لكم أيها الثقلان﴾ [الرحمن/31]، وقوله تعالى: ﴿وأصبح فؤاد أم موسى فارغا﴾ [القصص/10]، أي: كأنما فرغ من لبها لما تداخلها من الخوف وذلك كما قال الشاعر:
*كأن جؤجؤه هواء*
(هذا عجز بيت لزهير، وشطره:
*كأن الرحل منها فوق صعل*
وهو في ديوانه ص 9)
وقيل: فارغا من ذكره، أي أنسيناها ذكره حتى سكنت واحتملت أن تلقيه في اليم، وقيل: فارغا، أي:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR998 harfف ر غ
هذا إناء ودرهم مفرغٌ ومفرّغ: مصبوب في القالب غير مضروبٍ.
و " هم كالحلقة المفرغة لا يدرى أين طرفاها ".
ودلوٌ واسعة الفروغ وهي مفارغ الماء بين العراقي واحدها فرغٌ وبه سميَ: فرغاً الدلو وهما كوكبان: كأن شدقيه إذا تهكّما فرغان من غربين قد تخرّما تهكّم: تغنّى.
وقال أمية بن أبي عائذ الهذليّ: وذكرها فيح نجم الفرو - غ من صيهب الحرّ برد السمال هم الحاملون المحسنون بقومهم إذا
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.167 harfالفَراغُ: الخَلاءُ، فَرَغَ يَفْرَغُ ويَفْرُغُ فَراغاً وفُروغاً وفَرِغَ يَفْرَغُ. وفي التنزيل: وأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ موسى فارِغاً، أَي خالياً من الصبر، وقرئ فُرُغاً أَي مُفَرَّغاً. وفَرَّغَ المكانَ: أَخلاه، وقد قرئ: حتى إِذا فُرِّغَ عن قلوبِهم، وفسر: فَرَّغَ قلوبَهم من الفَزَعِ. وتَفْرِيغُ الظُّرُوفِ: إِخْلاؤها. وفَرَغْتُ من الشُّغُلِ أَفْرُغُ فُروغاً وفَراغاً وتَفَرَّغْتُ لكذا واستَفْرَغْتُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR258 harf* ف ر غ * * فَرَغض * من الشغل من باب دخل و * فَرَاغاً * أيضا و * تَفَرَّغَ * لكذا و * اسْتَفْرَغَ * مجهوده في كذا أي بذله و * فَرِغَ * الماء بالكسر * فَرَاغاً * أي انصب و * أفْرَغَهُ * غيره وحلقه * مُفْرَغَةٌ * أي مصمتة الجوانب و * تَفْرِيغُ * الظروف إخلاؤها
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.927 harfفرغ منه، أي: من الشغل، كمنع، وسمع ونصر، الأولى ذكرها يونس في كتاب اللغات، وهي والثانية لغتان في الثالثة، قال الصاغاني: وكذلك فرغ، بالكسر، يفرغ بالضم مركب من لغتين، فروغا، وفراغا، فهو فرغ ككتف، وفارغ، أي: خلا ذرعه، ومنه قوله تعالى: وأصبح فؤاد أم موسى فارغا أي خاليا من الصبر، ومنه يقال: أنا فارغ، وقيل: خاليا من كل شيء إلا من ذكر موسى عليه السلام، وقيل: فارغا من الاهتمام به، لأن الله تعالى وعدها أن
فرغ منه، أي: من الشغل، كمنع، وسمع ونصر، الأولى ذكرها يونس في كتاب اللغات، وهي والثانية لغتان في الثالثة، قال الصاغاني: وكذلك فرغ، بالكسر، يفرغ بالضم مركب من لغتين، فروغا، وفراغا، فهو فرغ ككتف، وفارغ، أي: خلا ذرعه، ومنه قوله تعالى: وأصبح فؤاد أم موسى فارغا أي خاليا من الصبر، ومنه يقال: أنا فارغ، وقيل: خاليا من كل شيء إلا من ذكر موسى عليه السلام، وقيل: فارغا من الاهتمام به، لأن الله تعالى وعدها أن يرده إليها، ورجل فرغ، أي: فارغ، كفكه وفاكه، وفره وفاره، ومنه قراءة أبي الهذيل، وأصبح فؤاد أم موسى فرغا. وفرغ له، وإليه، كمنع وسمع، ونصر، فروغا وفراغا: قصد فالفراغ في اللغة على وجهين: الفراغ من الشغل، والآخر: القصد للشيء، ومن الأخير قوله تعالى: سنفرغ لكم أيها الثقلان، لأن الله تعالى لا يشغله شيء عن شيء، قال ابن الأعرابي: أي سنعمد، واستدل بقول الفرزدق: ولما اتقى القين العراقي باستهفرغت إلى القين المقيد بالحجل قال: أي عمدت، وفي حديث أبي بكر رضي الله عنه: افرغ إلى أضيافك، أي: اعمد واقصد ويجوز أن يكون بمعنى التخلي والفراغ، ليتوفر على قراهم، والاشتغال بهم، وقرأ قتادة وسعيد بن جبير، والأعرج، وعمارة الدارع: سنفرغ لكم بفتح الراء، على فرغ يفرغ، وفرغ يفرغ، وقرأ أبو عمرو وعيسى بن عمر، وأبو السمال سنفرغ بكسر النون وفتح الراء، على لغة من يكسر أول المستقبل، وقرأ أبو عمرو أيضا: سنفرغ بكسر النون والراء، وزعم أن تميما تقول: نعلم. ومن المجاز: فرغ الرجل فروغا، أي: مات مثل قضى، لأن جسمه خلا من روحه. والفرغ: مخرج الماء من الدلو بين العراقي، وكذلك الثرغ، وجمعهما: فلروغ، وثروغ، كالفراغ، ككتاب، وهو ناحية الدلو التي تصب الماء منه، قال الشاعر: كأن شدقيه إذا تـهـكـمـا فرغان من غربين قد تخرما وقال آخر: يسقي به ذات فراغ عثجلا
والفرغ: الإناء فيه الدبس، وقال أعرابي: تبصروا الشيفان، فإنه يصوك على شعفة المصاد، كأنه قرشام على فرغ صقر، الشيفان، كهيبان: الطليعة، والمصاد: الجبل، ويصوك، أي: يلزم، والقرشام: القراد، والصقر: الدبس. ومن فرغ الدلو سمي الفرغان: فرغ الدلو المقدم، وفرغ الدلو المؤخر، وهما: منزلان للقمر في برج الدلو، كل واحد منهما كوكبان نيران، بين كل كوكبين في المرأى قدر رمح، وفي اللسان: قدر خمس أذرع في رأي العين وقد يجمع، فيقال: الفروغ بما حولهما من الكواكب، قال أبو خراش الهذلي: وظـل لـنـا يوم كـأن أواره ذكا النار من فيح الفروغ طويل وقال الجمحي: الفروغ: الجوزاء، وفي شرح الديوان: فروغ الجوزاء: نجوم أعاليها. وفرغ القبة بكسر القاف وفتح الموحدة الخفيفة، وفرغ الحفر بفتح الحاء والفاء: بلدان لتميم بين الشقيق وأود، فيها ذئاب تأكل الناس. وفرغانة: ناحية بالمشرق تشتمل على أربع مدن وقصبات كثيرة، فالمدن: أوش وأوزجند، وكاسان ومرغينان، وليست فرغانة بلدة بعينها. وفرغان: ة، بفارس ويقال لها أيضا فرغانة. وفرغان: د، باليمن من مخلاف بني زبيد. وفرغان: جد لأبي الحسن أحمد بن الفتح بن عبد الله الموصلي المحدث عن عبيد الله بن الحسين القاضي عن أبي يعلى. والأفراغ: مواضع حول مكة حرسها الله تعالى، هكذا في سائر النسخ، ومثله في العباب، وهو غلط من الصاغاني والمصنف قلده والصواب: موضع حول مكة، كما حققه ياقوت في المعجم، وأنشد قول الفضل اللهبي: فالهاوتان فكبكب فجـتـاوب فالبوص فالأفراغ من أشقاب وإفراغة: د، بالأندلس من أعمال ماردة كثيرة الزيتون، تملكها الفرنج في سنة 543 في أيام علي بن يوسف بن تاشفين الملثم، ثم ظاهر سياق المصنف كالصاغاني أنه بفتح الهمزة، والصواب أنه بكسرها، كما ضبطه ياقوت وغيره. وفرغت الضربة، ككرم: اتسعت فهي فريغة، أي: جائفة ذات فرغ، أي: سعة، شبهت لسعتها بفرغ الدلو، وهو مجاز، قال لبيد رضي الله عنه: وكل فريغة عجلى رموح كأن رشاشها لهب الضرام وكذلك ضربة فريغ، بلا هاء أيضا. والفريغ: مستوى من الأرض كأنه طريق، وهو الواسع وهو مجاز، وقيل: هو الذي قد أثر فيه، لكثرة ما وطئ، قال أبو كبير الهذلي: فأجزته بأفل يحسـب أثـره نهجا أبان بذي فريغ مخرف شبه بيا الفرند بوضوح هذا الطريق. والفريغ من الخيل: الهملاج الواسع المشي، كالفراغ، ككتاب، وقد فرغ فراغة، وهو مجاز. وقيل: الفريغ: هو الجواد البعيد الشحوة، قال الشاعر: ويكاد يهلك في تـنـوفـتـه شأو الفريغ وعقب ذي العقب وقال كراع: هملاج فريغ: سريع أيضا والمعنيان متقاربان. ويقال: دابه فراغ السير، أي: سريع المشي، واسع الخطا، وفي الحديث: أن رجلا من الأنصار قال: حملنا رسول الله صلى الله عليه وسلم على حمار لنا قطوف، فنزل عنه، فإذا هو فراغ
لا يساير أي: سريع المشي، واسع الخطوة، وقال الزمخشري: حمار فريغ: واسع المشي، وقد علم من ذلك أنه يطلق على غير الخيل أيضا. والفريغة: المزادة الكثيرة الأخذ للماء، نقله الصاغاني كأنها ذات فرغ، أي: سعة، وهو مجاز. والفراغ، ككتاب: العدل من الأحمال، بلغة طيئ، قاله أبو عمرو. وقال الأصمعي: الفراغ: حوض واسع ضخم من أدم، قال أبو النجم: تهدي بها كل نياف عندل طاوية جنبي فراغ عثجل والفراغ: الإناء بعينه، عن ابن الأعرابي، وفي التهذيب: كل إناء عند العرب: فراغ. وقال أبو زيد: الفراغ: الغزيرة من النوق، الواسعة جراب الضرع، نقله الصاغاني وصاحب اللسان. والفراغ في قول امرئ القيس: ونحت له عن أزر تألبة فلق فراغ معابل طحل القوس الواسعة جرح النصل، ونحت: تحرفت، أي: رمته عن قوس، وأزر: قوة وزيادة، والضمير في له لامرئ القيس. أو الفراغ هنا: القوس البعيدة السهم ويروى فراغ بالنصب، أي: نحت فراغ، والمعنى كأن هذه المرأة رمته بسهم في قلبه. وقال ابن عباد: الفراغ: القدح الضخم، الذي لا يطاق حمله، ج: أفرغة، كجراب وأجربة. وقيل: الفراغ في قول امرئ القيس السابق: النصال العريضة، وأراد بالأرز: القوس نفسها. وفرغ الماء، كفرح: انصب، الأولى كسمع، ليطابق مصدره، فرغ فراغا كسمع سماعا، وهو نص اللسان، وفي العباب: فرغ الماء، بالكسر، ففيه إشارة لما قلنا، وأما إذا كان كفرح فيلزم أن يكون مصدره فرغا، محركة، ولا قائل به، فتأمل. والفراغة: الجزع والقلق، قال: يكاد من الفراغة يستطار والفراغة، بالضم: نطفة الرجل، أي منيه، نقله ابن سيده والجوهري. والفرغ، بالكسر: الفراغ، قال طليحة بن خويلد الأسدي في قتل ابن أخيه حبال بن سلمة بن خويلد: فما ظنكم بالقوم إذ تقتلونهـم أليسوا وإن لم يسلموا برجال وأنشد: فإن تك أذواد أخذن ونسوة فلم تذهبوا فرغا بقتل حبال ويقال: ذهب دمه فرغا، بالكسر: ويفتح، أي: باطلا هدرا لم يطلب به، وزاد الزمخشري: وكذا ذهبت دماؤهم فرغا. والأفرغ: الفارغ، ومنه قول رؤبة: لو كنت أسطيعك لم يشغـشـغ شربي وما المشغول مثل الأفرغ ومن المجاز: الطعنة الفرغاء، هي: الواسعة يسيل دمها، كأنها ذات فرغ، شبهت لسعتها بفرغ الدلو. وأفرغه إفراغا: صبه، كفرغه تفريغا، وفي التنزيل ربنا أفرغ علينا صبرا، أي: اصبب كما تفرغ الدلو، أي: تصب وقيل: أنزل علينا صبرا يشتمل علينا، وهو مجاز. وأفرغ الدماء: أراقها. ويقال: حلقة مفرغة: إذا كانت مصمتة الجوانب غير مقطوعة، وفي الأساس: هم كالحلقة المفرغة لا يدرى أين طرفاها. وتفريغ الظروف: إخلاؤها، وقرأ الحسن البصري، وأبو رجاء والنخعي، وعمران بن جرير: حتى إذا فرغ عن قلوبهم وتفسيره: أخلى قلوبهم من الفزع، وقال ابن جني في كتاب الشواذ فرغ، وفزع،وافرنقع بمعنى واحد.
ويزيد بن ربيعة بن مفرغ، كمحدث الحميري: شاعر يقال: إن جده راهن على أن يشرب عسا من لبن، ففرغه شربا، وقال ابن الكلبي في نسب حمير هو يزيد بن زياد بن ربيعة بن مفرغ، وكان حليفا لآل خالد بن أسيد بن أبي العيص بن أمية، قال: وله اليوم عقب بالبصرة، وهكذا قرأته في أنساب أبي عبيد أيضا. والمستفرغة من الإبل: الغزيرة اللبن. ومن المجاز: المستفرغة من الخيل: التي لا تدخر من حضرها شيئا، أي: من عدوها. واستفرغ: تقيأ وفي اصطلاح الأطباء: تكلف القيء. ومن المجاز: استفرغ مجهوده في كذا، أي: بذل طاقته ولم يبق من جهده شيئا. وتفرغ، أي تخلى من الشغل، يقال: تفرغ لكذا، ومن كذا ومنه الحديث: تفرغوا من هموم الدنيا ما استطعتم. وافترغت لنفسي ماء: صببته وفي العباب: افترغت:صببت على نفسي: وافترغت من المزادة لنفسي ماء: إذا اصطببته وفي اللسان: افترغ: أفرغ على نفسه الماء، وصبه عليه، وفي الأساس: رأيته يغترف الماء، ثم يفترغه على نفسه. ومما يستدرك عليه: إناء فرغ، بضمتين أي: مفرغ، كذلل بمعنى مذلل، وبه قرأ الخليل: وأصبح فؤادث أم موسى فرغا أي: مفرغا. وقوس فرغ، بضمتين، وفراغ، ككتاب: بغير وتر، وقيل: بغير سهم. وناقة فراغ، بالكسر: بغير سمة. والفرغ، بالفتح: السيلان. وفراغث الناقة، بالكسر: ضرعها، وهكذا فسر به قول أبي النجم السابق، أراد أنه قد جف ما فيه من اللبن فتغضن. والفريغ، كأمير: العريض. وسهم فريغ، أي حديد، قال النمر بن تولب، رضي الله عنه: فريغ الغرار على قدره فشك نواهقه والفمـا وسكين فريغ كذلك، وكذلك رجل فريغ: إذا كان حديد اللسان. ورجل فراغ، ككتاب: سريع المشي، واسع الخطا. وفرغ عليه الماء: صبه عن ثعلب، وأنشد: فرغن الهوى في القلب ثم سقينهصبابات ماء الحزن بالأعين النجل والإفراغة: المرة الواحدة من الإفراغ، ومنه الحديث: كان يفرغ على رأسه ثلاث إفراغات. وأفرغ عند الجماع: صب ماءه. وأفرغ الذهب والفضة وغيرهما من الجواهر الذائبة: صبها في قالب. ودرهم مفرغ، كمكرم، مصبوب في قالب، ليس بمضروب ومفرغ الدلو، كمقعد: ما يلي مقدم الحوض. والفرغان: الإناء الواسع. والفراغ بالكسر: الأودية عن ابن الأعرابي، ولم يذكر لها واحدا، ولا اشتقها. وقال ابن بري: الفرغ: الأرض المجدبة قال مالك العليمي: انج نجاء من غريم مكبول يلقى عليه النيدلان والغول واتق أجسادا بفرغ مجهول ومفارغ الدلو: مصابها، جمع فرغ، كما في الأساس، أو جمع مفرغ. وفي الدعاء: اللهم إني أسألك العيش الرافغ، والبال الفارغ. ومن المجاز: يقال: هذا كلام فارغ. ويقال في الوعيد: لأفرغن لك. وقد أفرغ عليه ذنوبا: إذا ناطقه بما يتشور منه، أي: يستحيا ويخجل، ومنه قول الأخطل في حق الشعبي: أنا استفرغ من إناء واحد، وهو يستفرغ من أوان شتى يريد سعة حفظ الشعبي.
والمفرغ: بضم الميم وفتحها، فالضم: بمعنى الإفراغ، والفتح بمعنى الموضع، وبهما فسر قول رؤبة: بمدفق الغرب رحيب المفرغ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR19.139 harfفَرَغَ
1 فَرَغَ ذ , [aor. فَرُغَ ; and app. فَرِغَ, aor. فَرَغَ and فَرُغَ , as below; inf. n. فُرُوغٌ and فَرَاغٌ; or, accord. to some, the latter is a simple subst., but it is more commonly used than the former;] said of a thing, It was, or became, empty, vacant, void, devoid, destitute, or unoccupied; syn. خَلَا. (Msb.) [You say, فَرَغَ مِنْ كَذَا It was, or became, empty, vacant, void,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.277 harfفَرَغَ
فَرَغَ U ( n. ac. فَرَاْغ 22 , فُرُوْغ 27 ),
a. Became vacant, empty; was unoccupied, unemployed.
b. [ Min ], Finished with, ended, completed.
c. [ La or Ila ], Was ready for; undertook; devoted himself to.
d. ( n. ac. فُرُوْغ 27 ), Died.
فَرِغَ
فَرِغَ A ( n. ac. فَرَاْغ 22 , فُرُوْغ 27 ),
a. see supra (b) .
b. ( n. ac. فَرَغ 4 ), Was poured out ( water ).
فَرُغَ
فَرُغَ U (
Mücavir kökler37 mücavir (48 toplam)
- جالوت
1 ortak ayet · Câlut
- صدف
1 ortak ayet · Yüz çevirirler
- صبر
2 ortak ayet · Granit taş demektir
- ربط
1 ortak ayet · Rabat bağ, halka demektir
- قطر
1 ortak ayet · Maden eriyiğidir
- برز
1 ortak ayet · Bariz çıkıntı demektir
- زبر
1 ortak ayet · “Zebra”, derisi çizgili yaban eşeğidir
- فأد
1 ortak ayet · Fuad, Fevd somun ekmek demektir
- نقم
1 ortak ayet · Lokma, ağza alınan bir parça yemektir
- ثبت
1 ortak ayet · Sibat(Te) kayış demektir
- نفخ
1 ortak ayet · Körük demektir
- حدد
1 ortak ayet · Hadid demir demektir
Geçtiği ayetler(6)
وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ
BoşaltCalut ve askerlerine karşı çıktıkları zaman, dediler ki: Ey Rabbımız, üzerimize sabır yağdır, ayaklarımıza sebat ver ve bizi kafirler güruhuna karşı muzaffer kıl.
وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ
BoşaltSen; bizden, sırf Rabbımızın ayetleri gelince ona inandık diye intikam alıyorsun. Rabbımız; üzerimize sabır yağdır ve bizi müslümanlar olarak öldür.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فرغ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خلو, صبب, خلص |
| Zıt Kök | شغل |
| Çekirdek Özet 1 | Kovanın su dökülen ağzından suyun bütünüyle boşalması, kabın içindekini tahliye etmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Bir yükten, meşguliyetten veya duygusal doluluktan sıyrılarak bütünüyle yeni bir hedefe yönelme kabiliyeti |
| Çekirdek Özet 3 | Tükeniş değil; sonraki safhaya, ilahi tecelliye veya yeni bir sorumluluğa alan açan dinamik tahliye |
| Kritik Hata Riski | Kökün atıllık, tembellik veya mutlak yokluk gibi pasif bir boşluk sanılması; ilahi sıfatlarda acziyet çağrışımıyla anlaşılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فر | Yarılma, ayrılma, açığa çıkma ve yayılma; فرق, فرج, فرد, فرش köklerinde olduğu gibi bir bütünü açma, aralama ve serbest bırakma hareketi | غ | Açılma ve ayrılma hareketine akışkanlık, içsel tahliye ve derinlemesine boşalma boyutu katarak bir kabın veya hacmin içindekini bütünüyle dışarı dökmesini ifade eder. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, kenar, dışa açılan menfez | Suyun veya maddenin döküldüğü çıkış noktasını, kovanın veya kabın ağzını temsil eder. |
| ر | İnsan başı; başlangıç, üst yöneliş, öncelik | Tahliyenin yöneldiği istikameti, hareketin başladığı üst noktayı ve iradi yönelişi simgeler. |
| غ | Erken alfabede bağımsız işareti bulunmayıp ع (göz, su kaynağı) imgesinden türetilmiştir; hırıltılı ses derinlik ve örtü katar (türetme) | Kabın derinliğindeki muhtevanın kaynaktan çıkıp akmasını, içte hiçbir şey kalmayacak şekilde boşalmayı temsil eder. |
| فرغ | Bir açıklıktan (ağız) başlayarak derinlikteki muhtevayı bütünüyle dışarı akıtma ve hacmi boşaltma hareketi | Kabın içindeki mevcudiyetin menfezden tahliye edilerek kabın yeni bir kabule hazır hale getirilmesini ve zihnin/vücudun diğer meşguliyetlerden arınmasını ifade eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kovanın su dökülen ağzı (el-ferğ), kuyu kovasındaki suyun veya bir kaptaki sıvının bütünüyle dökülüp boşaltılması; karşılıksız akıtılan kan (zehebe demuhû ferğan). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kovanın ağzından suyun gürül gürül dökülmesi tasvir edilirken kullanılmıştır: كأن شدقيه إذا تهكما / فرغان من دلوين قد تخرما (Deve veya atın genişleyen ağzı, yarılmış iki kovanın dökülen ağızlarına benzetilir). |
| Erken Arapça kullanım | İçi boşaltılmış, ek yeri olmayan yüzük veya dökme metal için «el-halkatü’l-müfrağa» tabiri kullanılmış; kişinin rızık genişliği ve zihin rahatlığı için «el-bâlü’l-fâriğ» deyimi yerleşmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça فرغ kökü, Batı Sami dillerindeki boşalma, tahliye olma, kabı devirme veya dökme anlam alanıyla morfolojik ve semantik bakımdan örtüşür. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarda doğrudan aynı kök harfleriyle birebir paralel sınırlı olmakla birlikte, boşluk, aralık ve dışa akıtma semantiğini taşıyan köklerle kavramsal eşdeğerlik gösterir. Güney Sami (Eski Güney Arapça ve Ge'ez) havzasında bir işi bitirme, terk etme ve serbest kalma anlam katmanları mevcuttur. Arapçada kök, hem kabın içindekini dökmesi (geçişli / if'âl) hem de kabın bütünüyle boş kalması (geçişsiz) biçiminde iki kutuplu bir gelişme göstermiş; kovanın dökülen ağzı olan somut göçebe nesnesinden soyut zihinsel ve dini yöneliş kavramına pürüzsüzce evrilmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فر çekirdeğinden türeme somut nesne adı | Kovanın su akıtan iki kulağı ve ağzı (el-ferğân) isminden dökme fiiline, oradan meşguliyetin bitmesi anlamında soyut boşluğa geçilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Kuzeybatı Sami anlam paralelliği | Suyun dökülmesi, yerin ve vaktin serbest kalması, yükten arınma anlam matrisiyle bölgesel köklerle semantik ortaklık taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik boşalma ve akıtma biçimleri | Çad ve Berberi dillerindeki sıvı dökme ve kabı tahliye etme tasvirleriyle kavramsal benzerlikler görülür. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فرغ | Anlamlı | Boşalmak, dökmek | Kabın veya zihnin içindekini tahliye edip hazır hale gelmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فغر | Anlamlı | Ağzı sonuna kadar açmak | Bir menfezin, kuyunun veya ağzın alabildiğine açılması | Açıklık çekirdeği ortak; Kur'an'da geçmez |
| رفغ | Anlamlı | Bolluk, genişlik, refah | Hayatın darlıktan çıkıp genişlemesi, rahat nefes alma hali | Genişlik ve darlıktan kurtulma bağı; Kur'an'da geçmez |
| رغف | Anlamlı | Hamuru toparlayıp somun yapmak | Ekmeği şekillendirip düzlemek, bir araya getirmek | Maddi şekil verme; Kur'an'da geçmez |
| غفر | Anlamlı | Örtmek, korumak, bağışlamak | Günahı örtüp kulun üzerinden sorumluluk yükünü kaldırmak | Yükü hafifletme ve koruma yönüyle akraba; Kur'an'da geçer |
| غرف | Anlamlı | Avuçlamak, çekip çıkarmak | Bir kaptan veya sudan avuçla alıp tahliye etmek | Sıvıyı kaptan çıkarma hareketiyle doğrudan irtibatlı; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فرغ | Merkez | Tahliye, dökülme, arınma | İçindekini dökerek yeni bir işe hazır ve serbest hale gelme | Hem dökmeyi hem de kabın boş kalmasını kuşatan çift yönlü kök |
| خلو | Komşu | Yalnızlık ve boşluk | Mekânın veya zamanın maddeden büsbütün arınması; tenhalık | خلو durağan boşluğu, فرغ ise hareketli tahliyeyi öne çıkarır |
| صبب | Komşu | Sıvı akıtma, dökme | Bir sıvının yukarıdan aşağıya akıtılması eylemi | صبب yalnızca akışı anlatır, فرغ ise kabın içini tamamen boşaltmayı içerir |
| خلص | Komşu | Saflaşma, kurtulma | Karışık maddelerden arınıp katışıksız hale gelme | خلص arılık ve saflığa, فرغ ise hacmin tahliyesine odaklanır |
| شغل | Zıt | Doluluk, alıkoyma | İnsanı veya kabı başka bir şeye yer bırakmayacak biçimde doldurma | Kapasitenin tüketilmesi, vaktin veya hacmin dolu olması hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فرغ | Boşalmak, dökmek, yönelmek | Kabın tahliyesi, sabrın bolca indirilmesi ve bir işi bitirip diğerine adanma | Kesin |
| Latince | Vacare, effundere | Boş olmak, dökmek, kendini vermek | Vacare boşluğu ve bir işe vakit ayırmayı; effundere ise bütünüyle dökmeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | To empty, to pour out, to devote oneself | Boşaltmak, dökmek, teksif olmak | To empty kabın boşalmasını, to pour sabrın dökülüşünü, devote ise zihnin tahliye edilip adanmasını verir. | Kesin |
| Almanca | Entleeren, ausschütten, sich widmen | Boşaltmak, dökmek, kendini vakfetmek | Ausschütten bolca dökmeyi, sich widmen önceki meşguliyeti bitirip yeni işe yönelmeyi karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Vider, déverser, vaquer | Boşaltmak, dökmek, meşguliyetten çıkmak | Déverser sabır veya erimiş bakır dökmeyi, vaquer ise serbest kalıp bir şeye yönelmeyi anlatır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا | Bolca ve kesintisiz sabır dökülmesi, mukavemet zerk edilmesi | Düşmanla karşılaşma ve ölüm tehdidi karşısında metanet talebi; Bakara 2:250, A'râf 7:126 |
| أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا | Maddi eriyiğin dökülerek boşlukların kapatılması | Sed yapımında erimiş bakırın demir kütleleri arasına dökülmesi; Kehf 18:96 |
| سَنَفْرُغُ لَكُمْ | Bütünüyle hesaba çekmeye yönelme, kesin irade beyanı | Kıyamet günü ilahi adaletin tecellisi için mühletin bitişi ve hesaba kastetme; Rahmân 55:31 |
| فَارِغًا | Duygusal ve zihinsel sarsıntı, sabır ve tedbirin boşalması | Hz. Musa'nın annesinin kalbindeki tüm dünyevi düşüncelerin silinip dehşetle dolması; Kasas 28:10 |
| فَإِذَا فَرَغْتَ فَانْصَبْ | Bir ameli, ibadeti veya tebliğ yükünü tamamlayıp diğerine koyulma | Peygamberî davette bir safhanın bitimiyle hemen yeni bir ibadet ve gayrete yönelme; İnşirâh 94:7 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rahmân 55:31 ayetindeki ilahi irade ve fiil sıfatları | Allah'ın bir işle meşgulken diğerinden alıkonulmayacağı (لا يشغله شأن عن شأن); ayetin meşguliyetten kurtulma değil, hesaba kesin yöneliş olduğu | Teşbihten tenzihe geçiş; iradenin tek bir hedefe kilitlenmesi |
| Fıkıh | İbadetlerde zihinsel arınma, borçtan ve meşguliyetten zimmetin beraati | Namazda kalbin dünya telaşından boşalması (farâğu'l-kalb); hac ve diğer amellerin edasından sonraki mükellefiyetin kalkması | Hukuki ve ruhi mükellefiyetin tahliyesi |
| Tefsir | İnşirâh 94:7 ve Kasas 28:10 ayetlerinin bağlamsal tahlili | Anne kalbinin Musa haricindeki her şeyden boşalması veya sabrının tükenmesi; peygamberin risalet görevini bitirince duaya yönelmesi | Dinamik vazife değişimi ve psikolojik boşalım |
| Hadis | Zaman ve sıhhat nimetlerinin kıymeti; sabır niyazı | İki nimet vardır ki insanların çoğu onda aldanmıştır: Sağlık ve boş vakit (el-farâğ); dua ederken sabrın üzerimize boşaltılması talebi | Vaktin atıl bırakılmaması, imkân alanının ibadetle doldurulması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun ibadet ve ubudiyet yönelişi | Tecerrüd ve ihlas | Kalbi masivadan boşaltarak ilahi vahye ve amele hazır hale getirme | Kalp önceki meşgalelerden arınmadıkça hakiki marifet ve sabır oraya dökülemez. | Kesin |
| İlmi | Zihinsel kapasite ve metodoloji | Önyargılardan arınma (tahlil ve tahliye) | Yeni bilgiye yer açmak için zihni gereksiz yük ve peşin fikirlerden temizleme | Bilimsel kavrayış, önceki meşguliyetlerin ve tortuların zihinden boşaltılmasıyla mümkündür. | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve adalet icrası | Kararlılık ve odaklanma | Devlet mekanizmasının dağınık işleri bırakıp temel krize ve adalete kilitlenmesi | İdarenin tali sorunları tüketip esas meseleye (hesap sorma, imar) bütünüyle yönelmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak kullanımı ve iş gücü | Atıl kapasitenin üretime tahsis edilmesi | Boşta kalan emeğin veya sermayenin vakit kaybetmeksizin yeni bir üretime aktarılması | Bir görevi bitiren iş gücünün durmaksızın katma değer üreten bir sonraki amele sevk edilmesi. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik tahliye ve bellek sıfırlaması (buffer flush) | Bir sistemin yeni bir girdiyi işleyebilmesi için mevcut yükünü dışarı aktarması ve potansiyel enerjiyi işe dönüştürmesi hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik katarsis ve rol değişimi dinamiği | Bireyin travmatik veya yoğun bir duygusal evreyi boşaltarak yeni bir toplumsal/psikolojik vazifeye hazır hale gelmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca modern Türkçedeki «boş vakit», «avarelik», «işsizlik» ve «eylemsizlik» kalıbına sıkıştırılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da asla durağan ve tembel bir boşluğu anlatmaz; bir doluluğun dökülerek tahliye edilmesi, ardından hemen başka bir gayretle doldurulması gereken dinamik bir eşiktir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnşirâh Suresi'ndeki emrin pasif bir istirahat sanılması veya Rahmân Suresi'ndeki ilahi fiilin haşa önceden meşgul olup sonra boşa çıkan bir beşeri zaaf gibi yorumlanması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan hayatına yüklediği dinamizmi, görevin bitimsizliğini ve sabrın gökten damla damla değil, kovanın ağzından dökülürcesine gür bir tecelliyle istendiğini kavramak için merkezidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cihat ve sabır ayetlerinde (Bakara 2:250, A'râf 7:126), davet ve kulluk temposunu belirleyen ayetlerde (İnşirâh 94:7) ve kıyamet hesabı sahnelerinde (Rahmân 55:31) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanın hayatında atıl, amaçsız ve boş bir zaman dilimi olabileceği vehmini çökertir; sabrın edilgen bir katlanma değil, boşaltılan bir sebat zırhı olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKovanın su akıtan geniş ağzından muhtevanın bütünüyle dışarı dökülmesi, kabın içindeki sıvının boşaltılarak hacmin serbest kalması.
- Soyut anlamBir sorumluluğu, meşguliyeti, duygusal sarsıntıyı veya ameli nihayete erdirip, yeni bir ilahi tecelliyi ve görevi karşılamak üzere zihni ve iradeyi bütünüyle serbest kılma hali.
- Sistematik karşılıkDinamik devir-daim ilkesi; hiçbir kabın veya vaktin atıl bırakılmayıp tahliyenin derhal yeni bir dolum ve gayretle (nasab) ikame edildiği kesintisiz sorumluluk sistemi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde mevcut meşguliyet veya doluluk durumunu, içteki yükün veya vazifenin dışarıya bütünüyle tahliyesini (ferâğ), bu tahliye neticesinde ortaya çıkan serbest ve açık kapasiteyi, ise duraksamaksızın bu yeni alana yöneltilen gayret, amel veya ilahi tecelliyi (nasab/yeni hedef), ise kesintisiz devam eden yeni aktif hali temsil eder. Model, kökün pasif bir yokluk değil, ardışık ameller arasındaki tahliye ve intikal mekanizması olduğunu doğrular.