فوت
ف - و - ت
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 3 sîga
- 12 sözlük
Fevt İki parmak arasındaki açıklık demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Fevt İki parmak arasındaki açıklık demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR614 harfباب التاء والفاء و و ء ي معهما
ف و ت، ف ت و يستعملان فقط
فوت:
فاتَني يفُوتُني فأنا مَفُوتٌ، وبينهما فَوْتٌ فائت كما تقول: بائنْ.
وبينَهما تَفَوُّتٌ وتفاوُتٌ، وتقول: أَدْرِكْ أمرَ كذا قبل الموت، فيقول: إنَّه لا يُفْتاتُ، أي لا يَفوت، يُفْتَعَل من الفَوْت.
ولا أفتاتُه أي لا أسْبِقُ عليه.
فتو:
الفَتيُّ والفَتِيَّةُ: الشّابُّ الشّابَّةُ، والقياس فَتُو فَتَاءً.
وفَعَلَ ذلك في فَتائة، ممدود مهموز،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR639 harfالفَوْتُ: الفواتُ. تقول: فاتَهُ الشيء وأفاتَهُ إيَّاه غيره. ويقال: مات فلانٌ موتَ الفواتِ، أي فوجئ. وشتَم رجلٌ آخر فقال: جعل الله رزقَه فَوْتَ فمه، أي حيث يراه ولا يصل إليه. وتقول: هو منِّي فَوْتَ الرمح، أي حيث لا يبلغه. والفَوْتُ: الفُرجةُ ما بين إصبعين، والجمع أفْواتٌ. والافْتياتُ: افتعالٌ من الفَوْتِ، وهو السبْق إلى الشيء دون ائتمار من يُؤتمر. تقول: افْتات عليه بأمر كذا، أي فاتَهُ به. وفلان لا
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.187 harfت ف ( وايء )
تفى ، توف ، فتا ، فوت ، أفت .
تفى : يقال : رأيته على تَفِئَةِ ذاك وتَئِفْة ذاك وأفّاية ذاك أي على حين ذاك .
قلت : وليست التَّاء في تَفِئَةٍ وتَئفَّةٍ أَصْلِيّة .
توف : وفي نوادر الأعراب : ما فيه تُوفَةٌ ولا تافَةٌ أي ما فيه عَيْبٌ .
فتا : ثعلب عن ابن الأعرابي : الفُتَيُّ قدَحُ الشُّطَار ، وقد أفتى إذا شرَبَ به .
شمر عن أبي حاتم عن الأصمعي : المُفْتِيُّ مِكيال هِشام بن هُبَيْرة ،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.701 harf(باب الفاء والواو وما يثلثهما)
(فوت) الفاء والواو والتاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ إدراكِ الشّيءِ والوصولِ إليه. يقال: فاته الشَّيءُ فوتاً. وتفاوَتَ الشَّيئانِ: تباعَدَ ما بينهما، أي لم يُدرِك هذا ذاك. والافتيات: افتعالٌ من الفَوت، وهو السَّبق إلى الشَّيء دون الائتمار([1]) . يقال: فلانٌ لا يُفْتاتُ عليه، أي لا يُعْمَل شيءٌ دون أمرِه.
ومن الباب: الفَوْت: الفُرْجة بين الشَّيئين، كالفُرجة بين
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR605 harf- الفوت: بعد الشيء عن الإنسان بحيث يتعذر إدراكه، قال: ﴿وإن فاتكم شيء من أزواجكم إلى الكفار﴾ [الممتحنة/11]، وقال: ﴿لكيلا تأسوا على ما فاتكم﴾ [الحديد/23]، ﴿ولو ترى إذ فزعوا فلا فوت﴾ [سبأ/51]، أي: لا يفوتون ما فزعوا منه، ويقال: هو مني فوت الرمح (انظر: المجمل 3/707)، أي: حيث لا يدركه الرمح، وجعل الله رزقه فوت فمه. أي: حيث يراه ولا يصل إليه فمه، والافتيات: افتعال منه، وهو أن يفعل الإنسان الشيء من دون
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR730 harfف و ت
فاتني بكذا: سبقني به وذهب به عني.
قال الأخطل: صحا القلب إلا من ظعائن فاتني بهن أمير مستبد فأصعدا وجاريته حتى فته أي سبقته.
وهم يتفاوتون إلى الشّرف.
وافتات فلان عليكم برأيه: سبقكم به ولم يشاوركم.
وفلان يتفوّت على أبيه في ماله أي يبذّره بغير إذنه.
ورجل فويت: يستبد برأيه.
وتقول: أبعد الله كلّ فويت قاعد بين لوّ وليت.
وهو مني فوت الرمح أي حيث لا يبلغه وسمع أعرابيّ
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.428 harfالفَوْتُ: الفَواتُ.
فاتَني كذا أَي سَبَقَني، وفُتُّه أَنا. وقال أَعرابي: الحمد لله الذي لا يُفات ولا يُلاتُ. وفاتَني الأَمرُ فَوْتاً وفَواتاً: ذهَب عني. وفاتَه الشيءُ، وأَفاتَه إِياه غيره؛ وقول أَبي ذؤَيب:
إِذا أَرَنَّ عليها طارِداً، نَزِقَتْ،
والفَوْتُ، إِن فاتَ، هادي الصَّدْرِ والكَتَدُ
يقول: إِن فاتَتْه، لم تَفُتْه إِلا بقَدْرِ صَدْرها ومَنكِبها، فالفَوْتُ في معنى الفائت. وليس عنده فَوْتٌ ولا
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR335 harf* ف و ت * * فَاتَهُ * الشيء من باب قال و * فَوَاتاً * أيضا بالفتح و * أَفاتَهُ * إياه غيره و * الفْتِيَاتُ * السبق الى الشيء دون ائتمار من يؤتمر تقول * افْتَاتُ * عليه بأمر كذا أي فاته به وفلان لا يفتات عليه أي لا يعمل شيء دون أمره و * تَفَاوَتَ * الشيئان تباعد ما بينهما * تَفضاوُتاً * بضم الواو ونقل فيه فتح الواو وكسرها على غير قياس
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.503 harfفاته الأمر فوتا وفواتا: ذهب عنه وفي المصباح: فات الأمر، والأصل: فات وقت فعله، ومنه فاتت الصلاة، إذا خرج وقتها ولم تفعل فيه. وفاته الشيء: أعوزه. قال شيخنا: وهذا وإن عده بعضهم تحقيقا فهو لا يصلح في كل تركيب، إنما يأتي في مثل الصلاة، وأما الفوات في غيره فاستعمل بمعنى السبق، والذهاب عنه، ونحوه. انتهى. وليس عنده فوت ولا فوات، عن اللحياني. وفي اللسان والأساس: الفوت: الفوات، فاتني كذل، أي سبقني.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR11.053 harfفَاتَ الأَمْرُ
1 فَاتَ الأَمْرُ ذ , aor. يَفُوتُ, inf. n. فَوْتٌ and فَوَاتٌ, originally signifies فَاتَ وَقْتُ فِعْلِهِ [i. e. The time, or opportunity, of the doing, or performing, of the affair passed, passed away, elapsed, or escaped, neglected by him, without his doing it or performing it]; and hence the phrase فَاتَتِ الصَّلَاةُ, meaning The time of prayer passed, passed away, elapsed, or
فَاتَ الأَمْرُ 1 فَاتَ الأَمْرُ ذ , aor. يَفُوتُ, inf. n. فَوْتٌ and فَوَاتٌ, originally signifies فَاتَ وَقْتُ فِعْلِهِ [i. e. The time, or opportunity, of the doing, or performing, of the affair passed, passed away, elapsed, or escaped, neglected by him, without his doing it or performing it]; and hence the phrase فَاتَتِ الصَّلَاةُ, meaning The time of prayer passed, passed away, elapsed, or escaped, without his performing it therein (Msb:) and ↓ افتات is syn. with فَاتَ. (M, O.) [And both of these verbs are trans.:] one says فَاتَهُ الشَّىْءُ, (S, O, Msb,) or الأَمْرُ, (M, K,) aor. as above, (O,) and so the inf. ns.; (S, * M, O, * Msb, K;) and ↓ افتاتهُ: (K;) The thing, (??) affair, passed, or passed away, from him [neglected by him]; (M, K;) [or the time, or opportunity, of the doing, or performing, thereof passed, or passed away from him neglected by him;] or the thing escaped him, [or became beyond his reach,] so that he was unable to attain it, or to do it, or to accomplish it. (Msb.) But this explanation is not applicable except in the case of prayer, and the like: in other cases, فَاتَهُ signifies He, or it, preceded him; was, or became, or got, before him; outwent him; passed beyond him; or had, got, or look, precedence of him: and went, or passed, away from him: and the like. (MF, TA.) One says, فَاتَنِى كَذَا, meaning سَبَقَنِى [i. e. Such a thing preceded me, &c., app. so as to become beyond my reach]: and فُتُّهُ أَنَا [I preceded it, &c.]: (T:) and جَارَيْتُهُ حَتَّى فُتُّهُ I ran with him until I passed beyond him, or outwent him: (A, TA:) and فَاتَهُ فُلَانٌ بِذِرَاعٍ Such a one preceded him, or outwent him, by a cubit. (Msb.) فَلَا فَوْتَ, in the Kur xxxiv. 50, means فَلَا فَوْتَ لَهُمْ مِنًّا [And there shall be for them no escaping from us], i. e. لَا يَفُوتُونَنَا [they shall not escape us]. (Jel. [And Bd says the like; adding, “ by flight, or fortifying themselves. ”]) An Arab of the desert is related to have said, الحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِى لا يُفَاتُ وَلَا [expl. in art. ليت) (T. And they assert that a man went forth from his family, and when he returned, his wife said to him, “ If thou hadst been present with us, we would have related to thee what hath happened; ” whereupon he said to her, لَمْ تُفَاتِى فَهَاتِى (M, Meyd) i. e. It has not escaped thee [lit. thou hast not been escaped], so adduce what thou hast [to tell]: the saying is a proverb. (Meyd.) ― -b2- See also 5: and see 8, in three places. ― -b3- فَاتَ is also syn. with فَادَ [as signifying He died; in which sense the aor. is يَفُوتُ, and the inf. n. فَوْتٌ]. (A in art. فيد.) And ↓ أفْتِيتَ signifies He died suddenly. (TA in art. فأت, q. v.)
افاتهُ الشَّىْءَ 4 افاتهُ الشَّىْءَ ذ , (S, MA,) or الأَمْرَ, (K,) He made the thing, or affair, to pass, or pass away, from him [neglected by him; or he made the time, or opportunity, of the doing, or performing, thereof to pass, or pass away, from him neglected by him; or he made the thing to escape him, or become beyond his reach, so that he was unable to attain it, or to do it, or to accomplish it: see 1, second sentence]. (M, A, K.)
تفوّت عَلَيْهِ فِى مَالِهِ 5 تفوّت عَلَيْهِ فِى مَالِهِ ذ means بِهِ ↓ فَاتَهُ, (A 'Obeyd, T, S, M, O, K,) i. e. He acted exclusively of him, (M,) [or passed him over], namely, his father, (A 'Obeyd, T, M, O, *) in respect of his property, (A 'Obeyd, T, &c.,) i. e. his own property, (A 'Obeyd, T,) by giving it away, (A 'Obeyd, T, M, O,) and squandering it, (A 'Obeyd, T, M.) without consulting him, or asking his permission: (O, TA:) occurring in a trad., relating to a case in which the Prophet ordered the father to cause the property to be restored to his son; and informed him that the son had no right to act thus to his father. (A 'Obeyd, T, O. *) ― -b2- See also 8 latter half, in two places: ― -b3- and see the paragraph here following, in two places.
تفاوت 6 تفاوت ذ has for its inf. n. تَفَاوُتٌ and تَفَاوَتٌ and تَفَاوِتٌ, (S, M, O, K,) the second and third of which are mentioned by AZ; the second is said by ISk (who mentions this and the third, M) to be of the dial. of the Kilلbees, and the third is mentioned by El-'Ambaree; both anomalous, for the inf. n. of a verb of the measure تَفَاعَلَ is تَفَاعُلٌ. [in the copies of the S يتفاعل, and said to be so in J's handwriting,] with damm to the ع except in this instance (S. O:) but Sb said that there is not among inf. ns. an instance of تَفَاعَلٌ nor of تَفَاعِلٌ. (M.) مَا تَرَى فِى خَلْقِ الرَّحْمٰنِ مِنْ تَفَاوُتٍ, (T, M, O, K,) or ↓ تَفَوُّتٍ, (T, O, K.) [the former in the CK and the latter in other copies of the K,] the latter being the reading of Hamzeh and Ks, in the Kur [lxvii. 3], (O,) means Thou seest not in the creation of the Compassionate, (M, O,) i. e. in his creation of the heaven, (M,) any incongruity, or discordance; (T, M, O;) or any fault, defect, or imperfection, so that the beholder might say, “ If it were thus, it were better; ” (T, O, K;) thus the latter reading is expl. by Es-Suddee; (T, O, TA;) and Fr says that both readings have one meaning: (T, TA:) you say of a thing ↓ تفوّت and تفاوت. (M.) ― -b2- And one says, تفاوت الشَّيْآنِ The two things were far apart, one from the other; or widely distinct or separated; (S, O, K;) or differed, or were different. (Msb.) And تَفَاوَتَا فِى الفَضْلِ They two were distinct, or dissimilar, in respect of excellence, (Msb,) or فِى الشَّرَفِ [in eminence, or nobility]. (A.)
8 اـِفْتَوَتَ see 1, first and second sentences. ― -b2- As, relating the verse of Ibn-Mukbil, يَا حُرَّ أَمْسَيْتُ شَيْخًا قَدْ وَهَى بَصَرِى وَافْتِيتَ مَا دُونَ يَوْمِ لبَعْثِ مِنْ عُمُرِى [which may be rendered O ingenuous woman, (حُرَّ being an abbreviation of حُرَّةٌ,) I have become an old man, my sight has become weak, and what is anterior to the day of resurrection, of my life, has been passed, or has run out like water poured forth (فَرِغَ)], says, it is from الفَوْتُ, and الاِفْتِيَاتُ [app. as the inf. n. of the pass. v. افتيت used in this verse] signifies الفَرَاغُ. (T.) ― -b3- See also 1, last sentence. ― -b4- الاِفْتِيَاتُ signifies also The betaking oneself, or applying oneself, before another or others, or hastily, (S, O, Msb,) to a thing, (S, O,) or to the doing of a thing, (Msb,) without obeying him who should be obeyed, (S, O,) or following his own opinion only, without consulting him who had the best right to order in the case: (Mgh, * Msb:) you say, افتات عَلَيْهِ بِأَمْرِ كَذَا i. e. بِهِ ↓ فَاتَهُ [app. meaning He so betook himself, &c., in opposition to him: or فاته به may be here used in the sense in which it is expl. above voce تَفَوَّتَ]. (S, O.) And you say, فُلَانٌ لَا يُفْتَاتُ عَلَيْهِ Such a one, nothing is to be done without his order; (S, O, K; *) and so عليه ↓ لَا يُفَاتُ; (Har p. 63;) or لَا يُفْتَاتُ عَلَيْهِ شَىْءٌ دُونَ أَمْرِهِ [which means the same]. (Msb.) أَمِثْلِى يُفْتَاتُ عَلَيْهِ فِى بَنَاتِهِ, (T, M, O,) or فِى أَمْرِ بَنَاتِهِ, (S, TA,) occurs in a trad., (S, M, Mgh, O, TA,) meaning Shall such a one as I [am] have anything done in respect of his daughters without his order? (Mgh, * TA;) and was said by 'Abd-Er-Rahmلn the son of Aboo-Bekr to his sister 'ءïsheh, on the occasion of her having given in marriage his daughter, the elder Hafsah, during his absence, to El-Mundhir the son of Ez-Zubeyr. (T, * O, TA. *) And you say, افتات عَلَيْهِ فِى شَىْءٍ, and بشَىْءٍ ↓ فَاتَهُ, meaning He brought to pass a thing exclusively of him [i. e., of another person, without the latter's having any part therein]. (TA.) And افتات عَلَيْهِ فى كَذَا, and عَلَيْهِ فِيهِ ↓ تفوّت, He followed his own opinion only, exclusively of him [i. e., of another], in the disposal, or management, of such a thing: the verbs being trans. by means of عَلَى because implying the meaning of الثَّغَلُّب. (TA.) And افتات عَلَيْهِ فِى الأَمْرِ, (M, K, * TA,) and ↓ تفوّت عَلَيْهِ فِيهِ, (MA,) He decided against him in the affair. (M, MA, K, * TA.) ― -b5- And افتات بِأَمْرِهِ He effected, or executed, his affair without consulting any one: thus accord. to As, without hemz: (T, TA:) and, as is related on the authority of ISh and ISk, one says, افتأت بأمره, with hemz, meaning he was alone in his affair; and in like manner one says, بِرَأْيِهِ in his opinion. (TA. [See also art. فأت.]) ― -b6- And افتات الكَلَامَ He originated, or excogitated, the speech: (O, K, TA:) and he extemporized the speech; spoke it without consideration, or thought, or preparation, or without pausing, or hesitating; as also اِفْتَلَتَهُ. (TA.)
فَوْتٌ فَوْتٌ ذ an inf. n. of 1. (S, * M, &c.) ― -b2- فَوْتَ فَمِهِ and فَوْتَ رُمْحِهِ and فَوْتَ يَدِهِ [lit. Beyond the reach of his mouth and of his spear and of his hand, or arm (in several copies of the K erroneously written فَوْتُ)] mean where he sees it but will not [be able to] reach it, or attain it. (K, TA.) A man said to another, reviling him, [or rather said of him,] جَعَلَ اللّٰهُ رِزْقَهُ فَوْتَ فَمِهِ i. e. [May God make his sustenance to be beyond the reach of his mouth,] where he shall see it and shall not attain it. (S, O. [And the like is said in the M and A.]) And one says, هُوَ مِنِّى فَوْتَ الرُّمْحِ [He, or it, is] where my spear will not reach him, or it. (S, A, O.) And هُوَ مِنِّى فَوْتَ اليَدِ [He, or it, is] beyond the reach of my hand, or arm: mentioned by Sb among what are peculiarly adverbial expressions. (M.) And أَفْلَتَنَا فُلَانٌ فَوْتَ اليَدِ and فَوْتَ الظُّفْرِ [Such a one escaped from us beyond the reach of a hand, or an arm, and beyond the reach of a finger-nail]. (A. [Golius, as on the authority of the A, has ظُفْرٍ ↓ فُوَيْتَ, which he explains as syn. with فَوْتَ يَدٍ; but it signifies A little beyond the reach of a finger-nail.]) ― -b3- أَسْمَعُ صَوْتًا وَأَرَى فَوْتًا means I hear a sound, or voice, but I see not a deed, or no deed. (TA in art. صوت.) ― -b4- فَوْتٌ signifies also The space between two fingers [when they are extended apart (see بُصْمٌ)]: (S, M, O, K:) pl. أَفْوَاتٌ. (S, M, O.) ― -b5- And you say, ↓ بَيْنَهُمَا فَوْتٌ فَائِتٌ like as you say بَوْنٌ بَائِنٌ [i. e. Between them two (meaning two men) is a wide distance; app. in respect of rank or estimation: the last word being in this case a corroborative, like the latter word in مَوْتٌ مَائِتٌ and لِيْلٌ لَائِلٌ]. (M.)
فَوْاتٌ فَوْاتٌ ذ an inf. n. of 1. (S, * M, &c.) ― -b2- [Hence,] مَوْتٌ الفَوَاتِ Sudden death: (S, M, A, O, K:) likewise termed المَوْتُ الفَوَاتُ and المَوْتُ الفُوَاتُ. (IAar, TA.) You say, مَاتَ مَوْتَ الفَوَاتِ He died a sudden death. (S, O.) The Prophet, passing by a leaning wall, quickened his pace; and being asked wherefore he did so, answered, أَخَافُ مَوْتَ الفَوَاتِ [I fear sudden death]. (O.)
فُوَيْتٌ فُوَيْتٌ ذ One who follows his, or her, own opinion only, (M, O, K,) not consulting any one: (O:) applied alike to a man and to a woman: (M, O, K:) on the authority of Er-Riyلshee: pronounced by AZ with hemz. (O.) ― -b2- See also فَوْتٌ [of which it is the dim.]
فَائِتٌ فَائِتٌ ذ act. part. n. of 1 [q. v.]. (T.) ― -b2- See also فَوْتٌ, last sentence.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.573 harfفَاتَ
فَاتَ ( w ) U ( n. ac. فَوْت 1 , فَوَاْت 22 ),
a. Passed, passed away, elapsed, expired ( time ); escaped ( opportunity ).
b. Missed ( mark ).
c. [ acc. & Bi ], Outstripped, anticipated, was before in.
d. [ Fī ] [ coll. ], Entered into.
e. [ Bi ], see VIII (c) .
فَوَّتَ
فَوَّتَ II
a. [ coll. ], Made to pass, to escape; made to lose.
b. [ coll. ], Made to enter.
c. [ coll.
Mücavir kökler41 mücavir (56 toplam)
- طبق
1 ortak ayet · Üst üste giyilen elbisenin her birdir
- أسي
1 ortak ayet · Usve ilacın acıtmasından üzülmek anlamında kullanılmaktadır
- لوي
1 ortak ayet · Ucu kıvrık demir veya ağaç demektir
- فخر
1 ortak ayet · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
- فزع
1 ortak ayet · Hemen ürktü
- خيل
1 ortak ayet · Heyl (hı) : At demektir
- صعد
1 ortak ayet · Bayır, yokuş yer demektir
- غمم
1 ortak ayet · Yol, işaret bulunmayan yer
- فطر
1 ortak ayet · Fıtr ; “Futr” mantar demektir
- فرح
1 ortak ayet · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
- ثوب
1 ortak ayet · Sevb dış elbise demektir
- سبع
1 ortak ayet · Yırtıcı hayvan demektir
Geçtiği ayetler(5)
… أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ
Sizden uzaklaştıHani siz; kimseye bakmadan kaçıyordunuz. Peygamber de arkanızdan çağırıp duruyordu. Kaybettiğinize ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye Allah, sizi kederden kedere uğrattı. Ve Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.
لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ
Sizden uzaklaştıKaybettiğinize üzülmeyesiniz ve size verdiği nimetlerle şımarmayasınız diye. Allah; kendini beğenip böbürlenenleri sevmez.
وَإِنْ فَاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعَاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْوَاجُهُمْ مِثْلَ مَا أَنْفَقُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ
Sizden uzaklaştıEğer eşlerinizden kafirlere bir şey geçecek olursa ve siz de galib durumda bulunursanız; eşleri gidenlere sarfettikleri kadarını verin. İnandığınız Allah’tan sakının.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فوت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سبق, عجز, ذهب, فلت |
| Zıt Kök | درك |
| Çekirdek Özet 1 | İki nesne veya nokta arasında yetişmeyi imkânsız kılacak ölçüde açıklık ve mesafe oluşması; bir şeyin erişim alanından çıkıp gitmesi. |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın dünya nimetlerini ve fırsatları kaçırması karşısındaki tavrı ile hesap gününde ilahi denetimden ve cezadan kaçıp kurtulmanın imkânsızlığı. |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık düzeninde hiçbir çatlak, boşluk ve dengesizlik (tefâvüt) bulunmadığı gibi; insanın varoluşsal eylemlerinde ilahi adaletten kaçış (fevt) imkânının da bulunmayışı. |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir zamansal gecikme sayıp telafi edilemez erişim kaybı boyutunu atlamak; "tefâvüt"ü ise meşru bir çeşitlilik zannedip nizamdaki kusur ve kopukluk anlamını gözden kaçırmak. |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فو | Açılma, dışarı taşma, sınırın ötesine geçme ve yayılma; فوج kökünde toplulukların akıp yayılması, فور kökünde kaynayıp taşma, فوز kökünde tehlike çemberini aşıp kurtulma, فوق kökünde üst sınıra çıkma ve فوه kökünde ağız açıklığı bu çekirdeğin türevleridir. | ت | Çekirdeğin taşıdığı açılma ve taşma hareketi, ت harfinin getirdiği sınır ve temas niteliğiyle birleşerek iki nesne arasında erişimi kesen kesin bir mesafeye, hedefin menzil dışına çıkmasına ve elden kaçmasına dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | ağız; söz, açıklık, kenar | Bir yarığın, boşluğun veya dışarıya doğru açılan bir geçidin başlangıcı. |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki nokta veya iki durum arasında uzanan mesafe ve devamlılık bağı. |
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Ulaşılan nihai sınır çizgisi, hareketin kesintiye uğraması ve kesin ayrışma. |
| فوت | Açıklık oluşturarak sınırın ötesine geçme ve erişimi kesme | İki nokta arasında oluşan aralıktan hızla geçip erişim sınırının ötesine uzanarak yakalanamaz ve telafi edilemez hale gelme eylemi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İki parmak arasındaki açıklık (el-furce beyne'l-isbe'ayn); atılan bir mızrağın menzilini aşarak hedefe ulaşamaması (fevtü'r-rumh) ve avın avcının erişim dairesinden çıkıp gitmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî dişi bir yaban eşeğinin kendisini kovalayan erkek eşeğe yetişilmez bir fark atmasını şu beyitle tasvir eder: إذا أرن عليها طاردا نزقت / والفوت إن فاتت هادي الصدر والكتد |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem Araplarının bir kimseye beddua ederken söylediği "جعل الله رزقه فوت فيه" (Allah onun rızkını ağzının hemen erişemeyeceği yerde kılsın; görsün ama ulaşamasın) ifadesi ile bir işi istişaresiz, başkalarını atlayarak yapmayı belirten "el-iftiyât" (الافتيات) tabiri. |
Kaynak Lisânü’l-Arab, Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīsü’l-Luğa.
Sami etimolojik katman
Arapça فوت kökü, Afro-Asyatik dil ailesinin Sami kolunda bir aralık açılması, kaçıp kurtulma ve iki nokta arasına erişilmez bir mesafe girmesi tasarımıyla bağlantılıdır. İbranice ve Süryanicede üçlü kök düzeyinde birebir fonetik eşleşmeler sınırlı kalmakla birlikte, yarılma, açıklık ve geçiş bildiren p-t-h ve p-w-t ses tabanlarıyla anlamsal örtüşmeler mevcuttur. Arapçada bu kök, hem iki şey arasındaki somut açıklığı (furce) hem de takip edilen bir nesnenin ya da vaktin takip edenin kudretini aşarak kaybolmasını (fevât) ifade edecek şekilde özelleşmiştir. Erken Sami katmanındaki aralık ve uzaklaşma motifi, klasik Arapçada geri dönüşsüz kaçış ve yaratılışta nizam kusuru (tefâvüt) zıtlığı üzerinden kavramlaşmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Brown-Driver-Briggs, Lisânü’l-Arab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فوت (fe-ve-te) | İki sınır arasındaki açıklık ve bir hedefin yakalama menzilini aşarak ulaşılamaz hale gelmesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami aralık/kaçış kökleri | Açıklık ve erişilmezlik bildiren piktografik ve fonetik morfemlerin Arapçada soyut kayıp anlamına evrilmesi. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ayrılma ve yarılma tabanı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīsü’l-Luğa, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فوت | Anlamlı | Kaçmak, aralık kalmak, elden çıkmak | Hedef köktür; iki nokta arasında erişimi engelleyen açıklık oluşması. | Kur'an'da geçer |
| فتو | Anlamlı | Gençlik, açıklama, hüküm verme | Genç ve dinç olmak; müphem bir meseleyi açıklığa kavuşturup fetva vermek. | Kur'an'da geçmez |
| وفت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitâbü’l-ʿAyn ve Tehzîbü’l-Luğa'da mühmeldir |
| وتف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır |
| تفو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır |
| توف | Anlamlı | Bir şeyin sınırına ve kemaline ermek | Bir şeyin hakkını tam vermek, tüketmek veya tamamlanıp sona ermek. | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فوت | Merkez | Kaçırma, erişim dışı kalma | Takip edilen hedefin veya fırsatın aradaki mesafe sebebiyle ulaşılamaz hale gelmesi. | Telafisi ve yetişilmesi mümkün olmayan ayrılık. |
| سبق | Komşu | Öne geçme, yarışta geçme | Bir failin diğerinden önce davranıp öne fırlaması; takip eden henüz yetişme ihtimalini kaybetmemiştir. | Zaman veya mekânda öncelik kazanma. |
| عجز | Komşu | Takatsizlik, geride kalma | Eksiklik doğrudan hedefin uzaklaşmasında değil, takip edenin kudret ve imkânının yetersizliğindedir. | Failin gücünün tükenmesiyle oluşan geri kalış. |
| ذهب | Komşu | Gitme, zeval bulma | Bir nesnenin veya durumun genel olarak ayrılıp gitmesi; fevtteki gibi bir kovalamaca veya yakalama çabasını şart koşmaz. | Genel bir ayrılış ve uzaklaşma hareketi. |
| فلت | Komşu | Ansızın kurtulma, sıyrılma | Elde veya baskı altında tutulan bir şeyin beklenmedik şekilde bağından sıyrılıp kaçması. | Ani ve zorlayıcı bir serbest kalış. |
| درك | Zıt | Yetişme, kavrama, kuşatma | Kaçan veya uzakta olan bir şeye bütünüyle ulaşıp onu sınırları içine alarak kavramak. | Aradaki mesafeyi sıfırlayıp hedefe tam erişim sağlama. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فوت | Kaçmak, aralık kalmak, elden çıkmak | Aradaki mesafe sebebiyle erişilmez olmak; nizamda kusur bulunması. | Kesin |
| Latince | praeterire, elabi | Yanından geçip gitmek, kayıp kurtulmak | Erişilemeden geçip gitmeyi karşılar; varlık düzenindeki kopukluk (tefâvüt) boyutunu eksik bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to miss, to escape, discrepancy | Iskamak, elden kaçırmak, uyumsuzluk | Kaçırma eylemini ve tefâvüt karşılığını ayrı ayrı verir; aradaki fiziksel boşluk kök birliğini tek sözcükte taşımaz. | Güçlü |
| Almanca | verpassen, entgehen, Unstimmigkeit | Kaçırmak, elinden kurtulmak, tutarsızlık | Zaman ve mekân farkıyla yetişememeyi ifade eder; iki şey arasındaki parmak arası açıklığı imgesini yansıtmaz. | Güçlü |
| Fransızca | échapper, manquer, disparité | Kaçmak, eksik kalmak, uyumsuzluk | Failin elinden çıkmayı ve farklılaşmayı karşılar; ontolojik kaçış imkânsızlığı vurgusunu tam vermez. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَاتَ (fiil) | Dünyevi bir menfaatin, zaferin veya eşin elden çıkıp gitmesi, yitirilmesi | Kaçırılan dünyalıklar, ganimet veya terk eden eşler karşısında üzülmeme, sabır ve telafi bağlamı; Âl-i İmrân 3:153, Hadîd 57:23, Mümtehine 60:11. |
| فَوْت (isim) | Kaçıp kurtulma, ilahi azaptan ve yakalanmaktan kurtulacak mesafe bulma | Kıyamet gününde dehşete kapılan inkârcıların sığınacak veya ilahi kudretten kaçacak hiçbir boşluk bulamamaları bağlamı; Sebe’ 34:51. |
| تَفَاوُت (mastar) | Uyumsuzluk, kusur, nizamda çatlak ve işlevsel kopukluk | Rahman'ın yaratışında hiçbir eksiklik, çelişki ve nizamsızlık bulunmadığını gösteren kozmolojik tefekkür bağlamı; Mülk 67:3. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nizâm-ı âlem ve ilahi adalet | Mülk 67:3'teki "tefâvüt" üzerinden âlemde anlamsızlık, kusur ve hikmetsizlik bulunmadığı; Sebe' 34:51 üzerinden ise ilahi kudretin mutlak kuşatıcılığı ve hiçbir günahkârın kaçamayacağı tartışılır. | Âlemdeki mutlak intizam ve ilahi iradenin kapsayıcılığı. |
| Fıkıh | Vakitli ibadetlerin kaçırılması (Fevât) | Bir rüknün belirlenen vakitte eda edilemeyip vaktin çıkması; özellikle Arafat vakfesine yetişemeyen kimsenin haccının fevte uğraması ve kaza/fidye hükümleri. | Vaktin geçmesiyle hakkın veya amelin telafisiz biçimde elden çıkması. |
| Tefsir | Kader, musibet ve kâinat tasviri | Hadîd 57:23'te elden çıkan dünyalıklar için ye'se düşmeme ahlakı ile Mülk 67:3'te göklerin kusursuz nizamının basiretle incelenmesi gereği işlenir. | Kader teslimiyeti ile kozmolojik intizam arasındaki paralellik. |
| Hadis | Vaktin kıymeti ve mevtü'l-fevât | İbadetlerin vaktinde ifa edilmesi uyarıları ve tövbe etme fırsatı bırakmadan ansızın yakalayan ani ölüm (mevtü'l-fevât) tasvirleri. | Fırsatın aniden ve geri döndürülemez biçimde yitirilmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kader ve ibadet bilinci | Telafisiz fırsat / İlahi ihata | İnsanın vaktin sınırlarını bilmesi; kaçan dünyalığa yas tutmayıp ilahi iradeye teslim olması. | Dini alanda fevt, insanın mutlak bir ilahi gözetim altında olduğunu ve fırsatların sınırlı verildiğini hatırlatır. | Kesin |
| İlmi | Kozmoloji ve epistemoloji | Tutarlı nizam / Tefâvütsüzlük | Evrendeki yasaların kopukluksuz işlemesi sayesinde rasyonel ve deneysel bilginin üretilebilmesi. | Yaratılışta tefâvüt olmaması, evrenin matematiksel ve fiziksel olarak modellenebilmesinin ontolojik zeminidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki denetim ve meşruiyet | Cezasızlıktan kaçışın imkânsızlığı / Otorite | Suçlunun yargı eriminden kaçamayacağı bir adalet çemberi kurmak; keyfi yetki kullanımını (iftiyât) önlemek. | Siyasi yapıda meşru danışma olmaksızın iş buyurmak (iftiyât) nizamı bozar; adalet mekanizması ise fevte izin vermez. | Güçlü |
| İktisadi | Fırsat maliyeti ve mülkiyet tazmini | Kaçan sermaye / Risk yönetimi | Kaçırılan kâr veya sermaye kaybı karşısında panik satışını önlemek; kaçan hakların telafi mekanizmasını kurmak. | Hadîd 57:23 iktisadi şoklar karşısında psikolojik denge sağlar; Mümtehine 60:11 ise kaçan hakların mübadelesini düzenler. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Süreklilik ve pürüzsüz manifold (Continuity) / Kaçış hızı (Escape velocity) | Fizik ve matematikte bir sistemde boşluk, çatlak ve süreksizlik bulunmaması tefâvütsüzlüktür; keza bir cismin yerçekimi eriminden tamamen çıkması fevt dinamiğidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Fırsat maliyeti (Opportunity cost) / Cezasızlığın engellenmesi (Impunity gap) | İktisat ve sosyolojide geri döndürülemez kayıp kaynakların yönetimi; hukuk felsefesinde ise failin ceza dairesinden kaçamayacağı adalet bütünlüğü. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir randevuyu veya dünyevi bir fırsatı kaçırmak gibi basit bir zamanlama kusuruna indirgemek; "tefâvüt"ü ise meşru çeşitlilik zannetmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yaratılışın bütününde hiçbir çatlak, kusur ve kopukluğun bulunmayışından (tefâvütsüzlük); ahirette ilahi azaptan kaçacak hiçbir aralık bulunamamasına (adem-i fevt) ve kayıplar karşısındaki varoluşsal sükûnete uzanan külli nizam. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | "Tefâvüt"ü çeşitlilik saymak Mülk Suresi'ndeki kozmolojik nizam delilini zayıflatır, zira ayet çeşitliliği değil nizamdaki kusuru reddeder; "fevt"i basit bir kayıp saymak ise kader bilincini zedeler ve ilahi adaletten kaçılabileceği zannına yol açar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | فوت kökü, Kur'an'ın kâinata baktığı kusursuz kozmolojik nizam ilkesi ile ahiretteki kaçınılmaz hesap bilincini ve insanın dünyevi kayıplar karşısındaki psikolojik olgunluğunu tek bir semantik eksende birleştirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın mükemmelliğini ve tevhid delillerini sunan kozmolojik ayetlerde (Mülk 67:3); musibet, ganimet ve imtihan karşısında müminin sabır sınırını belirleyen ayetlerde (Hadîd 57:23, Âl-i İmrân 3:153); hukuki tazmin bağlamında (Mümtehine 60:11) ve kıyamet tasvirlerinde (Sebe' 34:51). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyevi kayıplar karşısında yıkıcı bir ye'se kapılmayı önler; yaratılışta tesadüfi kusur ve plansız boşluklar vehmeden materyalist bakışı düzeltir; inkârcıların ilahi denetimden ve cezadan kaçıp kurtulabileceği yanılgısını ortadan kaldırır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamİki sınır veya parmak arasında beliren ve hedefin yakalama menzilini aşarak erişilmez olmasına yol açan fiziksel açıklık.
- Soyut anlamBir nimetin, durumun veya vaktin insanın tasarruf alanından telafi edilemez biçimde çıkması; varlık dokusunda hiçbir çatlak ve dengesizliğin bulunmaması.
- Sistematik karşılıkKozmolojide sıfır tefâvüt (mutlak intizam), dünyevi imtihanda fevt (kayıp ve kader teslimiyeti) ve eskatolojide sıfır fevt (ilahi adaletten kaçışın imkânsızlığı).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Model iki temel ilkeyi ifade eder. Birinci kısım olan , noktasındaki takipçinin hedefiyle arasındaki mesafesi menzili aştığında, hedefe ulaşma ve onu yakalama olasılığı 'nin sıfırlanmasını, yani mutlak elden kaçışı () formüle eder. İkinci kısım olan ise varlık evreni içinde tüm yaratılış bileşenleri birleştirildiğinde geriye hiçbir kusurlu boşluk, çatlak veya artık alan kalmadığını, yani kâinattaki ontolojik eksiklik ve uyumsuzluğun () mutlak yokluğunu simgeler.