قرد
ق - ر - د
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 2 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Maymunlar
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.338 harfالقاف والدال والراء معهما
ق د ر، ق ر د، ر د ق، د ق ر، ر ق د مستعملات قدر: القَدَرُ: القضاء الموفق، يقال: قَدره الله تقديراً.
وإذا وافق الشيء شيئاً قيل: جاء على قَدَرِه.
والقَدَريّة: قوم يكذبون بالقَدرِ.
والمِقدارُ: اسم القدر إذا بلغ العبد المِقدارَ مات.
والأشياء مقادير أي لكل شيء مقدار وأجل.
والمطر ينزل بمقِدار أي بقَدّرٍ وقدر مثقل ومجزوم، وهما لغتان.
والقَدْرُ: مبلغ الشيء.
وقول الله عز وجل: "وما
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR818 harfالقُراد: واحد القِرْدانِ. يقال: قرَدْ بعيرَك، أي انْزَعْ عنه القِرْدان. والتَقْريدُ: الخداع. وأمُّ القِرْدان: الموضع بين الثُنَّةِ والحافر. والقَرَدُ بالتحريك: نُفايةُ الصوف وما تمعَّط من الغنم وتلبَّد، والقطعة منه قَرَدة. يقال: قَرِدَ الصوف بالكسر يَقرَدُ قَرَداً. وسحابٌ قَرِدٌ، وهو المتقطِّع في أقطار السماء يركب بعضه بعضاً. وقَرِدَ الأديمُ أيضاً، إذا حَلِمَ. وقَرِدَ الرجلُ: سكتَ من عِيٍّ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR15.357 harfق د ر
قدر ، قرد ، دقر ، درق ، رقد ، ردق : مستعملة .
قدر : قال الليث : القَدَر : القضاء الموفَّق ، يقال : قدّر الله هذا تقديراً ، قال : وإذا وافَقَ الشيءُ الشيءَ ، قلت : جاء قَدَرُه .
والقَدَرية : قوم يُنسَبون إلى التكذيب بما قَدَّر الله من الأشياء .
وقال بعض متكلّميهم : لا يَلزمنا هذا النبز ، لأنّا نَنفِي القَدَر عن الله ، ومن أَثبتَه فهو أولى به . وهذا تمويهٌ منهم ، لأنهم
يتبينون أنَّ القَدَر
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR18.515 harf(باب القاف والراء وما يثلثهما)
(قرس) القاف والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على برد. من ذلك القَرْس: البَرد. وقَرِس الإنسانُ قَرَساً، إذا لم يستطع أن يعمل بيديه من شِدّة البَرد. قال أبو زُبَيد:
وقد تصَلَّيت حَرَّ حربِهِمُ *** كما تَصَلّى المقرورُ من قَرسِ
يقال أقرسَه البرد. ومما ليس من هذا الباب القُرَاسِية: الجملُ الضَّخم.
(قرش) القاف والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على الجمع والتجمُّع. فالقَرْش:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR505 harf- القرد جمعه قردة. قال تعالى: ﴿كونوا قردة خاسئين﴾ [البقرة/65]، وقال: ﴿وجعل منهم القردة والخنازير﴾ [المائدة/60]، قيل: جعل صورهم المشاهدة كصور القردة. وقيل: بل جعل أخلاقهم وإن لم تكن صورتهم كصورتها. والقراد جمعه: قردان، والصوف القرد: المتداخل بعضه في بعض، ومنه قيل: سحاب قرد، أي: متلبد، وأقرد، أي: لصق بالأرض لصوق القراد، وقرد: سكن سكونه، وقردت البعير: أزلت قراده، نحو: قذيت ومرضت، ويستعار ذلك
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.131 harfق ر د
" فلان أذل من القرد والقراد " وأسفل من القراد.
وقرّد بعيره: ألقى عنه القراد وقرّده الغراب: وقع عليه يلتقط القردان وأقرد البعير: سكن لذلك.
ومنه قوله: وجملٌ قرودٌ.
وكم قطعت من سبسب وفدفد ومن غائط وقردد وهي الارتفاع إلى جنب وهدة.
قال: متى ما تزرنا تلقنا وبيوتنا بقرقرة ملساء ليست بقردد ومن المجاز: نزعت فراد فلان.
وقرّدته: خدعته.
قال الحطيئة: لعمرك ما قراد
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.048 harfالقَرَدُ، بالتحريك: ما تَمَعَّطَ من الوَبَرِ والصوفِ وتَلَبَّدَ، وقيل: هو نُفايَةُ الصوف خاصَّةً ثم استعمل فيما سواه من الوبر والشعر والكَتَّان، قال الفرزدق:
أُسَيِّدُ ذو خُرَيِّطَةٍ نَهاراً،
من المُتَلَقِّطِي قَرَدَ القُمامِ
يعني بالأُسَيِّدِ هنا سُوَيْداءَ، وقال من المُتَلَقِّطي قَرَدَ القُمامِ لِيثْبِتَ أَنها امرأَة لأَنه لا يَتَتَبَّعُ قَرَدَ القُمامِ إِلا النساء، وهذا البيتُ مُضَمَّنٌ لأَن
القَرَدُ، بالتحريك: ما تَمَعَّطَ من الوَبَرِ والصوفِ وتَلَبَّدَ، وقيل: هو نُفايَةُ الصوف خاصَّةً ثم استعمل فيما سواه من الوبر والشعر والكَتَّان، قال الفرزدق: أُسَيِّدُ ذو خُرَيِّطَةٍ نَهاراً، من المُتَلَقِّطِي قَرَدَ القُمامِ يعني بالأُسَيِّدِ هنا سُوَيْداءَ، وقال من المُتَلَقِّطي قَرَدَ القُمامِ لِيثْبِتَ أَنها امرأَة لأَنه لا يَتَتَبَّعُ قَرَدَ القُمامِ إِلا النساء، وهذا البيتُ مُضَمَّنٌ لأَن قوله أُسَيِّدٌ فاعل بما قبله، أَلا ترى أَن قبله: سَيَأَتِيهِمْ بِوَحْيِ القَوْلِ عَنِّي، ويُدْخِلُ رأْسَهُ تحتَ القِرامِ أُسَيِّدُ . . . . . . . . . قال ابن سيده: وذلك أَنه لو قال أُسَيِّدُ ذو خُرَيِّطَةٍ نهاراً ولم يتبعه ما بعده لظن رجلاً فكان ذلك عاراً بالفرزدق وبالنساء، أَعني أَن يُدْخِلَ رأْسَه تحتَ القِرامِ أَسودُ فانتفى من هذا وبَرّأَ النساء منه بأَن قال من المُتَلَقِّطِي قَرَدَ القُمامِ، واحدته قَرَدَة. وفي المثل: عَكَرَتْ على الغَزْلِ بِأَخَرَةٍ فلم تَدَعْ بِنَجْدٍ قَرَدَةً؛ وأَصله أَن تترك المرأَة الغزل وهي تجد ما تَغْزِلُ من قطن أَو كتان أَو غيرهما حتى إِذا فاتها تتبعت القَرَدَ في القُماماتِ مُلْتَقِطَةً، وعَكَرَتْ أَي عَطَفَتْ. وقَرِدَ الشعرُ والصوف، بالكسر، يَقْرَدُ قَرَداً فهو قَرِدٌ، وتَقَرَّدَ: تَجَعَّدَ وانعَقَدَتْ أَطرافُه. وتَقَرَّدَ الشعرُ: تَجَمَّعَ. وقَرِدَ الأَدِيمُ: حَلِمَ. والقَرِدُ من السحاب: الذي تراه في وجهِهِ شِبْهُ انعقادٍ في الوهمِ يُشَبَّه بالشَّعَرِ القَرِدِ الذي انعَقَدَتْ أَطرافه. ابن سيده: والقَرِدُ من السحاب المتَعَقِّدُ المُتَلَبِّدُ بعضُه على بعض شبه بالوبَرِ القَرِدِ. قال أَبو حنيفة: إِذا رأَيتَ السحابَ مُلتَبِداً ولم يَملاسَّ فهو القَرِدُ والمُتَقَرِّدُ. وسحابٌ قَرِدٌ: وهو المتقطع في أَقطار السماء يركب بعضه بعضاً. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: ذُرِّي الدَّقيقَ وأَنا أُحَرِّكُ لكِ لئلا يَتَقَرَّد أَي لئلا يَرْكَبَ بَعضُهُ بعضاً؛ وفيه: أَنه صلى إِلى بعِيرٍ من المَغْنَمِ فلما انفتل تناول قَرَدَةً من وبرِ البعير أَي قِطْعَةً مما يُنْسَلُ منه. والمُتَقَرِّدُ: هَناتٌ صغارٌ تكون دون السحاب لم تلتئم بعد. وفرس قَرِدُ الخَصِيلِ إِذا لم يكن مُسْتَرْخِياً، وأَنشد: قَرِد الخَصِيلِ وفي العِظامِ بَقِيَّةٌ والقُرادُ: معروف واحد القِرْدانِ. والقُرادُ: دُوَيبَّةٌ تَعَضُّ الإِبل؛ قال: لقدْ تَعَلَّلْتُ على أَيانِقِ صُهْبٍ، قَلِيلاتِ القُرادِ اللاَّزِقِ عنى بالقُراد ههنا الجنس فلذلك أَفرد نعتها وذكَّرَه. ومعنى قَلِيلات: أَنَّ جُلودَها مُلْسٌ لا يَثْبُتُ عليها قُرادٌ إِلا زَلِقَ لأَنها سِمانٌ ممتلئة، والجمع أَقْردَة وقِرْدانٌ كثيرة؛ وقول جرير: وأَبْرَأْتُ مِن أُمِّ الفَرَزْدَقِ ناخِساً، وفُرْدُ اسْتِها بَعْدَ المنامِ يُثِيرُها قُرْد فيه: مخفف من قُرُدٍ؛ جَمَعَ قُراداً جَمْعَ مِثالٍ وقَذالٍ لاستواء بنائه مع بنائهما. وبعيرٌ قَرِدٌ: كثير القِرْدانِ؛ فأَما قول مبشر بن هذيل ابن زافر (* قوله «زافر» كذا في الأَصل بدون هاء تأنيث.) الفزاري: أَرسَلْتُ فيها قَرِداً لُكالِكَا قال ابن سيده: عندي أَن القَرِدَ ههنا الكثيرُ القِرْدانِ. قال: وأَما ثعلب فقال: هو المتجمع الشعر، والقولان متقاربان لأَنه إِذا تجمع وبره كثرت فيه القِرْدانُ. وقَرَّده: انتزع قِرْدانَه وهذا فيه معنى السلب، وتقول منه: قَرِّدْ بعيركَ أَي انْزِعْ منه القِرْدان. وقَرَّده: ذلَّله وهو من ذلك لأَنه إِذا قُرِّدَ سكَنَ لذلك وذَلَّ، والتقريدُ: الخِداعُ مشتق من ذلك لأَن الرجل إِذا أَراد أَن يأْخذ البعير الصعب قَرَّده أَولاً كأَنه يَنْزعُ قِرْدانه؛ قال الحصين بن القعقاع: هُمُ السَّمْنُ بالسَّنُّوتِ لا أَلْسَ فِيهِمُ، وهم يَمْنَعُونَ جارَهُمْ أَن يُقَرَّدَا قال ابن الأَعرابي: يقول لا يَسْتَنْبِذُ إِليهم (* قوله «لا يستنبذ اليهم» كذا بالأصل بدون ضبط ولعل الاظهر لا يستذلهم) أَحد؛ وقال الحطيئة:لَعَمْرُكَ ما قُرادُ بَني كُلَيْبٍ، إِذا نُزِعَ القُرادُ، بِمُسْتَطاع ونسبه الأَزهري للأَخطل. والقَرُودُ من الإِبل: الذي لا يَنْفِرُ عند التَّقْرِيد. وقُرادا الثَّدْيَيْنِ: حَلَمتاهما؛ قال عدي بن الرقاع يمدح عمر بن هبيرة وقيل هو لِمِلْحَةَ الجَرْمي: كأَنَّ قُرادَيْ زَوْرِه طَبَعَتْهُما، بِطِينٍ منَ الجَوْلانِ، كُتَّابُ أَعْجَمِ إِذا شِئتَ أَن تَلْقى فَتى الباسِ والنَّدى، وذا الحَسَبِ الزاكي التَّلِيدِ المُقَدَّمِ فَكُنْ عُمَراً تَأْتي، ولا تَعْدوَنَّه إِلى غيرِه، واسْتَخْبرِ الناسَ وافْهَمِ وأُم القِرْدانِ: الموضع بلين الثُّنَّة والحافر وأَنشد بيت مِلْحَةَ الجرمي أَيضاً وقال: عنى به حَلَمَتي الثَّدْيِ. ويقال للرجل: إِنه لحسن قُرادَيِ الصدرِ، وأَنشد الأَزهري هذا البيت ونسبه لابن ميادة يمدح بعض الخلفاء وقال في آخره: كتاب أَعجما؛ قال أَبو الهيثم: القرادان من الرجل أَسفل الثُّنْدُوَة. يقال: إِنهما منه لطيفان كأَنهما في صدره أَثر طين خاتم ختمه بعض كتَّاب العجم، وخصهم لأَنهم كانوا أَهل دَواوِينَ وكتابة. وأُمُّ القِرْدانِ في فِرْسِن البعير: بين السُّلاميَاتِ؛ وقيل في تفسير قُرادِ الزَّوْرِ الحَلَمةُ وما حولها من الجلد المخالف للون الحَلَمة. وقُرادا الفرس: حلمتان عن جانِبَيْ إِحْلِيلِه. ويقال: فلان يُقَرِّدُ فلاناً إِذا خادعه متلطفاً؛ وأَصله الرجل يجيء إِلى الإِبل ليلاً ليركب منها بعيراً فيخاف أَن يرغو فَيَنْزِعُ منه القُراد حتى يستأْنس إِليه ثم يَخْطِمُه، وإِنما قيل لمن يَذِلُّ قد أُقْرِدَ لأَنه شبه بالبعير يُقَرَّدُ أَي ينزع منه القراد فَيَقْرَدُ لخاطمه ولا يستصعب عليه. وفي حديث ابن عباس: لم ير بِتَقْريدِ المحرمِ البعيرَ بَأْساً؛ التقريدُ نزع القِرْدانِ من البعير، وهو الطَّبُّوعُ الذي يَلْصَقُ بجسمه. وفي حديثه الآخر: قال لعكرمة، وهو محرم: قم فَقَرِّدْ هذا البعير، فقال: إِني محرم، فقال: قم فانحره فنحره، فقال: كم نراك الآن قتلت من قُرادٍ وحَمْنانة؟ ابن الأَعرابي: أَقْرَدَ الرجلُ إِذا سكت ذَلاًّ وأَخْرَدَ إِذا سكت حياء. وفي الحديث: إِيَّاكُمْ والإِقْرادَ، قالوا: يا رسول الله، وما الإِقرادُ؟ قال: الرجل يكون منكم أَميراً أَو عاملاً فيأْتيه المِسْكينُ والأَرملة فيقول لهم: مكانَكم، ويأْتيه (* قوله «مكانكم ويأتيه» كذا بالأصل وفي النهاية مكانكم حتى أنظر في حوائجكم، ويأتيه...) الشريفُ والغني فيدنيه ويقول: عجلوا قضاء حاجتِه، ويُتْرَكُ الآخَرون مُقْرِدين. يقال: أَقْرَدَ الرجلُ إِذا سكت ذلاًّ، وأَصله أَن يقع الغُرابُ على البعير فَيَلْتَقِطَ القِرْدانَ فَيَقِرَّ ويسكن لما يجده من الراحة. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: كان لنا وحْشٌ فإِذا خرج رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَسْعَرَنا قَفْزاً فإِذا حَضَرَ مَجِيئُه أَقرَدَ أَي سكَنَ وذَلَّ. وأَقْرَدَ الرجلُ وقَرِدَ: ذَلَّ وخَضَع، وقيل: سكت عن عِيٍّ. وأَقرَدَ أَي سَكَنَ وتمَاوَت؛ وأَنشد الأَحمر: تقولُ إِذا اقْلَوْلى عليها وأَقْرَدَتْ أَلا هَلْ أَخُو عَيْشٍ لَذِيذٍ بِدائِم؟ قال ابن بري: البيت للفرزدق يذكر امرأَة إِذا علاها الفحل أَقرَدَتْ وسكنت وطلبت منه أَن يكون فعله دائماً متصلاً. والقَرَدُ: لَجْلَجَة في اللسان؛ عن الهَجَريّ، وحكي: نِعْمَ الخَبَرُ خبَرُكَ لولا قَرَدٌ في لسانك، وهو من هذا لأَن المُتَلَجْلِجَ لسانُه يسكت عن بعض ما يُريدُ الكلامَ به. أَبو سعيد: القِرْديدَةُ صُلْبُ الكلام. وحكي عن أَعرابي أَنه قال: اسْتَوْقَحَ الكلامُ فلم يَسْهُلْ فأَخذت قِرديدةً منه فركِبْتُه ولم أَزُغْ عنه يميناً ولا شمالاً. وقرِدَت أَسنانُه قَرَداً: صَغُرَتْ ولحِقَتْ بالدُّرْدُر. وقَرِدَ العِلْكُ قَرَداً: فَسَد طعمُه. والقِرْد: معروف. والجمع أَقرادٌ وأَقْرُد وقُرودٌ وقِرَدَةٌ كثيرة. قال ابن جني في قوله عز وجل: كونوا قِرَدَةً خاسئين: ينبغي أَن يكون خاسئين خبراً آخر لكونوا والأَوَّلُ قِرَدَةً، فهو كقولك هذا حُلْو حامض، وإِن جعلته وصفاً لقِرَدَة صَغُرَ معناه، أَلا ترى أَن القِرْد لذُّلِّه وصَغارِه خاسئ أَبداً، فيكون إِذاً صفة غير مُفيدَة، وإِذا جعلت خاسئين خبراً ثانياً حسن وأَفاد حتى كأَنه قال كونوا قردة كونوا خاسئين، أَلا ترى أَن لأَحد الاسمين من الاختصاص بالخبرية ما لصاحبه وليست كذلك الصفة بعد الموصوف، إِنما اختصاص العامل بالموصوف ثم الصفةُ بعد تابعة له. قال: ولست أَعني بقولي كأَنه قال كونوا قردة كونوا خاسئين أَن العامل في خاسئين عامل ثان غير الأَوّل، معاذ الله أَن أُريد ذلك إِنما هذا شيء يُقَدَّر مع البدل، فأَما في الخبرين فإِن العامل فيهما جميعاً واحد. ولو كان هناك عامل لما كانا خبرين لمخبر عنه واحد. ولو كان هناك عامل لما كانا خبرين لمخبر عنه واحد، وإِنما مفاد الخبر من مجموعهما؛ قال: ولهذا كان عند أَبي علي أَن العائد على المبتدإِ من مجموعهما وإِنما أُريد أَنك متى شئت باشرت كونوا أَي الاسمين آثَرْتَ وليس كذلك الصفة، ويُو نِسُ لذلك أَنه لو كانت خاسئين صفة لقردة لكان الأَخلقُ أَن يكون قردة خاسئة، فأَنْ لم يُقْرأْ بذلك البتةَ دلالةٌ على أَنه ليس بوصف وإِن كان قد يجوز أَن يكون خاسئين صفة لقردة على المعنى، إِذ كان المعنى إِنما هي هم في المعنى إِلا أَن هذا إِنما هو جائز، وليس بالوجه بل الوجه أَن يكون وصفاً لو كان على اللفظ فكيف وقد سبق ضعف الصفة هنا؟ والأُنثى قِرْدَة والجمع قِرَدٌ مثل قِرْبَةٍ وقِرَبٍ. والقَرَّادُ: سائِسُ القُرُودِ. وفي المثل: إِنه لأَزْنى من قِرْدٍ؛ قال أَبو عبيد: هو رجل من هذيل يقال له قِرْدُ بن معاوية. وقَرَدَ لعياله قَرْداً: جَمَعَ وكسَبَ. وقَرَدْتُ السَّمْنَ، بالفتح، في السِّقاءِ أَقْرِدُه قَرْداً: جمعته. وقَرَدَ في السقاءِ قَرْداً: جَمَعَ السمْنَ فيه أَو اللَّبن كَقَلَدَ؛ وقال شمر: لا أَعرفه ولم أَسمعه إِلا لأَبي عبيد. وسمع ابن الأَعرابي: قَلَدْتُ في السقاء وقَرَيْتُ فيه؛ والقَلْدُ: جَمْعُك الشيء على الشيء من لبَن وغيره. ويقال: جاء بالحديث على قَرْدَدِه وعلى قَنَنِهِ وعلى سَمْتِهِ إِذا جاء به على وجهه. والتِّقْرِدُ الكَرَوْيا، وقيل: هي جمع الأَبزار، واحدتها تِقْرِدَة. والقَرْدَدُ من الأَرض: قُرْنَةٌ إِلى جنب وَهْدة؛ وأَنشد: متى ما تَزُرْنا، آخِرَ الدَّهْرِ، تَلْقَنا بِقَرْقَرَةٍ مَلْساءَ لَيْسَتْ بِقَرْدَدِ الأَصمعي: القَرْدَدُ نحو القُفِّ. ابن شميل القُرْدودة ما أَشرَف منها وغلُظَ وقلما تكون القراديدُ إِلا في بسطة من الأَرض وفيما اتسع منها، فتَرى لها متناً مشرفاً عليها غليظاً لا يُنْبِتُ إِلا قليلاً؛ قال: ويكون ظهرها سعته دعوة (* قوله «سعته دعوة» كذا بالأصل ولعله غلوة.) وبُعْدُها في الأَرض عُقْبَتَيْن وأَكثر وأَقل، وكل شيء منها حدَبٌ ظهرُها وأَسنادها. وقال شمر: القُرْدُودة طريقة منقادة كقُرْدُودةِ الظهر. والقَرْدَدُ: ما ارتفع من الأَرض، وقيل: وغلُظَ، قال سيبويه داله مُلْحِقة له بجعفر وليس كَمَعدّ لأَن ذلك مبني على فَعَلّ من أَول وهلة، ولو كان قَرْدَدٌ كَمَعدّ لم يظهر فيه المثلان لأَن ما أَصله الإِدغام لا يُخَرَّجُ على الأَصل إِلاَّ في ضرورة شعر، قال: وجمع القَرْدَدِ قرادِدُ ظهرت في الجمع كظهورها في الواحد. قال: وقد قالوا: قَراديدُ فأَدخلوا الياء كراهية التضعيف. والقُرْدُودُ: ما ارتفع من الأَرض وغلظ مثل القَرْدَدِ؛ قال ابن سيده: فعلى هذا لا معنى لقول سيبويه إِن القَراديدَ جمع قَرْدَد. قال الجوهري: القَرْدَد المكان الغليظ المرتفع وإِنما أُظْهِرَ التضعيف لأَنه مُلْحَقِ بفَعْلَل والمُلْحَق لا يُدْغم، والجمع قَرادِدُ. قال: وقد قالوا قراديد كراهية الدالين. وفي الحديث: لَجَؤوا إِلى قَرْدَدٍ؛ وهو الموضع المرتفع من الأَرض كأَنهم تحصنوا به. ويقال للأَرض المستوية أَيضاً: قَرْدد؛ ومنه حديث قس الجارود. (* قوله «قس الجارود» كذا بالأصل وفي شرح القاموس قيس بن الجارود، بياء بعد القاف مع لفظ ابن وفي نسخة من النهاية قس والجارود). قطَعْتُ قَرْدَداً. وقُرْدُودَةُ الثَّبَجِ: ما أَشرَفَ منه. وقُرْدُودَةُ الظهر: ما ارتَفَعَ من ثبَجِه. الأَصمعي: السِّيساءُ قُرْدودَةُ الظَّهْرِ. أَبو عمرو: السَّيساءُ من الفرَسِ الحارِكُ ومن الحمارِ الظَّهْرُ. أَبو زيد: القِرْديدَةُ الخط الذي وسَطَ الظهر، وقال أَبو مالك: القُرْدودَةُ هي الفقارة نفسها. وقال: تمضي قُرْدُودَةُ الشتاءِ عَنَّا، وهي جَدْبَتُه وشِدَّتُه. وقُرْدودَةُ الظَّهْرِ: أَعلاهُ من كل دابة. وأَخذه بِقَرْدَةِ عُنُقِه؛ عن ابن الأَعرابي، كقولك بِصُوفِه، قال: وهي فارسية؛ ابن بري: قال الراجز:يَرْكَبْنَ ثِنْيَ لاحِبٍ مَدْعُوقِ، نابي القَرادِيدِ مِنَ البُؤوقِ القَراديدُ: جمع قُرْدُودَةٍ، وهي الموضع الناتئُ في وسطه. التهذيب: القَرْدُ لغة في الكَرْدِ، وهو العنق، وهو مَجْثَمُ الهامةِ على سالفةِ العُنُق؛ وأَنشد: فَجَلَّلَه عَضْبَ الضَّريبةِ صارِماً، فَطَبَّقَ ما بَيْنَ الضَّريبةِ والقَرْدِ التهذيب: وأَنشد شمر في القَرْدِ القصِير: أَو هِقْلَةِ من نَعامِ الجوِّ عارَضَها قَرْدُ العِفاءِ، وفي يافُوخِه صَقَعُ قال: الصقَعُ القَرَعُ. والعِفاءُ: الرِّيشُ. والقَرْدُ: القصيرُ. وبنو قَرَدٍ: قوم من هذيل منهم أَبو ذؤيب. وذُو قَرَدٍ: موضع؛ وفي الحديث ذكر ذي قَرَد؛ هو بفتح القاف والراء: ماء على ليلتين من المدينة بينها وبين خيبر؛ ومنه غَزْوَةُ ذي قَرَدٍ ويقال ذو القَرَد.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR262 harf* ق ر د * * القُرَادُ * بالضم واحد * القِرْدانِ * بالكسر و * التقريدُ * الخداع و * قَرَّدَ * بعيره * تَقرِيداً * نزع * قِرْدانَهُ * و * القِرْدُ * معروف وجمعه * قُرودٌ * و * قِرَدَةٌ * بفتح الراء مثل فيل وفيلة والأنثى * قِرْدضةٌ * والجمع * قِرَدٌ * مثل قربة وقرب
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.714 harfالقرد، محركة: ما تمعط من الوبر والصوف وتلبد، وفي الروض؛ وهو رديء الصوف. وفي النهاية: هو ما يكون من الصوف الوبر وما لقط منهما، وأنشدوا:
لو كنتم صوفا لكنتم قردا
أو كنتم ماء لكنتم زبدا
أو كنتم لحما لكنتم غددا
أو كنتم شاء لكنتم نقدا
أوكنتم قولا لكنتم فندا أو نفايته أي الصوف، ثم استعمل فيما سواه من الوبر والشعر والكتان، وقال الفرزدق:
سيأتيهم بوحي القول عني
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.775 harfقَرِدَ
1 قَرِدَ ذ , aor. قَرَدَ , (S, L, K,) inf. n. قَرَدٌ, (S, L), It (wool) fell off by degrees from the sheep, and became compacted in lumps, or clotted: (S:) or it (wool, L, and hair, L, K) became contracted together, (L, K,) and knotted in its extremities; (L;) as also ↓ تقرّد. (L, K.) ― -b2- It (a tanned skin) became worm-eaten. (S, K.) -A2- (tropical:) He (a man) was, or became, silent by
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.219 harfقَرَدَ
قَرَدَ I ( n. ac. قَرْد 1 ),
a. Collected, gathered; gained, earned.
قَرِدَ
قَرِدَ A ( n. ac. قَرَد 4 ),
a. Was worm-eaten ( skin ).
b. Was matted, tangled, knotted ( wool, hair ).
c. Was silent, speechless; remained still.
قَرَّدَ
قَرَّدَ II ,
a. see ( قَرِدَ ) ( c ).
b. Loused, picked out the ticks from.
c. [ coll. ], Wished at the devil.
أَقْرَدَ
أَقْرَدَ IV ,
a. see (
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok28.500 harfقرد
قَرَدَ - يَقْرِدُ (قَرِدَ - يَقْرَدُ) - قِرْد - قِرَدَة
قَرَدَ - يَقْرِدُ (قَرِدَ - يَقْرَدُ) + كائن شيئاً: قبضه وجمعه وضمه بعضه إلى بعض: كجمع السمن من اللبن
قَرِدَ - يَقْرَدُ + الكائن أو الشيء (الشعرُ والصوف): انكمش على نفسه: تَجَعَّدَ وانعَقَدَتْ أَطرافُه وتداخل ببعضه
قِرْد: على وزن " فِعل " اسم فعل من قَرَدَ - يَقْرِدُ ": وهو كذلك
Mücavir kökler23 mücavir (36 toplam)
- خسأ
2 ortak ayet · Hasi : Buruşmuş, kırışmış elbise demektir
- خنزر
1 ortak ayet · Domuz
- سبت
1 ortak ayet · Post demektir
- عتو
1 ortak ayet · Karşı gelmek
- قول
3 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- غضب
1 ortak ayet · Kızgınlık
- ثوب
1 ortak ayet · Sevb dış elbise demektir
- شرر
1 ortak ayet · Şerareden gelen bir kelimedir
- لعن
1 ortak ayet · Dışlama
- طغي
1 ortak ayet · Taşkınlaştıran
- مكن
1 ortak ayet · Kevn tepe demektir
- نهي
1 ortak ayet · Nihayet, son demektir
Geçtiği ayetler(3)
وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ
MaymunlarAndolsun ki, içinizden cumartesi günü haddi aşanları elbette bilirsiniz. İşte biz onlara: Aşağılık maymunlar olun, dedik.
فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ
MaymunlarBöylece onlar, serkeşlik ederek yasak edileni yapmakta ısrar edince; aşağılık maymunlar olun, dedik.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قرد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مسخ, خنزير, ذلل, خسأ |
| Zıt Kök | عزز |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin büzüşüp topaklanması, kümeleşip birbirine yapışması, alçalıp yere yapışarak hareketsiz kalması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi sınırları ve fıtratı çiğnemenin neticesinde varoluşsal veya ahlaki olarak aşağılık ve taklitçi bir seviyeye düşürülme |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi yasayı hileyle baypas eden bilincin ontolojik veya ahlaki soysuzlaşması, haysiyetini yitirerek taklitçi zelil bir varlığa dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca biyolojik bir zooloji terimi sayıp temsil ettiği fıtrî ve ahlaki soysuzlaşma, hilekârlık ve zillet boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قر | Soğukluk, durağanlık, bir yere yerleşme, toplanma ve tutunma; قرر, قرب, قرض, قرن köklerinde olduğu gibi bir araya gelip tutunma veya sabitlenme hareketi | د | Çekirdeğin toplanma ve tutunma hareketine kapalı bir sınır ve büzüşme ekleyerek, bir yüzeye yapışıp topaklanma, büzülüp yere yapışma ve zelil bir şekilde hareketsiz kalma anlamını özelleştirmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Enerjinin veya maddenin bir merkezde toplanması, sıkışarak yoğunlaşması |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Bir varlığın tepe noktası, yönelimi veya irade merkezi |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket, kapanma | Geçişin sınırlandırılması, engellenme veya bir eşikte durma |
| قرد | Toplanıp sıkışan iradenin kapalı bir sınırda büzüşmesi | İradenin kendi içine kapanıp büzüşerek, bağımsız dik duruşunu kaybetmesi ve yapışkan, zelil bir küme haline gelmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yünün veya kılın birbirine girip topaklanması, keçeleşmesi (الصوف القرد); bulutun gökte parça parça kümelenip birbirine binmesi (السحاب القرد); devenin derisine yapışıp kanını emen kene (القراد); korku veya zilletten yere yapışıp kalmak (أقرد الرجل) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden el-Ferezdak'ın beytinde sokaktan döküntü yün ve kıl toplayan kadın tasvirinde kökün yün topağı/döküntüsü anlamı geçer: أُسَيِّدُ ذو خُرَيِّطَةٍ نَهاراً / من المُتَلَقِّطِي قَرَدَ القُمامِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik kılıç darbelerinde boyun ile baş arasındaki birleşim yerini anlatmak için kullanılır: فجلله عضب الضريبة صارماً / فطبق ما بين الذؤابة والقرد Ayrıca devenin üzerindeki keneleri ayıklayıp onu rahatlatma (قردت البعير) ve buradan mecazen birini hileyle kandırıp pısırıklaştırma anlamında kullanılmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde قرد kökü, öncelikle büzüşme, topaklanma, yapışma ve parazitik varoluş semantik alanı üzerinden şekillenmiştir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında doğrudan maymun karşılığı için qōf (קוף) kökü öne çıkarken, Arapça قرد kökü hem bu primat türünün adı olarak yerleşmiş hem de kene (qarād), büzüşmüş yün (qarad) ve zilletle yere yapışma (iqrād) anlamlarını korumuştur. Dilbilimsel olarak bu hayvanın Arapçada bu kökle adlandırılması, kuyruklu primatın büzüşük, çirkin oturuşu, taklitçi yapısı ve aşağılık görülmesiyle doğrudan ilgilidir; yani isim kökün topaklanma ve zillet semantiğinden türemiştir veya semantik bir kaynaşma yaşamıştır. Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde de benzer büzüşme ve haşere adlandırmalarıyla fonetik akrabalıklar görülür.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane's Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Topaklanma, birbirine yapışma, yere yapışıp kalma | قرد kökünün birincil fiziksel içeriği keçeleşmiş yün, parçalı bulut ve keneyi (القراد) kapsar; zillet ve maymun ismi buradan türemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice parazit/küçük yapışkan canlı ve büzüşme kökleri | Maymun anlamı Arapçada bu kökle özel bir semantik gelişim göstermiş, diğer Sami dillerinde farklı sözcüklerle karşılanmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı güvenilir bir etimolojik köken tespiti bulunmamaktadır | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قرد | Anlamlı | Büzüşmek, topaklanmak, zelil olmak, maymun | Hedef kök; parçalı toplanma, büzülme ve zilletle yapışma anlamı taşır | Kur'an'da geçer |
| قدر | Anlamlı | Ölçmek, takdir etmek, güç yetirmek | Bir şeyin sınırını, miktarını ve ölçüsünü belirleme hareketi | Kur'an'da geçer |
| رقد | Anlamlı | Uyumak, hareketsiz kalmak | Uykuya dalma, yatıp dinlenme, bilincin askıya alınması | Kur'an'da geçer |
| ردق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| دقر | Anlamlı | Doymak, yeşermek, bahçe dolup taşmak | Suyun ve yeşilliğin çokluğu, bolluk içinde olma | Kur'an'da geçmez |
| درق | Anlamlı | Hızla akmak, kalkan edinmek | Su veya nesnenin hızla akması, koruyucu deri kalkan | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قرد | Merkez | Büzüşme, taklitçilik ve zillet | Fıtrî vakarını kaybedip hile ve taklit yoluyla aşağılık bir konuma düşme | Hem bedeni büzüşmeyi hem de ahlaki/ontolojik zilleti içerir |
| مسخ | Komşu | Şekil ve mahiyet değişimi | Bir varlığın daha aşağı bir tabiata dönüştürülmesi | مسخ genel olarakSuret veya siretin çirkinleşip bozulmasını ifade eder |
| خنزير | Komşu | Maddi ve manevi pislik | Pisliğe düşkünlük, şehvet ve iğrençlik sembolü | Kur'an'da قرد ile birlikte zikredilerek zillet ve necasatin zirvesini gösterir |
| ذلل | Komşu | Boyun eğme ve zayıflık | Vakarın ve gücün kaybolması | ذلل genel boyun eğiş iken, قرد haysiyetsiz bir büzüşme ve taklit içerir |
| خسأ | Komşu | Kovulma ve alçaltılma | Horlanarak uzaklaştırılma hali | Kur'an'da maymunların sıfatı olarak (خاسئين) kovulmuşluğu niteler |
| عزز | Zıt | İzzet, üstünlük ve dokunulmazlık | Güç, haysiyet ve eğilmeyen onurlu duruş | قرد kökünün getirdiği pısırık, büzüşmüş ve aşağılanmış yapının tam zıddıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قرد | Maymun, zillet içinde büzüşen | Somut hayvan adının yanı sıra pısırıklık, zillet ve hilekârlık nüansını içerir | Kesin |
| Latince | Simia | Maymun, taklitçi | Yalnızca primat türünü ve mecazen boş taklitçiliği karşılar; Arapçadaki büzüşmüş zillet kök anlamını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Ape, monkey | Maymun, şuursuzca taklit eden | Biyolojik türü ve fiil olarak kaba taklitçiliği (to ape) verir; ontolojik zillet boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Affe, nachäffen | Maymun, alaycı taklit | Biyolojik varlığı ve şuursuz taklit eylemini anlatır; ilahi lanet ve alçalma katmanını içermez | Güçlü |
| Fransızca | Singe, singer | Maymun, maymunluk etmek | Taklit ve hayvan anlamını taşır; semitik dildeki parazitlik ve yere yapışma kök anlamından uzaktır | Güçlü |
Kaynak Oxford English Dictionary, Lewis & Short Latin Dictionary, Duden.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قِرَدَةً خَاسِئِينَ | Cumartesi yasağını hileyle delenlerin aşağılık maymunlara dönüştürülmesi | İlahi emri hile yoluyla tahrif eden topluluğun cezalandırılması bağlamı (Bakara 2:65, A'râf 7:166) |
| الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ | Allah'ın lanetlediği, gazap ettiği ve tağuta tapanların dönüştüğü zelil zümre | Ehl-i kitabın ilahi ölçüleri terk edip tağutlaşması ve ruhsal/ahlaki dejenerasyonu bağlamı (Mâide 5:60) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ceza ve mesh (şekil değiştirme) doktrini | Meshin fiziki/biyolojik bir dönüşüm mü yoksa ahlaki ve kalbî bir tefessüh mü olduğu tartışması | İrade ve teklif ehliyetinin yitirilerek fıtratın alçalması |
| Fıkıh | Hile-i şer'iyye ve haramların dolaylı ihlali | Cumartesi yasağını balık avlamak için ağ kurup pazar günü toplayarak delenlerin durumu; şeklî meşruiyetle özün iptali | Şeriatın maksadını iptal eden kurnazlığın meşru sayılamayacağı |
| Tefsir | Temsil ve mecaz versus hakiki mesh yorumları | Mücahid gibi müfessirlerin dönüşümü ahlaki ve kalbî (meshu'l-kulûb) sayması, cumhurun ise fiziki dönüşüm görmesi | Hakikati kavrayamayan, yalnızca taklit eden ve haysiyetini yitiren varlık |
| Hadis | Ahir zaman alametleri ve geçmiş ümmetlerin cezaları | Geçmiş kavimlerin maymun ve domuza dönüştürülmesi rivayetleri ile bu canlıların neslinin devam edip etmediği meselesi | Fıtrattan sapmanın doğuracağı nihai rezillik ve zillet |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi ahdin hileyle bozulması | Fıtrî ve ruhsal çöküş (mesh) | İlahi yasanın ruhunu yok sayıp şekille avunan bilincin iflasını göstermek | Dini vecibeyi sahtekarlıkla geçiştiren kişi manen maymunlaşır | Güçlü |
| İlmi | Hakikatin idraki yerine kaba taklitçilik | Şuursuz taklit (taqlid) | Eleştirel aklı terk edip biçimsel hareketleri tekrarlamak | Bilgiyi anlamadan taklit eden zihin ilmi düzeyde maymun tabiatlıdır | Muhtemel |
| Siyasi | Otorite karşısında ilkesizce boyun eğme ve pısırıklık | Zillet ve dalkavukluk | Haysiyetini kaybedip iktidar karşısında yere yapışarak varlığını korumaya çalışmak | Boyun eğip şahsiyetini satan toplumların siyasi iradesi felç olur | Güçlü |
| İktisadi | Kanuni boşlukları kullanarak haksız kazanç sağlama | Fırsatçı parazitlik ve manipülasyon | Yasağın arkasından dolanarak haksız sermaye edinmek | İktisadi ahlakı çiğneyip şeklen yasal hilelerle kâr elde etme mantığı | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük enerjili dejenerasyon ve gürültülü kopyalama (Lossy Emulation) | Bir sistemin özgün bilgi yapısını kaybedip, asıl sinyali rastgele ve anlamsız mekanik tekrarlarla taklit etmesi hali | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Anomi ve kimliksiz taklitçilik (Mimetic Degradation) | Bireyin veya toplumun ahlaki normları içselleştirmeyip sadece dışsal davranış kalıplarını maymuncasına kopyalayarak yozlaşması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece hayvanlar alemindeki bir primat türü (maymun) olarak görmek ve ayetlerdeki anlatımı masalsı bir biyolojik cezaya indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İlahi yasayı hileyle aşmaya çalışan, ahlaki omurgasını yitiren, şahsiyetsizce taklit eden ve zillet içinde yere yapışan zihniyet yapısı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerin evrensel uyarısını gözden kaçırıp, meselenin sadece geçmişte yaşamış bir grup Yahudi'nin biyolojik dönüşümünden ibaret olduğunu sanarak kendi amellerindeki şekilci hilekarlıkları meşrulaştırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın şekilcilik ve hilekarlık (hîle-i şer'iyye mantığı) karşısındaki sert tutumunu, fıtrattan sapmanın insan şahsiyetini nasıl hayvani ve zelil bir taklitçilik düzeyine indireceğini somutlaştırdığı için hayati önemdedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cumartesi yasağını çiğneyenlerin anlatıldığı Bakara 65 ve A'râf 166 ile tağuta kulluk edip ilahi lanete uğrayanların zikredildiği Mâide 60 ayetlerinde anahtar kelimedir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadet ve yasakların sadece dış kabuktan ibaret olduğu yanılgısını yıkar; şeklen kurala uyup özde kuralı çiğnemenin ilahi katta bir kurtuluş değil, aksine varoluşsal bir aşağılanma getireceğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYünün topaklanıp keçeleşmesi, bulutun kümelenmesi, kenenin yapışması ve canlının korkudan yere yapışıp büzülerek pısması.
- Soyut anlamİlahi emrin özünü çiğneyip şekli taklit eden bilincin vakarını yitirerek ontolojik ve ahlaki zillete mahkum olması.
- Sistematik karşılıkHukuki ve ahlaki normları hileyle dolanan sahtekarlığın, insanı fıtrî mükemmelliğinden (ahsen-i takvîm) soyutlayıp alçak bir taklitçiye (esfel-i sâfilîn) dönüştürmesi mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde insanın başlangıçtaki fıtrî ve onurlu durumunu; ilahi yasayı şeklen koruyup özünü boşaltan hile ve riya operatörünü; ise soysuzlaşmış, alçalmış durumu simgeler. Samimiyet ve irade parametresi () sıfıra yaklaştığında (), sistemin vakar ve şahsiyet fonksiyonu (), kaçınılmaz olarak zelil, taklitçi ve büzüşmüş bir varoluş durumuna () çöker.