قعد
ق - ع - د
KÖK- 31 geçiş
- 26 ayet
- 24 sîga
- 13 sözlük
Temel demektir. Çardakların üzerinde kurulduğu yerdir. Sonra da oturma anlamı kazanmıştır. Culus, ayakta iken oturmaktır; ka’ade ise yerde iken oturmaktır. Cels üstüne oturulan yüksekçe yerin adıdır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Temel demektir. Çardakların üzerinde kurulduğu yerdir. Sonra da oturma anlamı kazanmıştır. Culus, ayakta iken oturmaktır; ka’ade ise yerde iken oturmaktır. Cels üstüne oturulan yüksekçe yerin adıdır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.794 harfباب العين و القاف والدال
ع ق د، ع د ق، ق ع د، ق د ع، د ق ع، د ع ق عقد:
الأعْقَادُ والعُقُودِ: جماعة عَقْدِ البِناء. وعَقَّدَهُ تَعْقِيداً أي جعل له عُقُوداً. وعَقَدْتُ الحبل عَقْداً، ونحوه فانْعَقَدَ. والعُقُدَةُ: مَوْضعُ العقد من النظام ونحوه. وتَعَقَّدَ السَّحابُ: إذا صار كأنه عَقْد مَضْرُوبٌ مَبْنِيّ. وأعْقَدْتُ العسل فانْعَقَد، قال:
كأنّ رُبّاً سال بعْدَ الإعْقادْ
وعَقْدُ اليمينِ: أن
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.165 harfقَعَدَ قُعوداً ومَقْعَداً، أي جلس. وأقْعَدَهُ غيره. والقَعْدَةُ: المرَّة الواحدة. والقِعْدَةُ بالكسر: نوعٌ منه. والمَقْعَدَةُ: السافلةُ. وذو القِعْدَةِ: شهرٌ، والجمع ذواتُ القِعْدَةِ. وقَعَدَتِ الرَخَمةُ: جثَمتْ. وقَعَدَتِ الفسيلةُ: صار لها جذعٌ. والقاعِدُ من النخل: الذي تناله اليد. والقاعِدُ من النساء، التي قعدتْ عن الولد والحيْض؛ والجمع القواعِدُ. والقاعِدُ من الخوارج، والجمع القَعَدُ، مثل
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR15.972 harfباب العين والقاف مع الدال
عقد ، عدق ، قعد ، قدع ، دقع ، دعق : مستعملان
عقد : قال الله جلّ وعزّ ) يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ ) ( المَائدة : 1 ) قيل العُقود العهود ، وقيل الفرائض التي أُلزِموها . وقال الزَّجاج في قوله : ( أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ ) ( المَائدة : 1 ) : خاطب الله جلّ وعزّ المؤمنين بالوفاء بالعقود التي عقدها عليهم والعقود التي يَعقدها بعضُهم على بعضٍ على ما
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.323 harf(باب القاف والعين وما يثلثهما)
(قعل) القاف والعين واللام ثلاثُ كلماتٍ غيرِ متجانسةٍ ولا قياسَ لها.
فالأولى القُعَال: ما تناثَر من نَور العِنَب. والثانية: القَواعل: رؤوس الجبال، واحدتُها قاعلة. والثالثة القَعْوَلَى: مِشيةٌ يَسفِي ماشِيها التُّرابَ بصُدور قدمَيه.
(قعم) القاف والعين والميم كلماتٌ لا ترْجِع إلى قياسٍ واحد، لكنَّها متباينة. يقولون: أُقْعِم الرّجلُ، إذا أصابَه داءٌ فقتَلَه.
(باب القاف والعين وما يثلثهما) (قعل) القاف والعين واللام ثلاثُ كلماتٍ غيرِ متجانسةٍ ولا قياسَ لها. فالأولى القُعَال: ما تناثَر من نَور العِنَب. والثانية: القَواعل: رؤوس الجبال، واحدتُها قاعلة. والثالثة القَعْوَلَى: مِشيةٌ يَسفِي ماشِيها التُّرابَ بصُدور قدمَيه. (قعم) القاف والعين والميم كلماتٌ لا ترْجِع إلى قياسٍ واحد، لكنَّها متباينة. يقولون: أُقْعِم الرّجلُ، إذا أصابَه داءٌ فقتَلَه. وأقْعَمَتْه الحيّة. والقَعَم: مَيَلٌ في الأنف. ويقال إنَّ القَعَم في الأَليتينِ: ارتفاعُهما، لا تكونان مُسترخِيتين. ويقولون: القَيعَم: السِّنَّور. (قعن) القاف والعين والنون ليس فيه إلاَّ قُعَين: قبيلةٌ من العرب. (قعو) القاف والعين والحرف المعتل فيه كلماتٌ لا قياسَ لها. يقولون: قَعَا الفحلُ النّاقةَ قُعُوَّاً([1]). والقَعْو: خشبتانِ في البَكْرةِ فيهما المِحْور([2]).*قال: مَقذوفةٍ بدَخيسِ اللّحمِ بازِلُها *** له صريفٌ صَرِيفَُ القَعْوِ بالمَسدِ([3])وأقْعَى الرَّجلُ في مَجلِسه، إذا تسانَدَ كما يُقعِي الكلِب. ونُهِيَ عن الإقعاء في الصلاة. وذكر ابنُ دُريد: امرأةٌ قعواء: دقيقةُ السّاقَين([4]). (قعث) القاف والعين والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على كثرة. يقولون: القَعِيث: المطر الكثير، والسَّيْب([5]) الكثير، وأقْعَثَ له العطيَّة: أجزلَهَا. (قعد) القاف والعين والدال أصلٌ مطّرِدٌ منقاسٌ لا يُخلِف، وهو يُضاهِي الجلُوسَ وإن كان يُتكلَّمُ في مواضعَ لا يتكلَّم فيها بالجُلوس. يقال: قَعَد الرَّجلُ يقعُد قعوداً. والقَعْدة: المرَّة الواحدة. والقِعدة: الحالُ حسنةً أو قبيحة في القعود. ورجلٌ ضُجَعةٌ قُعَدة: كثيرُ القعودِ والاضطجاع. والقَعِيدة: قَعِيدة الرَّجُل: امرأتُه. قال: لكنْ قعيدةُ بيتها مجفوةٌ *** بادٍ جناجنُ صدرِها وبها جَنَا([6])وامرأة قاعدةٌ، إن أردتَ القعود، وقاعدٌ عن الحيض والأزواج، والجمع قواعد. قال الله تعالى: ﴿وَالقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللاَّتِي لا يَرْجُونَ نِكَاحاً﴾ [النور 60]. والمقْعَدات: الضَّفادع([7]). والقُعْدُد: اللّئيم، وزِيدَ في بنائه لقعوده عن المكارم. وأمَّا القُعْدَد والقُعدُد فهو أقربُ القوم إلى الأب الأكبر. وفلانٌ أقْعَدُ نَسَباً، إذا كان أقربَ إلى الأب الأكبر، وقياسُهُ صحيحٌ لأنَّه قاعد مع الأب الأكبر. والقَعيد من الوحش: ما يأتيك من ورائك، وهو خِلافُ النَّطيح مُستقبِلك. والقَعَد: القَومُ لا ديوانَ لهم، فكأنَّهم أُقعِدُوا عن الغَزْو. والثَّدي المُقْعَد على النّهد: النّاهد، كأنّه أُقْعِد في ذلك المكان. وذو القَعْدة: شهرٌ كانت العربُ تَقعُد فيه عن الأسفار([8]). والقُعْدة: الدَّابّة تُقتَعَد للرُّكوب خاصة. والقَعُود من الإبل كذلك. ويقال القَعِيدة: الغِرارة، لأنَّها تُملأُ وتُقعَد. والقَعِيد: الجرادُ الذي لم يَستو جناحُه. وقواعد البيت: آساسُه. وقواعد الهَوْدَج: خشباتٌ أربع مُعترِضاتٌ في أسفله. والإقعادُ والقُعَاد: داء يأخذ الإبلَ في أوراكها فيُمِيلها إلى الأرض. والمُقْعَدة من الآبار: التي أُقعِدَتْ فلم يُنْتَهَ بها إلى الماء وتُرِكَت. والمُقْعَد: فَرْخُ النَّسر. وقَعَدَتِ الرَّخَمة، إذا جَثَمت. والمَقاعِد: موضع قُعودِ النّاسِ في أسواقهم. والقُعُدات: السُّروج والرِّحال. فأمَّا قولهم: قَعِيدَكَ الله، وقَعْدَكَ الله، في معنى القَسَم.......…([9]). (قعر) القاف والعين والراء أصلٌ صحيحٌ واحد، يدلُّ على هَزْمٍ في الشّيء ذاهبٍ سُفْلاً. يقال: هذا قَعر البئر، وقَعر الإناء، وهذه قصعةٌ قَعِيرةٌ. وقَعَّر الرّجلُ في كلامه: شَدَّق. وامرأة قَعِرة: نعتُ سَوءٍ في الجِماع. وانقَعَرت الشّجرة من أرومتِها: انقلعَتْ.(قعز) القاف والعين والزاء ليس فيه إلا طريفةُ ابن دريد([10])، قال: قَعَزْتُ الإناءَ: ملأتُه. وقَعَزْتُ في الماء: عبَبْتُ. (قعس) القاف والعين والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على ثباتٍ وقوّة، ويتوسَّعون في ذلك على معنى الاستعارة، فيقال للرّجل المنيع العزيز: أَقْعَس، وللغليظ العُنق قَوْعَس. [و] الأقعسانِ: جبلان طويلان. وليلٌ أقعَسُ، أي طويلٌ ثابت، كأنه لا يكاد يَبْرَح. والإقعاس: الغِنى والإكثار. وعِزّةٌ قَعساء: ثابتةٌ لا تزول أبداً. [قال]: * وعزّةٌ قَعساءُ لَن تُناصَى([11]) * والعزُّ الأقعس في المذكَّر. ومما حُمِل على هذا: القَعَس: دُخولُ العنقِ في الصّدر حتَّى يَصير خلافَ الحَدَب، لأنَّ صدرَهُ كأنَّه يرتفع. يقال: تقاعَسَ تقاعُساً، واقعَنْسَسَ اقعنساساً. قال: بئسَ مُقامُ الشّيخِ أمرِسْ أمرِسِ *** إمَّا على قَعْوٍ وإمَّا اقعَنْسِسِ([12])(قعش) القاف والعين والشين أُصَيلٌ يدلُّ على انحناء في شَيء. يقال قَعشْتُ رأسَ الخشبة كيما([13]) تُعطَف إليك*. وقَعَشت الشّيءَ: جمعتُه. وهو ذلك القياس، لأنَّك تَعطِفُ بعضَه على بعض، وتَقَعْوَشَ الرّجلُ، إذا انحنَى. وكذلك الجِذع. والقُعُوشُ: مراكب النساء، الواحد قَعْشٌ. (قعص) القاف والعين والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على داءٍ يدعو إلى الموت. يقال: ضربَه فأقْعَصَه: أي قَتَله مكانَه. والقَعَصْ: الموت الوَحيّ. ومات فلانٌ قَعَْصا. والقُعَاص: داءٌ يأخذ في الصَّدر كأنَّه يكسِر العنُق، يقال قُعِصت فهي مقعوصة. (قعض) القاف والعين والضاد كلمةٌ تدلُّ على عَطْف شيءٍ وحَنْيِه. من ذلك القَعْض: عطفُك رأسَ الخشبة، كما تُعطَف عروش الكَرْم. وهو قولُه: * أطرَ الصَّناعَين [العريشَ] القَعْضا([14]) * (قعط) القاف والعين والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على شَدِّ شيء، وعلى شِدَّة في شيء. من ذلك الاقتِعاط، وهو شدُّ العِصابة والعمامة. يقال: اقتعطتُ العمامةَ، وذلك أن يشدَّها برأسه ولا يجعلَها تحتَ حنكِه. وفي الحديث: "أمَرَ بالتلحِّي ونَهَى عن الاقتعاط". ويقولون: القَعَط([15]): الغضب وشدّة الصياح. والقَعْط: الضِّيق. يقال: قَعّط على غريمه: ضَيَّق. ومما شذَّ عن هذا القَعْط: الشاء الكثير([16]). (قعف) القاف والعين والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على اجتراف([17]) شيءٍ وأخْذِهِ أجمع. من ذلك القَعْف، وهو شدة الوطء واجتراف التّرابِ بالقوائم. والقاعف: المطر الشديد يَجْرُف وجهَ الأرض. وسيلٌ قُعَافٌ، مثل الجُراف. وقَعَفْتُ النّخلةَ، إذا قلعتَها من أصلها. والقَعْف: اشتِفافُكَ ما في الإناء أجْمَعَ. --------------ـــ ([1]) وفي المجمل: "قعوا، وربما قالوا قعوا، حكاهما الخليل. وأنكر بعضهم القعو -يعني بفتح القاف- وكان يقول: هو القعو". ([2]) وكذا في اللسان. وفي المجمل: "والمحور يكون بينهما". ([3]) للنابغة الذبياني في ديوانه 18 واللسان (قذف، دخس، قعا). ([4]) وكذا في المجمل عن الجمهرة. وفي الجمهرة (3: 134): "دقيقة الفخذين". ([5]) السيب: العطاء. وفي الأصل: "السبب" صوابه في المجمل. ([6]) البيت للأسعر الجعفي في الأصمعيات ص1 ليبسك، واللسان (قعد) والرواية فيهما: "بيتنا" و "ولها غنى". ([7]) جاءت في قول الشماخ: توجسن واستيقن أن ليس حاضراً *** على الماء إلا المقعدات القوافز ([8]) وفي المجمل: "عن الغزو". وفي اللسان: "عن الغزو والميرة وطلب الكلأ". ([9]) بياض في الأصل. ([10]) الجمهرة (2: 6). ([11]) كذا ضبط في المجمل. وضبط في اللسان بنصب "عزة قعساء". وقبله في اللسان (نصا): * قلال مجد فرعت أصاصاً * ([12]) أنشده في اللسان (مرس) وإصلاح المنطق 95، 220 ومجالس ثعلب 256 وشرح الحماسة للمرزوقي 1725. ([13]) في الأصل : "كما". وفي المجمل: "والقعش: عطفك رأس الخشبة إليك". ([14]) لرؤبة. والتكملة من ديوانه 80 والمجمل واللسان (قعض). ([15]) كذا ضبط في الأصل والمجمل، وضبط في القاموس بإسكان العين. ([16]) ورد هذا المعنى في القاموس ولم يرد في اللسان. ([17]) في الأصل: "احتراف" في هذا الموضع وتاليه، تحريف.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.493 harf- القعود يقابل به القيام، والقعدة للمرة، والقعدة للحال التي يكون عليها القاعد، والقعود قد يكون جمع قاعد. قال: ﴿فاذكروا الله قياما وقعودا﴾ [النساء/ 103]، ﴿الذين يذكرون الله قياما وقعودا﴾ [آل عمران/191]، والمقعد: مكان القعود، وجمعه: مقاعد. قال تعالى: ﴿في مقعد صدق عند مليك مقتدر﴾ [القمر /55] أي في مكان هدو، وقوله: ﴿مقاعد للقتال﴾ [آل عمران/121] كناية عن المعركة التي بها المستقر، ويعبر عن المتكاسل في
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.988 harfق ع د
هذه بئر قعدة: اي طولها طول إنسان قاعد.
وهو حسن القعدة وقعد مثل قعدة الدب.
وأتينا بثريدة مثل قعدة الرجل وهو قعدة ضجعة: للعاجز الذي لا يكتسب ما يعيش به.
وفلان قعديٌّ: يحب القعود في بيته.
قال: وقاعدته وهو قعيدي.
وما للافنٍ ارمأة تقعده وتقعّده.
ومن المجاز: قعد عن الأمر: تركه.
وقعد له: اهتمّ به.
وقعد يشتمني: أقبل.
وأرهف شفرته حتى قعدت كأنها حربة:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok19.557 harfالقُعُودُ: نقيضُ القيامِ.
قَعَدَ يَقْعُدُ قُعوداً ومَقْعَداً أَي جلس، وأَقْعَدْتُه وقَعَدْتُ به. وقال أَبو زيد: قَعَدَ الإِنسانُ أَي قام وقعد جلَس، وهو من الأَضداد. والمَقْعَدَةُ: السافِلَةُ. والمَقْعَدُ والمَقْعَدَةُ: مكان القُعودِ. وحكى اللحياني: ارْزُنْ قي مَقْعَدِكَ ومَقْعَدَتِكَ. قال سيبويه: وقالوا: هو مني مَقْعَدَ القابلةِ أَي في القربِ، وذلك إِذا دنا فَلَزِقَ من بين يديك، يريد بتلك
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.005 harf* ق ع د * * قَعَد * من باب دخل و * مَقْعَداً * أيضا بالفتح أي جلس و * القَعْدةُ * بالفتح المرة وبالكسر نوعمنه و * المَقْعَدَةُ * بالفتح السافلة وذو * القَعْدَةِ * شهر جمعه ذوات القعدة * القَاعِدُ * من النساء التي قعدت عن الولد والحيض الجمع * القَواعِدُ * و * قوَاعِدُ * البيت أساسه و * تَقَعَّدَ * فلان عن المر إذا لم يطلبه و * تَقَعَّدَهُ * غيره ربثه عن حاجته وعاقه و * تَقضاعَدضني * عنك شغل حبسني
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR20.683 harfالقعود، بالضم، والمقعد، بالفتح: الجلوس. قعد يقعد قعودا ومقعدا، وكون الجلوس والقعود مترادفين اقتصر عليه الجوهري وغيره، ورجحه العلامة ابن ظفر ونقله عن عروة بن الزبير، ولا شك أنه من فرسان الكلام، كما قاله شيخنا. أو هو أي القعود من القيام، والجلوس من الضجعة ومن السجود، وهذا قد صرح به ابن خالويه وبعض أئمة الاشتقاق، وجزم به الحريري في الدرة، ونسبه إلى الخليل بن أحمد، قال شيخنا: وهناك قول آخر، وهو عكس
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR27.463 harfقَعَدَ
1 قَعَدَ ذ , (S, K, &c.,) aor. قَعُدَ , (A, L,) inf. n. قُعُودٌ and مَقْعَدٌ (S, L, K) and قَعْدٌ, (L,) He sat; i. q. جَلَسَ [when the latter is used in its largest sense]; (S, A, L, K;) so accord. to 'Orweh Ibn-Zubeyr, a high authority; contr. of قَامَ: (L:) or it signifies he sat down; or sat after standing: and جلس, he sat after lying on his side or prostrating himself: (Kh, IKh,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR4.279 harfقَعَدَ
قَعَدَ U ( n. ac. مَقْعَد 17 , قُعُوْد 27 ),
a. Sat, sat down, seated himself; squatted ( bird ).
b. [ Bi ], Seated, made to sit down.
c. [ 'An ], Desisted from, neglected; remained behind.
d. [ La ], Lay in wait for.
e. [ La ], Prepared his companions for ( war ).
f. [ Bi & 'An ], Withheld, deterred from.
g. [ La ], Performed ( affair ).
h. Began, set to.
i. Had no
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR62.124 harfقعد
قَعَدَ - يَقْعُدُ - قَاعِد - قَاعِدُوْن - قَاعِدَة - قَوَاعِد - قَعِيْد - قُعُوْد - مَقْعَد - مَقَاعِد
قَعَدَ - يَقْعُدُ + الكائن + في موضع: يثبت في مكانه: يتوقف عن الحركة والتقدم والتأخر عن موضع مرجعي، ويرتكز إلى مكان ثابت يسكن ويستقر فيه، وهي للبشر: الجلوس ضد القيام أو المشي أو الرحيل
قَعَدَ - يَقْعُدُ + كائن + مع كائن + في موضع: يجالسه
Sîgalar(24)
- الْقَاعِدِينَOturanlar(الْفَاعِلِينَ)×4
- تَقْعُدُواOturmayın(تَفْعُلُوا)×2
- فَتَقْعُدَOturman sebebiyle(فَتَفْعُلَ)×2
- مَقَاعِدَOturma yerleri(مَفَاعِلَ)×2
- وَقُعُودًاVe oturanlar(وَفُعُولًا)×2
- اقْعُدُواOturun(افْعُلُوا)×1
- الْقَاعِدُونَOturanlar(الْفَاعِلُونَ)×1
- الْقَوَاعِدَTemeller(الْفَوَاعِلَ)×1
- الْقَوَاعِدِTemeller(الْفَوَاعِلِ)×1
- بِالْقُعُودِOturmayı(بِالْفُعُولِ)×1
Mücavir kökler42 mücavir (196 toplam)
- مع
6 ortak ayet · Beraber
- قتل
5 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- رصد
2 ortak ayet · “Rusde”, yaban hayvanın düşmesi için açılmış ve üstü…
- جنب
3 ortak ayet · Yan demektir
- جهد
3 ortak ayet · Cehd düz, sert yer demektir
- خوض
2 ortak ayet · Havz (hı) : Havuz demektir
- سمع
5 ortak ayet · İşiten
- غير
4 ortak ayet · Ğayr, Ğayr dışında demektir
- أله
15 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- سبل
4 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- أبد
2 ortak ayet · Badiye çöl demektir
- حيث
2 ortak ayet · Hayese sürülmüş tarla demektir
Geçtiği ayetler(26)
… بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ …
OturanlarMü’minlerden; özürsüz olarak yerlerinde oturanlar ile Allah yolunda malları ve canları ile cihad edenler bir değildir. Allah; mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri derece bakımından oturanlara üstün kıldı. Bununla beraber Allah, her ikisine de güzelliği vaad etmiştir. Fakat Allah; cihad edenlere, oturanların üzerine büyük bir mükafat vermiştir.
… وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا
OturanlarMü’minlerden; özürsüz olarak yerlerinde oturanlar ile Allah yolunda malları ve canları ile cihad edenler bir değildir. Allah; mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri derece bakımından oturanlara üstün kıldı. Bununla beraber Allah, her ikisine de güzelliği vaad etmiştir. Fakat Allah; cihad edenlere, oturanların üzerine büyük bir mükafat vermiştir.
وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ
OturanlarEğer onlar çıkmak isteselerdi; elbette bunun için hazırlık yaparlardı. Fakat Allah, onların davranışlarını çirkin gördü de kendilerini alıkoydu. Ve: Oturun oturanlarla beraber, denildi.
وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ
OturanlarAllah’a iman edin, Rasulü ile birlikte cihad edin, diye bir sure indirildiğinde; içlerinden gücü yetenler senden izin isteyip: Bizi bırak da oturanlarla birlikte kalalım, derler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قعد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جلس, ثبط, لبث |
| Zıt Kök | قوم |
| Çekirdek Özet 1 | Ayaktayken tabana, zemine veya temele çöküp yerleşmek; hareketten durağanlığa geçmek |
| Çekirdek Özet 2 | Sorumluluk, cihad ve dinamik hareket karşısında yerinde çakılı kalmak, eylemsizlik veya gözetleme mevziine yerleşmek |
| Çekirdek Özet 3 | Bir yapının, hükmün veya nizamın taşıyıcı kaidesi; dinamizmi durduran atalet veya sabit zemin |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir fiziksel oturma eylemi sayıp, taşıyıcı zemin (kaide) ve bilinçli eylemsizlik/geri durma semantiğini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قع | Dip, zemin, çukur ve aşağıya doğru yerleşme veya alçalma hareketi; nitekim aynı çekirdeği taşıyan قعر kökü bir şeyin en derin dibine inmeyi ve kuyunun tabanını ifade eder | د | Kapı, sınır ve temas bildiren harfin eklenmesiyle zemine iniş hareketi son bulur; nesne veya şahıs tabana tam temas ederek sabitlenir, hareket kesilir ve oturma/temellenme hali meydana gelir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; sınır, toplanma, yoğunlaşma | Enerjinin ve ağırlık merkezinin tek bir noktada toplanması ve aşağıya yönelmesi |
| ع | Göz; kaynak, açığa çıkma, derinlik ve bilinç | Durumu fark etme, zemini algılama, mevcudiyeti bir mahalle yöneltme |
| د | Kapı; giriş, sınır, durma ve geçiş eşiği | Hareketin sınırlandığı eşiğe varıp orada durması, kapanma ve eşikte sabit kalma |
| قعد | Ağırlık merkezinin toplanarak bir sınır eşiğine veya zemin düzeyine inip orada durması | Bedenin veya nesnenin dikelme halinden çıkarak ağırlığını taban sınırına bırakması, orada tutunup eylemsizleşmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ayaktaki bir canlının kalçalarını ve beden ağırlığını yere, eyere veya zemine bırakarak yerleşmesi; binanın taşıyıcı temel taşları; devenin veya atın üzerine binilen semer |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ veya Nâbiğa el-Ca‘dî gibi şairlerde kadının evinde oturup dışarı çıkmaması anlamında قعيدة البيت terkibiyle ya da dik duran göğüs için ثدي مقعد ifadesiyle şahitlendirilmiştir; Nâbiğa ez-Zübyânî beytinde kadının dik ve yerli yerinde duran göğsünü tavsif ederken şu mısraı zikreder: والاتْبُ تَنْفُجُه بِثَدْيٍ مُقْعَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Kur’an öncesi ve erken İslami dönemde henüz uçamayan kuş yavrularına veya zıplayamayan kurbağalara yuvaya çakılı kaldıkları için مقعدات denilmiş; savaşa veya divana kaydolmayıp evinde kalan kabile mensuplarına ise قعد adı verilmiştir |
Kaynak Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu’n-Nâbiğa ez-Zübyânî.
Sami etimolojik katman
Arapça قعد kökü, Orta ve Güney Sami dillerinde oturmak, konaklamak, çökmek ve beklemek anlamlarıyla tutarlı bir süreklilik arz eder. İbranicede yer alan doğrudan fonetik eşdeğerler daha ziyade bükülme ve bağlanma hatlarına kayarken, klasik Arapçada kök dikilmenin zıddı (nakîzü’l-kıyâm) olarak doğrudan ağırlık merkezini zemine bırakma eylemini temsil etmiştir. Süryanice ve Aramice katmanda oturma ve bekleme kavramları çoğunlukla y-t-b köküyle karşılansa da, Güney Sami ve Arap yarımadası lehçelerinde قعد kökü hem mekânsal bir kaideye oturmayı hem de askeri/toplumsal seferberlikten geri kalıp evde çakılı durmayı bildiren özgül bir anlamsal uzmanlaşma kazanmıştır. Kökün en eski Afro-Asyatik çekirdeği, dik duruştan aşağıya doğru yönelen ağırlığın bir zemine çarpıp orada durması eylemidir.
Güven Güçlü
Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kıyâmın zıddı olarak yere çökme, yapının temeli (kaide) ve eylemden alıkonulma | Kelime ayaktayken yere çökmeyi anlatır; yapının üzerine oturduğu temellere el-kavâid denmesi bu fiziksel duruştan türemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde oturma, çömelme ve dinlenme | Kuzeybatı Sami dillerindeki oturma kökleriyle eşanlamlılık ilişkisi kurar ancak Arapçada temel ve atalet nüansıyla derinleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik taban düzeyi ve çökme morfemleri | Zeminle temas etme ve dikey eksenden yatay eksene geçme hareketini yansıtan arkaik ses birlikteliği | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قعد | Anlamlı | Oturmak, temele yerleşmek, geri durmak | Ayaktayken tabana çökmek; yapının temeli olmak; savaştan ve işten geri kalmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| قدع | Anlamlı | Menetmek, dizginlemek, geri çevirmek | Atı gemiyle durdurmak; insanı kötülükten alıkoyup yerinde tutmak | Hareketi durdurma yönüyle ortak çekirdek taşır; Kur'an'da geçmez |
| عقد | Anlamlı | Bağlamak, düğümlemek, sözleşme yapmak | İki ucu birbirine bağlayıp sağlamlaştırmak, ahitleşmek | İlişkiyi sabit bir zemine bağlama yönüyle temaslıdır; Kur'an'da geçer |
| عدق | Anlamlı | Hurma salkımı veya dalı | Hurma salkımının ağaca tutunup asıldığı yer | Kur'an'da geçmez |
| دقع | Anlamlı | Yere yapışmak, toza toprağa bulanmak, yoksulluk | Şiddetli fakirlik yüzünden toprağa yapışıp kalmak (fakr edka') | Zemine temas ve çaresizce yerleşme nüansı; Kur'an'da geçmez |
| دعق | Anlamlı | Çiğnemek, basıp ezmek, tozu dumana katmak | Yolu veya toprağı ayaklar altında ezerek iz çıkarmak | Zemine sert temas boyutu; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قعد | Merkez | Oturmak, temele yerleşmek, atalet | Ayaktayken aşağıya çöküp zemine yerleşmeyi ve hareketi terk etmeyi ifade eder | Fiziksel duruşun yanında görevden geri kalmayı ve yapının taşıyıcı tabanını kapsar |
| جلس | Komşu | Oturmak, doğrulup yerleşmek | Yatar vaziyetten veya alçaktan yüksekçe bir mevkiye doğrulup oturmaktır | قعد yukarıdan aşağıya inişi, جلس ise aşağıdan yukarıya doğrulmayı bildirir |
| ثبط | Komşu | Alıkonulmak, ağırlaşmak, geri kalmak | Bir engelle karşılaşarak azmin kırılması ve hareketten alıkonulmaktır | قعد kendi tercihiyle veya acziyetle yerinde kalmayı da içerir, ثبط ise engellenme vurgusu taşır |
| لبث | Komşu | Kalmak, beklemek, süre geçirmek | Bir mekânda veya durumda belirli bir müddet eğleşmektir | لبث zamanın akışına ve sürece, قعد ise eylemsizliğe ve zemin temasının niteliğine odaklanır |
| قوم | Zıt | Kalkmak, dikilmek, harekete geçmek | Dikey eksende doğrulup faaliyete başlamak ve nizamı ayakta tutmaktır | قعد kökünün tam ontolojik ve eylemsel zıddıdır; oturmayı ve ataleti ortadan kaldırır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قعد | Oturdu, temele yerleşti, geri durdu | Ayaktayken tabana inme, eylemsiz kalma ve yapının üzerine oturduğu esas olma halidir | Kesin |
| Latince | sedere, residere, fundare | Oturmak, yerleşmek, temel kurmak | sedere bedensel oturmayı ve hareketsizliği, fundare ise kaide/temel oluşturmayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to sit, to remain inactive, foundation | Oturmak, eylemsiz kalmak, temel/kaide | to sit eylemin fiziksel yönünü verirken, kökün askeri/sosyal geri duruşunu to sit back veya remain idle karşılar | Güçlü |
| Almanca | sitzen, verharren, Grundfeste | Oturmak, hareketsiz kalmak, kaide | sitzen fiziksel oturuşu, verharren ise azimsizce yerinde çakılı kalma durumunu yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | s'asseoir, demeurer inactif, base | Oturmak, eylemsiz kalmak, taban | Fiziksel duruşu ve bir görevi icra etmeyip pasif kalmayı aynı anda ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْقَاعِدِينَ / الْقَاعِدُونَ | Savaştan, cihaddan ve fedakârlıktan geri duranlar, atalet ehli | Seferberlik ve toplumsal sorumluluk çağrısına uymayıp evinde kalanlar (Nisâ 4:95, Tevbe 9:46, Tevbe 9:86) |
| الْقَوَاعِدَ | Binaların ve yapıların taşıyıcı temelleri, ana kolon kaideleri | Beytullah'ın temellerinin yükseltilmesi ve inkârcıların kurduğu hile yapılarının temelinden çökertilmesi bağlamı (Bakara 2:127, Nahl 16:26) |
| الْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ | Yaşlanıp hayızdan ve çocuk doğurmaktan kesilmiş, evlilik talebi kalmamış kadınlar | Aile içi mahremiyet ve örtünme ruhsatları bağlamı (Nûr 24:60) |
| مَقَاعِدَ | Stratejik mevziler, gözetleme ve pusu noktaları, konuşlanma yerleri | Uhud savaşındaki mevzilenme ve cinlerin göğü dinlemek için kurdukları pusular (Âl-i İmrân 3:121, Cinn 72:9) |
| فَتَقْعُدَ | Bir fiilin neticesinde kınanmış, aciz ve çaresiz bir halde kalakalmak | Şirke yönelmenin veya cimrilik/israf dengesini bozmanın ardından içine düşülen psikolojik çöküntü (İsrâ 17:22, İsrâ 17:29) |
| وَقُعُودًا / قُعُودًا | Bedensel olarak oturma hali, kıyamın karşıtı olan tabii duruş | Allah'ı her halde zikretme bağlamında ayakta ve otururkenki ibadet bilinci (Âl-i İmrân 3:191, Nisâ 4:103) |
| قَعِيدٌ | İnsanın yanında sürekli hazır bulunan, gözetleyen ve kaydeden melek | İnsanın amellerini sağından ve solundan denetleyen gözetleyici (Kāf 50:17) |
| لأَقْعُدَنَّ | Pusuya yatmak, yolu kesmek üzere kararlılıkla beklemek | İblis'in insanı saptırmak için dosdoğru yol üzerine konuşlanıp beklemesi (A'râf 7:16) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstivâ, kuûd ve ilahi sıfatlar meselesi | Allah'a cismaniyet atfetme riski taşıyan mekân tutma veya oturma (kuûd) kavramının tenzih prensibiyle reddedilmesi | Mekân tutmaktan ve cismani ağırlık merkezi oluşturmaktan tenzih |
| Fıkıh | Namazın rükünleri ve özür halleri; cihad farziyeti | Ayakta durmaya (kıyama) gücü yetmeyenin namazı oturarak (kāiden) kılması; cihad emri karşısında mazeretli veya mazeretsiz oturanların (el-kâidûn) hükmü | Mazeret kaynaklı ruhsat veya mesuliyetten kaçış hali |
| Tefsir | Ahkâm ve ahlak ayetlerinde kuûd lafızları | Mücahidler ile oturanların fazilet farkı; İbrahim'in beytin temellerini (el-kavâid) yükseltişindeki kurucu şuur | Maddi kaide ile ahlaki/sosyal atalet arasındaki semantik ayrışma |
| Hadis | Kabir adabı, fitne dönemlerinde tavır alış ve meclis kuralları | Fitne zuhur ettiğinde yürüyenin koşandan, oturanın (el-kâid) yürüyenden daha hayırlı olması hadisindeki pasif kalma ve fitneye karışmama tavsiyesi | Fitneye ve şerre karşı eylemsizliği bir kalkana dönüştürme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve şuur hali | Kıyâmın tamamlayıcısı olan tefekkür ve zikir makamı | Bedenin sükûnet bulduğu anda zihni ve kalbi ilahi hakikate odaklama | İbadette kıyam dinamizmi, kuûd ise sükûn ve murakabeyi temsil eder | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Bilginin üzerine inşa edildiği ana aksiyomlar ve kaideler (el-kavâid) | Fikri ve ilmi yapının çökmesini engelleyen taşıyıcı ilkeler manzumesi | Kaide olmaksızın üretilen tikel bilgiler dayanıksız kalır ve çöker | Kesin |
| Siyasi | Seferberlik ve vatandaşlık bilinci | Kamusal sorumluluktan kaçınma, pasifist direnç veya atalet | Toplumsal harekete katılmayarak nizamın direnç gücünü zayıflatma | el-Kâidûn zümresi, kritik dönemlerde toplumun savunma potansiyelini kıran unsurdur | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve sermaye dolaşımı | Atıl kapasite, istifçilik veya faaliyetsiz bekletilen kaynaklar | Dinamik sermaye dolaşımından çekilerek iktisadi durgunluğa (resesyon) yol açma | Kaynakların üretime sokulmayıp yerinde tutulması sistemi felç eder | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerji tabanı ve statik denge (atalet momenti) | Bir cismin kinetik enerjisini sıfırlayarak yerçekimi kuyusunda en kararlı ve en düşük enerji seviyesine inip orada durması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal anomi ve kolektif atalet hali | Bireylerin toplumsal sorumluluk ve seferberlik çağrılarına karşı duyarsızlaşarak konfor alanına çekilmesi ve sivil felç hali | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca sandalyede veya minderde oturmak gibi nötr bir beden duruşuna indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir yapının varlığını ayakta tutan sarsılmaz temeller (kavâid) ile toplumsal bir davada eyleme geçmeyip yerinde çakılı kalma suçunu (kuûd) kapsayan ontolojik zemin ve ahlaki duruş alanı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'da cihad, infak ve hicret bağlamında kınanan oturanların (el-kâidûn) durumunu sıradan bir istirahat hali sanmak; böylece ayetlerin toplumsal atalete, pasif ihanete ve kurumsal temellere yönelik uyarılarını fark edememek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin insanı dinamizme, kıyama ve adaleti ikame etmeye çağıran ana ekseni karşısında kuûd, insanın tabiata ve konfora teslim oluşunu simgeler; aynı zamanda hakikatin üzerine oturduğu sarsılmaz kaideleri gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mücahidler ile mazeretsiz geri kalanların karşılaştırıldığı cihad ayetlerinde (Nisâ ve Tevbe sureleri), Beytullah'ın inşasını anlatan ayetlerde ve nefsin çaresizliğe mahkûm oluşunu tasvir eden ahlaki uyarılarda |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı yalnızca pasif bir iç huzur ve eylemsiz bekleyiş olarak gören anlayışı yıkar; imanın dinamik bir kıyam olduğunu, kuûd halinin ise mazeretsiz olduğu takdirde bir manevi çözülme doğuracağını ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBedenin ağırlık merkezini dikey eksenden çıkarıp tabana veya yere bırakması; taşın toprağa oturup binaya temel oluşturması.
- Soyut anlamBir çağrı, kriz veya sorumluluk karşısında eylemsizliği seçerek yerinde çakılı kalmak; düşünce ve hükümlerin dayandığı sarsılmaz kaideler kümesi.
- Sistematik karşılıkDinamik aksiyonun zıddı olan potansiyel durağanlık hali; sistemi ayakta tutan kurucu zemin ile sistemi felç eden bireysel/toplumsal atalet arasındaki gerilim noktası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıKinetik enerjinin () sıfıra yaklaşması bedenin veya iradenin durağan hale () geçişini ifade eder; konum değişiminin sıfır olması () ise hareketin durduğunu ve varlığın sabit bir temel (, kaide) üzerine oturduğunu simgeler. Kuûd hali, vektörel hareketin sıfırlanıp kütlenin tabanla bütünleşmesidir.