قعد
ق - ع - د
KÖK- 31 geçiş
- 26 ayet
- 24 sîga
- 13 sözlük
Temel demektir. Çardakların üzerinde kurulduğu yerdir. Sonra da oturma anlamı kazanmıştır. Culus, ayakta iken oturmaktır; ka’ade ise yerde iken oturmaktır. Cels üstüne oturulan yüksekçe yerin adıdır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Temel demektir. Çardakların üzerinde kurulduğu yerdir. Sonra da oturma anlamı kazanmıştır. Culus, ayakta iken oturmaktır; ka’ade ise yerde iken oturmaktır. Cels üstüne oturulan yüksekçe yerin adıdır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.794 harfباب العين و القاف والدال
ع ق د، ع د ق، ق ع د، ق د ع، د ق ع، د ع ق عقد:
الأعْقَادُ والعُقُودِ: جماعة عَقْدِ البِناء. وعَقَّدَهُ تَعْقِيداً أي جعل له عُقُوداً. وعَقَدْتُ الحبل عَقْداً، ونحوه فانْعَقَدَ. والعُقُدَةُ: مَوْضعُ العقد من النظام ونحوه. وتَعَقَّدَ السَّحابُ: إذا صار كأنه عَقْد مَضْرُوبٌ مَبْنِيّ. وأعْقَدْتُ العسل فانْعَقَد، قال:
كأنّ رُبّاً سال بعْدَ الإعْقادْ
وعَقْدُ اليمينِ: أن
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.165 harfقَعَدَ قُعوداً ومَقْعَداً، أي جلس. وأقْعَدَهُ غيره. والقَعْدَةُ: المرَّة الواحدة. والقِعْدَةُ بالكسر: نوعٌ منه. والمَقْعَدَةُ: السافلةُ. وذو القِعْدَةِ: شهرٌ، والجمع ذواتُ القِعْدَةِ. وقَعَدَتِ الرَخَمةُ: جثَمتْ. وقَعَدَتِ الفسيلةُ: صار لها جذعٌ. والقاعِدُ من النخل: الذي تناله اليد. والقاعِدُ من النساء، التي قعدتْ عن الولد والحيْض؛ والجمع القواعِدُ. والقاعِدُ من الخوارج، والجمع القَعَدُ، مثل
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR15.972 harfباب العين والقاف مع الدال
عقد ، عدق ، قعد ، قدع ، دقع ، دعق : مستعملان
عقد : قال الله جلّ وعزّ ) يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ ) ( المَائدة : 1 ) قيل العُقود العهود ، وقيل الفرائض التي أُلزِموها . وقال الزَّجاج في قوله : ( أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ ) ( المَائدة : 1 ) : خاطب الله جلّ وعزّ المؤمنين بالوفاء بالعقود التي عقدها عليهم والعقود التي يَعقدها بعضُهم على بعضٍ على ما
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.323 harf(باب القاف والعين وما يثلثهما)
(قعل) القاف والعين واللام ثلاثُ كلماتٍ غيرِ متجانسةٍ ولا قياسَ لها.
فالأولى القُعَال: ما تناثَر من نَور العِنَب. والثانية: القَواعل: رؤوس الجبال، واحدتُها قاعلة. والثالثة القَعْوَلَى: مِشيةٌ يَسفِي ماشِيها التُّرابَ بصُدور قدمَيه.
(قعم) القاف والعين والميم كلماتٌ لا ترْجِع إلى قياسٍ واحد، لكنَّها متباينة. يقولون: أُقْعِم الرّجلُ، إذا أصابَه داءٌ فقتَلَه.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.493 harf- القعود يقابل به القيام، والقعدة للمرة، والقعدة للحال التي يكون عليها القاعد، والقعود قد يكون جمع قاعد. قال: ﴿فاذكروا الله قياما وقعودا﴾ [النساء/ 103]، ﴿الذين يذكرون الله قياما وقعودا﴾ [آل عمران/191]، والمقعد: مكان القعود، وجمعه: مقاعد. قال تعالى: ﴿في مقعد صدق عند مليك مقتدر﴾ [القمر /55] أي في مكان هدو، وقوله: ﴿مقاعد للقتال﴾ [آل عمران/121] كناية عن المعركة التي بها المستقر، ويعبر عن المتكاسل في
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.988 harfق ع د
هذه بئر قعدة: اي طولها طول إنسان قاعد.
وهو حسن القعدة وقعد مثل قعدة الدب.
وأتينا بثريدة مثل قعدة الرجل وهو قعدة ضجعة: للعاجز الذي لا يكتسب ما يعيش به.
وفلان قعديٌّ: يحب القعود في بيته.
قال: وقاعدته وهو قعيدي.
وما للافنٍ ارمأة تقعده وتقعّده.
ومن المجاز: قعد عن الأمر: تركه.
وقعد له: اهتمّ به.
وقعد يشتمني: أقبل.
وأرهف شفرته حتى قعدت كأنها حربة:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok19.557 harfالقُعُودُ: نقيضُ القيامِ.
قَعَدَ يَقْعُدُ قُعوداً ومَقْعَداً أَي جلس، وأَقْعَدْتُه وقَعَدْتُ به. وقال أَبو زيد: قَعَدَ الإِنسانُ أَي قام وقعد جلَس، وهو من الأَضداد. والمَقْعَدَةُ: السافِلَةُ. والمَقْعَدُ والمَقْعَدَةُ: مكان القُعودِ. وحكى اللحياني: ارْزُنْ قي مَقْعَدِكَ ومَقْعَدَتِكَ. قال سيبويه: وقالوا: هو مني مَقْعَدَ القابلةِ أَي في القربِ، وذلك إِذا دنا فَلَزِقَ من بين يديك، يريد بتلك
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.005 harf* ق ع د * * قَعَد * من باب دخل و * مَقْعَداً * أيضا بالفتح أي جلس و * القَعْدةُ * بالفتح المرة وبالكسر نوعمنه و * المَقْعَدَةُ * بالفتح السافلة وذو * القَعْدَةِ * شهر جمعه ذوات القعدة * القَاعِدُ * من النساء التي قعدت عن الولد والحيض الجمع * القَواعِدُ * و * قوَاعِدُ * البيت أساسه و * تَقَعَّدَ * فلان عن المر إذا لم يطلبه و * تَقَعَّدَهُ * غيره ربثه عن حاجته وعاقه و * تَقضاعَدضني * عنك شغل حبسني
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR20.683 harfالقعود، بالضم، والمقعد، بالفتح: الجلوس. قعد يقعد قعودا ومقعدا، وكون الجلوس والقعود مترادفين اقتصر عليه الجوهري وغيره، ورجحه العلامة ابن ظفر ونقله عن عروة بن الزبير، ولا شك أنه من فرسان الكلام، كما قاله شيخنا. أو هو أي القعود من القيام، والجلوس من الضجعة ومن السجود، وهذا قد صرح به ابن خالويه وبعض أئمة الاشتقاق، وجزم به الحريري في الدرة، ونسبه إلى الخليل بن أحمد، قال شيخنا: وهناك قول آخر، وهو عكس
القعود، بالضم، والمقعد، بالفتح: الجلوس. قعد يقعد قعودا ومقعدا، وكون الجلوس والقعود مترادفين اقتصر عليه الجوهري وغيره، ورجحه العلامة ابن ظفر ونقله عن عروة بن الزبير، ولا شك أنه من فرسان الكلام، كما قاله شيخنا. أو هو أي القعود من القيام، والجلوس من الضجعة ومن السجود، وهذا قد صرح به ابن خالويه وبعض أئمة الاشتقاق، وجزم به الحريري في الدرة، ونسبه إلى الخليل بن أحمد، قال شيخنا: وهناك قول آخر، وهو عكس قول الخليل، حكاه الشنواني، ونقله عن بعض المتقدمين، وهو أن القعود يكون من اضطجاع وسجود، والجلوس يكون من قيام، وهو أضعفها، ولست منه على ثقة، ولا رأيته لمن أعتمده، وكثيرا ما ينقل الشنواني غرائب لا تكاد توجد في النقليات. فالعمدة على نحوه وآرائه النظرية أكثر. وهناك قول آخر رابع، وهو أن القعود ما يكون قول آخر رابع، وهو أن القعود ما يكون فيه لبث وإقامة ما، قال صاحبه: ولذا يقال قواعد البيت، ولا يقال جوالسه. والله أعلم. وقعد به: أقعده. والمقعد والمقعدة: مكانه أي القعود. قال شيخنا: واقتصاره على قوله مكانه قصور، فإن المفعل من الثلاثي الذي مضارعه غير مكسور بالفتح في المصدر، والمكان، والزمان، على ما عرف في الصرف. انتهى. وفي اللسان: وحكى اللحياني: ارزن في مقعدك ومقعدتك، قال سيبويه:وقالوا: هو منى مقعد القابلة، أي في القرب، وذلك إذا دنا فلزق من بين يديك، يريد: بتلك المنزلة، ولكنه حذف وأوصل، كما قالوا: دخلت البيت، أي في البيت. والقعدة، بالكسر: نوع منه، أي القعود، كالجلسة، يقال: قعد قعدة الدب، وثريدة كقعدة الرجل. قعدة الرجل: مقدار ما أخذه القاعد من المكان قعوده. ويفتح، وفي اللسان: وبالفتح المرة الواحدة. قال اللحياني: ولها نظائر. وقال اليزيدي: قعد قعدة واحدة وهو حسن القعدة. القعدة: آخر ولدك، يقال للذكر والأنثى والجمع، نقله الصاغاني.
يقال: أقعد البئر: حفرها قدر قعدة، بالكسر، أو أقعدها، إذا تركها على وجه الأرض ولم ينته بها الماء. وقال الأصمعي: بئر قعدة، أي طولها طول إنسان قاعد؛ وقال غيره عمق بئرنا قعدة وقعدة، أي قدر ذلك، ومررت بماء قعدة رجل، حكاه سيبويه، قال: والجر الوجه، وحكى اللحياني: ما حفرت في الأرض إلا قعدة وقعدة. فظهر بذلك أن الفتح لغة فيه. فاقتصار المصنف على الكسر: قصور، ولم ينبه على ذلك شيخنا. وذو القعدة، بالفتح ويكسر: شهر يلي شوالا، سمي به لأن العرب كانوا يقعدون فيه عن الأسفار والغزو والميرة وطلب الكلإ ويحجون في ذي الحجة، ذوات القعدة يعني: بجمع ذي وإفراد القعدة، وهو الأكثر، وزاد في المصباح: وذوات القعدات. قلت: وفي التهذيب في ترجمة شعب، قال يونس: ذوات القعدات، ثم قال: والقياس أن يقول: ذوات القعدة. والقعد، محركة، جمع قاعد، كما قالوا حارس وحرس، وخادم وخدم. وفي بعض النسخ: القعدة. بزيادة الهاء ومثله في الأساس، وعبارته. وهو من القعدة فوم من الخوارج قعدوا عن نصرة علي كرم الله وجهه وعن مقاتلته، وهو مجاز. ومن يرى رأيهم أي الخوارج قعدي، محركة كعربي وعرب، وعجمي وعجم، وهم يرون التحكيم حقا، غير أنهم قعدوا عن الخروج على الناس؛ وقال بعض مجان المحدثين فيمن يأبى أن يشرب الخمر وهو يستحسن شربها لغيره، فشبهه بالذي يرى التحكيم وقد قعد عنه فقال: فكأني وما أحسن منها قعدي يزين التحكيما القعد: الذين لا ديوان لهم، قيل: القعد: الذين لا يمضون إلى القتال، وهو اسم للجمع، وبه سمي قعد الحرورية، ويقال: رجل قاعد عن الغزو وقوم قعاد وقاعدون، وعن ابن الأعرابي: القعد: الشراة الذين يحكمون ولا يحاربون، وهو جمع قاعد، كما قالوا حرس وحارس. قال النضر: القعد: العذرة والطوف. القعد: أن يكون بوظيف البعير تطامن واسترخاء، وجمل أقعد، من ذلك، القعدة، بهاء مركب للنساء، هكذا في سائر النسخ التي عندنا، والصواب على ما في اللسان والتكملة: مركب الإنسان، وأما مركب النساء فهو القعيدة، وسيأتي في كلام المصنف قريبا. القعدة أيضا الطنفسة التي يجلس عليها وما أشبهها. قالوا: ضربه ضربة ابنة اقعدي وقومي أي ضرب الأمة، وذلك لقعودها وقيامها في خدمة مواليها، لأنها تؤمر بذلك، وهو نص كلام ابن الأعرابي. أقعد الرجل: لم ينهض، وقال ابن القطاع، منع القيام، وبه قعاد، بالضم، وإقعاد أي، داء يقعده، فهو مقعد، إذا أزمنه داء في جسده حتى لا حراك به، وهو مجاز. وفي حديث الحدود: أتي بامرأة قد زنت، فقال: ممن? قالت: من المقعد الذي في حائط سعد، قال ابن الأثير: المقعد: الذي لا يقدر على القيام لزمانة به، كأنه قد ألزم القعود، وقيل: هو من القعاد الذي هو الداء يأخذ الإبل في أوراكها فيميلها إلى الأرض. من المجاز: أسهرتني المقعدات، وهي الضفادع، قال الشماخ: توجسن واستيقن أن ليس حاضراعلى الماء إلا المقعدات القوافز جعل ذو الرمة فراخ القطا قبل أن تنهض للطيران مقعدات فقال: إلى مقعدات تطرح الريح بالضحىعليهن رفضا كم حصاد القلاقل
قال أبو زيد قعد الرجل: قام، وروى أبي بن كعب عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قرأ فوجدا فيها جدارا يريد أن ينقض فهدمه ثم قعد يبنيه، قال أبو بكر: معناه: ثم قام يبنيه وقال اللعين المنقري واسمه منازل، ويكنى أبا الأكيدر: كلا ورب البيت يا كعـاب لا يقنع الجارية الخضـاب ولا الوشاحان ولا الجلباب من دون أن تلتقي الأركاب ويقعد الأير لـه لـعـاب أي يقوم. وقعد: جلس، فهو ضد. صرح به ابن القطاع في كتابه، والصاغاني وغيره. من المجاز: قعدت الرخمة، إذا جثمت، ومن المجاز: قعدت النخلة: حملت سنة ولم تحمل أخرى، فهي قاعدة، كذا في الأساس، وفي الأفعال: لم تحمل عامها. قعد فلان بقرنة: أطاقه وقعد بنو فلان لبني فلان يقعدون: أطاقوهم وجاءوهم بأعدادهم. من المجاز: قعد للحرب: هيأ لها أقرانها، قال: لأصبحن ظالما حربا رباعيةفاقعد لها ودعن عنك الأظانينا وقوله: ستقعد عبد الله عنا بنهشل أي ستطيقها بأقرانها فتكفينا نحن الحرب. من المجاز: قعدت الفسيلة: صار لها جذع تقعد عليه. والقاعد هي، يقال: في أرض فلان من القاعد كذا وكذا أصلا، ذهبوا به إلى الجنس، أو القاعد من النخل: التي تنالها اليد، وقال ابن الأعرابي في قول الراجز: تعجل إضجاع الجشير القاعد قال: القاعد: الجوالق الممتلىء حبا كأنه من امتلائه قاعد. والجشير: الجوالق. من المجاز: القاعد من النساء: التي قعدت عن الولد وعن الحيض وعن الزوج، والجمع قواعد. وفي الأفعال: قعدت المرأة عن الحيض: انقطع عنها، وعن الأزواج: صبرت، وفي التنزيل والقواعد من النساء ، قال الزجاج: هن اللواتي قعدن عن الأزواج، وقال ابن السكيت: امرأة قاعد. إذا قعدت عن المحيض، فإذا أردت القعود عن المحيض، فإذا أردت القعود قلت: قاعدة. قال: ويقولون: امرأة واضع، إذا لم يكن عليها خمار، وأتان جامع إذا حملت، وقال أبو الهيثم: القواعد من صفات: الإناث، لا يقال: رجال قواعد. في حديث أسماء الأشهلية: إنا معاشر النساء محصورات قواعد بيوتكم، وحوامل أولادكم قال ابن الأثير: القواعد: جمع قاعد، وهي المرأة الكبيرة المسنة، هكذا يقال بغير هاء، أي ذات قعود فأما قاعدة فهي فاعلة من قولك قد قعدت قعودا، ويجمع على قواعد أيضا. وقواعد الهودج: خشبات أربع معترضة تحته ركب فيهن الهودج. ورجل قعدي، بالضم والكسر: عاجز، كأنه يؤثر القعو
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR27.463 harfقَعَدَ
1 قَعَدَ ذ , (S, K, &c.,) aor. قَعُدَ , (A, L,) inf. n. قُعُودٌ and مَقْعَدٌ (S, L, K) and قَعْدٌ, (L,) He sat; i. q. جَلَسَ [when the latter is used in its largest sense]; (S, A, L, K;) so accord. to 'Orweh Ibn-Zubeyr, a high authority; contr. of قَامَ: (L:) or it signifies he sat down; or sat after standing: and جلس, he sat after lying on his side or prostrating himself: (Kh, IKh,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR4.279 harfقَعَدَ
قَعَدَ U ( n. ac. مَقْعَد 17 , قُعُوْد 27 ),
a. Sat, sat down, seated himself; squatted ( bird ).
b. [ Bi ], Seated, made to sit down.
c. [ 'An ], Desisted from, neglected; remained behind.
d. [ La ], Lay in wait for.
e. [ La ], Prepared his companions for ( war ).
f. [ Bi & 'An ], Withheld, deterred from.
g. [ La ], Performed ( affair ).
h. Began, set to.
i. Had no
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR62.124 harfقعد
قَعَدَ - يَقْعُدُ - قَاعِد - قَاعِدُوْن - قَاعِدَة - قَوَاعِد - قَعِيْد - قُعُوْد - مَقْعَد - مَقَاعِد
قَعَدَ - يَقْعُدُ + الكائن + في موضع: يثبت في مكانه: يتوقف عن الحركة والتقدم والتأخر عن موضع مرجعي، ويرتكز إلى مكان ثابت يسكن ويستقر فيه، وهي للبشر: الجلوس ضد القيام أو المشي أو الرحيل
قَعَدَ - يَقْعُدُ + كائن + مع كائن + في موضع: يجالسه
Sîgalar(24)
- الْقَاعِدِينَOturanlar(الْفَاعِلِينَ)×4
- تَقْعُدُواOturmayın(تَفْعُلُوا)×2
- فَتَقْعُدَOturman sebebiyle(فَتَفْعُلَ)×2
- مَقَاعِدَOturma yerleri(مَفَاعِلَ)×2
- وَقُعُودًاVe oturanlar(وَفُعُولًا)×2
- اقْعُدُواOturun(افْعُلُوا)×1
- الْقَاعِدُونَOturanlar(الْفَاعِلُونَ)×1
- الْقَوَاعِدَTemeller(الْفَوَاعِلَ)×1
- الْقَوَاعِدِTemeller(الْفَوَاعِلِ)×1
- بِالْقُعُودِOturmayı(بِالْفُعُولِ)×1
Mücavir kökler42 mücavir (196 toplam)
- مع
6 ortak ayet · Beraber
- قتل
5 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- رصد
2 ortak ayet · “Rusde”, yaban hayvanın düşmesi için açılmış ve üstü…
- جنب
3 ortak ayet · Yan demektir
- جهد
3 ortak ayet · Cehd düz, sert yer demektir
- خوض
2 ortak ayet · Havz (hı) : Havuz demektir
- سمع
5 ortak ayet · İşiten
- غير
4 ortak ayet · Ğayr, Ğayr dışında demektir
- أله
15 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- سبل
4 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- أبد
2 ortak ayet · Badiye çöl demektir
- حيث
2 ortak ayet · Hayese sürülmüş tarla demektir
Geçtiği ayetler(26)
… بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ …
OturanlarMü’minlerden; özürsüz olarak yerlerinde oturanlar ile Allah yolunda malları ve canları ile cihad edenler bir değildir. Allah; mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri derece bakımından oturanlara üstün kıldı. Bununla beraber Allah, her ikisine de güzelliği vaad etmiştir. Fakat Allah; cihad edenlere, oturanların üzerine büyük bir mükafat vermiştir.
… وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا
OturanlarMü’minlerden; özürsüz olarak yerlerinde oturanlar ile Allah yolunda malları ve canları ile cihad edenler bir değildir. Allah; mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri derece bakımından oturanlara üstün kıldı. Bununla beraber Allah, her ikisine de güzelliği vaad etmiştir. Fakat Allah; cihad edenlere, oturanların üzerine büyük bir mükafat vermiştir.
وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ
OturanlarEğer onlar çıkmak isteselerdi; elbette bunun için hazırlık yaparlardı. Fakat Allah, onların davranışlarını çirkin gördü de kendilerini alıkoydu. Ve: Oturun oturanlarla beraber, denildi.
وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ
OturanlarAllah’a iman edin, Rasulü ile birlikte cihad edin, diye bir sure indirildiğinde; içlerinden gücü yetenler senden izin isteyip: Bizi bırak da oturanlarla birlikte kalalım, derler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قعد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جلس, ثبط, لبث |
| Zıt Kök | قوم |
| Çekirdek Özet 1 | Ayaktayken tabana, zemine veya temele çöküp yerleşmek; hareketten durağanlığa geçmek |
| Çekirdek Özet 2 | Sorumluluk, cihad ve dinamik hareket karşısında yerinde çakılı kalmak, eylemsizlik veya gözetleme mevziine yerleşmek |
| Çekirdek Özet 3 | Bir yapının, hükmün veya nizamın taşıyıcı kaidesi; dinamizmi durduran atalet veya sabit zemin |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir fiziksel oturma eylemi sayıp, taşıyıcı zemin (kaide) ve bilinçli eylemsizlik/geri durma semantiğini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قع | Dip, zemin, çukur ve aşağıya doğru yerleşme veya alçalma hareketi; nitekim aynı çekirdeği taşıyan قعر kökü bir şeyin en derin dibine inmeyi ve kuyunun tabanını ifade eder | د | Kapı, sınır ve temas bildiren harfin eklenmesiyle zemine iniş hareketi son bulur; nesne veya şahıs tabana tam temas ederek sabitlenir, hareket kesilir ve oturma/temellenme hali meydana gelir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; sınır, toplanma, yoğunlaşma | Enerjinin ve ağırlık merkezinin tek bir noktada toplanması ve aşağıya yönelmesi |
| ع | Göz; kaynak, açığa çıkma, derinlik ve bilinç | Durumu fark etme, zemini algılama, mevcudiyeti bir mahalle yöneltme |
| د | Kapı; giriş, sınır, durma ve geçiş eşiği | Hareketin sınırlandığı eşiğe varıp orada durması, kapanma ve eşikte sabit kalma |
| قعد | Ağırlık merkezinin toplanarak bir sınır eşiğine veya zemin düzeyine inip orada durması | Bedenin veya nesnenin dikelme halinden çıkarak ağırlığını taban sınırına bırakması, orada tutunup eylemsizleşmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ayaktaki bir canlının kalçalarını ve beden ağırlığını yere, eyere veya zemine bırakarak yerleşmesi; binanın taşıyıcı temel taşları; devenin veya atın üzerine binilen semer |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ veya Nâbiğa el-Ca‘dî gibi şairlerde kadının evinde oturup dışarı çıkmaması anlamında قعيدة البيت terkibiyle ya da dik duran göğüs için ثدي مقعد ifadesiyle şahitlendirilmiştir; Nâbiğa ez-Zübyânî beytinde kadının dik ve yerli yerinde duran göğsünü tavsif ederken şu mısraı zikreder: والاتْبُ تَنْفُجُه بِثَدْيٍ مُقْعَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Kur’an öncesi ve erken İslami dönemde henüz uçamayan kuş yavrularına veya zıplayamayan kurbağalara yuvaya çakılı kaldıkları için مقعدات denilmiş; savaşa veya divana kaydolmayıp evinde kalan kabile mensuplarına ise قعد adı verilmiştir |
Kaynak Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu’n-Nâbiğa ez-Zübyânî.
Sami etimolojik katman
Arapça قعد kökü, Orta ve Güney Sami dillerinde oturmak, konaklamak, çökmek ve beklemek anlamlarıyla tutarlı bir süreklilik arz eder. İbranicede yer alan doğrudan fonetik eşdeğerler daha ziyade bükülme ve bağlanma hatlarına kayarken, klasik Arapçada kök dikilmenin zıddı (nakîzü’l-kıyâm) olarak doğrudan ağırlık merkezini zemine bırakma eylemini temsil etmiştir. Süryanice ve Aramice katmanda oturma ve bekleme kavramları çoğunlukla y-t-b köküyle karşılansa da, Güney Sami ve Arap yarımadası lehçelerinde قعد kökü hem mekânsal bir kaideye oturmayı hem de askeri/toplumsal seferberlikten geri kalıp evde çakılı durmayı bildiren özgül bir anlamsal uzmanlaşma kazanmıştır. Kökün en eski Afro-Asyatik çekirdeği, dik duruştan aşağıya doğru yönelen ağırlığın bir zemine çarpıp orada durması eylemidir.
Güven Güçlü
Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kıyâmın zıddı olarak yere çökme, yapının temeli (kaide) ve eylemden alıkonulma | Kelime ayaktayken yere çökmeyi anlatır; yapının üzerine oturduğu temellere el-kavâid denmesi bu fiziksel duruştan türemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde oturma, çömelme ve dinlenme | Kuzeybatı Sami dillerindeki oturma kökleriyle eşanlamlılık ilişkisi kurar ancak Arapçada temel ve atalet nüansıyla derinleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik taban düzeyi ve çökme morfemleri | Zeminle temas etme ve dikey eksenden yatay eksene geçme hareketini yansıtan arkaik ses birlikteliği | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قعد | Anlamlı | Oturmak, temele yerleşmek, geri durmak | Ayaktayken tabana çökmek; yapının temeli olmak; savaştan ve işten geri kalmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| قدع | Anlamlı | Menetmek, dizginlemek, geri çevirmek | Atı gemiyle durdurmak; insanı kötülükten alıkoyup yerinde tutmak | Hareketi durdurma yönüyle ortak çekirdek taşır; Kur'an'da geçmez |
| عقد | Anlamlı | Bağlamak, düğümlemek, sözleşme yapmak | İki ucu birbirine bağlayıp sağlamlaştırmak, ahitleşmek | İlişkiyi sabit bir zemine bağlama yönüyle temaslıdır; Kur'an'da geçer |
| عدق | Anlamlı | Hurma salkımı veya dalı | Hurma salkımının ağaca tutunup asıldığı yer | Kur'an'da geçmez |
| دقع | Anlamlı | Yere yapışmak, toza toprağa bulanmak, yoksulluk | Şiddetli fakirlik yüzünden toprağa yapışıp kalmak (fakr edka') | Zemine temas ve çaresizce yerleşme nüansı; Kur'an'da geçmez |
| دعق | Anlamlı | Çiğnemek, basıp ezmek, tozu dumana katmak | Yolu veya toprağı ayaklar altında ezerek iz çıkarmak | Zemine sert temas boyutu; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قعد | Merkez | Oturmak, temele yerleşmek, atalet | Ayaktayken aşağıya çöküp zemine yerleşmeyi ve hareketi terk etmeyi ifade eder | Fiziksel duruşun yanında görevden geri kalmayı ve yapının taşıyıcı tabanını kapsar |
| جلس | Komşu | Oturmak, doğrulup yerleşmek | Yatar vaziyetten veya alçaktan yüksekçe bir mevkiye doğrulup oturmaktır | قعد yukarıdan aşağıya inişi, جلس ise aşağıdan yukarıya doğrulmayı bildirir |
| ثبط | Komşu | Alıkonulmak, ağırlaşmak, geri kalmak | Bir engelle karşılaşarak azmin kırılması ve hareketten alıkonulmaktır | قعد kendi tercihiyle veya acziyetle yerinde kalmayı da içerir, ثبط ise engellenme vurgusu taşır |
| لبث | Komşu | Kalmak, beklemek, süre geçirmek | Bir mekânda veya durumda belirli bir müddet eğleşmektir | لبث zamanın akışına ve sürece, قعد ise eylemsizliğe ve zemin temasının niteliğine odaklanır |
| قوم | Zıt | Kalkmak, dikilmek, harekete geçmek | Dikey eksende doğrulup faaliyete başlamak ve nizamı ayakta tutmaktır | قعد kökünün tam ontolojik ve eylemsel zıddıdır; oturmayı ve ataleti ortadan kaldırır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قعد | Oturdu, temele yerleşti, geri durdu | Ayaktayken tabana inme, eylemsiz kalma ve yapının üzerine oturduğu esas olma halidir | Kesin |
| Latince | sedere, residere, fundare | Oturmak, yerleşmek, temel kurmak | sedere bedensel oturmayı ve hareketsizliği, fundare ise kaide/temel oluşturmayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to sit, to remain inactive, foundation | Oturmak, eylemsiz kalmak, temel/kaide | to sit eylemin fiziksel yönünü verirken, kökün askeri/sosyal geri duruşunu to sit back veya remain idle karşılar | Güçlü |
| Almanca | sitzen, verharren, Grundfeste | Oturmak, hareketsiz kalmak, kaide | sitzen fiziksel oturuşu, verharren ise azimsizce yerinde çakılı kalma durumunu yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | s'asseoir, demeurer inactif, base | Oturmak, eylemsiz kalmak, taban | Fiziksel duruşu ve bir görevi icra etmeyip pasif kalmayı aynı anda ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْقَاعِدِينَ / الْقَاعِدُونَ | Savaştan, cihaddan ve fedakârlıktan geri duranlar, atalet ehli | Seferberlik ve toplumsal sorumluluk çağrısına uymayıp evinde kalanlar (Nisâ 4:95, Tevbe 9:46, Tevbe 9:86) |
| الْقَوَاعِدَ | Binaların ve yapıların taşıyıcı temelleri, ana kolon kaideleri | Beytullah'ın temellerinin yükseltilmesi ve inkârcıların kurduğu hile yapılarının temelinden çökertilmesi bağlamı (Bakara 2:127, Nahl 16:26) |
| الْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ | Yaşlanıp hayızdan ve çocuk doğurmaktan kesilmiş, evlilik talebi kalmamış kadınlar | Aile içi mahremiyet ve örtünme ruhsatları bağlamı (Nûr 24:60) |
| مَقَاعِدَ | Stratejik mevziler, gözetleme ve pusu noktaları, konuşlanma yerleri | Uhud savaşındaki mevzilenme ve cinlerin göğü dinlemek için kurdukları pusular (Âl-i İmrân 3:121, Cinn 72:9) |
| فَتَقْعُدَ | Bir fiilin neticesinde kınanmış, aciz ve çaresiz bir halde kalakalmak | Şirke yönelmenin veya cimrilik/israf dengesini bozmanın ardından içine düşülen psikolojik çöküntü (İsrâ 17:22, İsrâ 17:29) |
| وَقُعُودًا / قُعُودًا | Bedensel olarak oturma hali, kıyamın karşıtı olan tabii duruş | Allah'ı her halde zikretme bağlamında ayakta ve otururkenki ibadet bilinci (Âl-i İmrân 3:191, Nisâ 4:103) |
| قَعِيدٌ | İnsanın yanında sürekli hazır bulunan, gözetleyen ve kaydeden melek | İnsanın amellerini sağından ve solundan denetleyen gözetleyici (Kāf 50:17) |
| لأَقْعُدَنَّ | Pusuya yatmak, yolu kesmek üzere kararlılıkla beklemek | İblis'in insanı saptırmak için dosdoğru yol üzerine konuşlanıp beklemesi (A'râf 7:16) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstivâ, kuûd ve ilahi sıfatlar meselesi | Allah'a cismaniyet atfetme riski taşıyan mekân tutma veya oturma (kuûd) kavramının tenzih prensibiyle reddedilmesi | Mekân tutmaktan ve cismani ağırlık merkezi oluşturmaktan tenzih |
| Fıkıh | Namazın rükünleri ve özür halleri; cihad farziyeti | Ayakta durmaya (kıyama) gücü yetmeyenin namazı oturarak (kāiden) kılması; cihad emri karşısında mazeretli veya mazeretsiz oturanların (el-kâidûn) hükmü | Mazeret kaynaklı ruhsat veya mesuliyetten kaçış hali |
| Tefsir | Ahkâm ve ahlak ayetlerinde kuûd lafızları | Mücahidler ile oturanların fazilet farkı; İbrahim'in beytin temellerini (el-kavâid) yükseltişindeki kurucu şuur | Maddi kaide ile ahlaki/sosyal atalet arasındaki semantik ayrışma |
| Hadis | Kabir adabı, fitne dönemlerinde tavır alış ve meclis kuralları | Fitne zuhur ettiğinde yürüyenin koşandan, oturanın (el-kâid) yürüyenden daha hayırlı olması hadisindeki pasif kalma ve fitneye karışmama tavsiyesi | Fitneye ve şerre karşı eylemsizliği bir kalkana dönüştürme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve şuur hali | Kıyâmın tamamlayıcısı olan tefekkür ve zikir makamı | Bedenin sükûnet bulduğu anda zihni ve kalbi ilahi hakikate odaklama | İbadette kıyam dinamizmi, kuûd ise sükûn ve murakabeyi temsil eder | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Bilginin üzerine inşa edildiği ana aksiyomlar ve kaideler (el-kavâid) | Fikri ve ilmi yapının çökmesini engelleyen taşıyıcı ilkeler manzumesi | Kaide olmaksızın üretilen tikel bilgiler dayanıksız kalır ve çöker | Kesin |
| Siyasi | Seferberlik ve vatandaşlık bilinci | Kamusal sorumluluktan kaçınma, pasifist direnç veya atalet | Toplumsal harekete katılmayarak nizamın direnç gücünü zayıflatma | el-Kâidûn zümresi, kritik dönemlerde toplumun savunma potansiyelini kıran unsurdur | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve sermaye dolaşımı | Atıl kapasite, istifçilik veya faaliyetsiz bekletilen kaynaklar | Dinamik sermaye dolaşımından çekilerek iktisadi durgunluğa (resesyon) yol açma | Kaynakların üretime sokulmayıp yerinde tutulması sistemi felç eder | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerji tabanı ve statik denge (atalet momenti) | Bir cismin kinetik enerjisini sıfırlayarak yerçekimi kuyusunda en kararlı ve en düşük enerji seviyesine inip orada durması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal anomi ve kolektif atalet hali | Bireylerin toplumsal sorumluluk ve seferberlik çağrılarına karşı duyarsızlaşarak konfor alanına çekilmesi ve sivil felç hali | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca sandalyede veya minderde oturmak gibi nötr bir beden duruşuna indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir yapının varlığını ayakta tutan sarsılmaz temeller (kavâid) ile toplumsal bir davada eyleme geçmeyip yerinde çakılı kalma suçunu (kuûd) kapsayan ontolojik zemin ve ahlaki duruş alanı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'da cihad, infak ve hicret bağlamında kınanan oturanların (el-kâidûn) durumunu sıradan bir istirahat hali sanmak; böylece ayetlerin toplumsal atalete, pasif ihanete ve kurumsal temellere yönelik uyarılarını fark edememek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin insanı dinamizme, kıyama ve adaleti ikame etmeye çağıran ana ekseni karşısında kuûd, insanın tabiata ve konfora teslim oluşunu simgeler; aynı zamanda hakikatin üzerine oturduğu sarsılmaz kaideleri gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mücahidler ile mazeretsiz geri kalanların karşılaştırıldığı cihad ayetlerinde (Nisâ ve Tevbe sureleri), Beytullah'ın inşasını anlatan ayetlerde ve nefsin çaresizliğe mahkûm oluşunu tasvir eden ahlaki uyarılarda |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı yalnızca pasif bir iç huzur ve eylemsiz bekleyiş olarak gören anlayışı yıkar; imanın dinamik bir kıyam olduğunu, kuûd halinin ise mazeretsiz olduğu takdirde bir manevi çözülme doğuracağını ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBedenin ağırlık merkezini dikey eksenden çıkarıp tabana veya yere bırakması; taşın toprağa oturup binaya temel oluşturması.
- Soyut anlamBir çağrı, kriz veya sorumluluk karşısında eylemsizliği seçerek yerinde çakılı kalmak; düşünce ve hükümlerin dayandığı sarsılmaz kaideler kümesi.
- Sistematik karşılıkDinamik aksiyonun zıddı olan potansiyel durağanlık hali; sistemi ayakta tutan kurucu zemin ile sistemi felç eden bireysel/toplumsal atalet arasındaki gerilim noktası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıKinetik enerjinin () sıfıra yaklaşması bedenin veya iradenin durağan hale () geçişini ifade eder; konum değişiminin sıfır olması () ise hareketin durduğunu ve varlığın sabit bir temel (, kaide) üzerine oturduğunu simgeler. Kuûd hali, vektörel hareketin sıfırlanıp kütlenin tabanla bütünleşmesidir.