قمص
ق - م - ص
KÖK- 6 geçiş
- 6 ayet
- 4 sîga
- 13 sözlük
Gömlek demektir. Gömleğin ilki eski Mısırda ortaya çıkmıştır. Zaten Kuranda da Yusuf kıssasında anlatılmaktadır. Eski Mısırda Kalasiris gömlek demektir. Latince de camisia gömlek anlamındadır. Arapçadaki قَمِيص de ses olarak aynıdır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Gömlek demektir. Gömleğin ilki eski Mısırda ortaya çıkmıştır. Zaten Kuranda da Yusuf kıssasında anlatılmaktadır. Eski Mısırda Kalasiris gömlek demektir. Latince de camisia gömlek anlamındadır. Arapçadaki قَمِيص de ses olarak aynıdır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR550 harfالقاف والصاد والميم معهما
ق ص م، ق م ص مستعملان فقط قصم: القَصْمُ: دق الشيء، وقَصَمَ الله ظهره، قال:
إذا نزلتْ بالمرءِ قاصِمةُ الظهرِ
ورجل قَصِمٌ: هار ضعيف سريع الانكسار، وفتاة قَصِمةٌ: منكسرة.
وأقْصَمُ أعم وأكثر من الأقصف أي الذي انقَصَمَتْ ثنيته من النصف.
قمص: القِماصُ: ألا يستقر في موضع، تراه يقمِص فيثب من مكانه من غير صبر.
يقال للقلق: أخذه القِماصُ.
والقَمَصُ: ذباب صغار فوق الماء، الواحدة
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR441 harfقَمَصَ الفرسُ وغيره يَقْمُص ويَقْمِصُ قَمْصاً وقُماصاً، أي اسْتَنَّ، وهو أن يرفع يديه ويطرحهما معاً ويعجنَ برجليه. يقال هذه دابّةٌ فيها قِماصٌ. وفي المثل: ما بالعَيْر من قِماصٍ، وهو الحمار. يُضْرَبُ لمن ذَلَّ بعد العز. ويقال للفرس: إنَّه لَقامِصُ العرقوبِ، وذلك إذا شَنِجَ نَساه فَقَمَصَتْ رجله. وقَمَصَ البحرُ بالسفينة، إذا حرَّكها بالموجِ. والقَميصُ: الذي يُلْبَس. والجمع القُمْصانُ والأقْمِصَةُ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR2.423 harfق ص م
صمق ، قمص ، قصم ، صقم .
صمق : أهمله الليث .
وفي ( نوادر الأعراب ) يقال : ما زالَ فلانٌ صامِقاً منذ اليومِ وصامِياً وصابِياً أي عطشان أو جائِعاً .
قال : وهذه صَمَقةٌ من الحَرّةِ : أَي غليظةٌ ، قالوا : وأَصْمَقْت الباب وَأَصْفَقته ، أَي : أَغلقته ، قاله السُّلميُّ .
قصم : قال الليث : القَصْمُ : دقُّ الشيء ، ويقال للظالم : قَصَمَ الله ظهره ، ورجلٌ قَصِمٌ ، أي : هارٍ ضعيف سريع الانكسار ، وقناةٌ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.254 harf(باب القاف والميم وما يثلثهما)
(قمن) القاف والميم والنون كلمةٌ واحدة. يقال: هو قَمَنٌ أنْ يفعَل كذا، لا يثنى* ولا يُجمَع إذا فتحتَ ميمه، فإن كَسَرتَ أو قُلْت قَمينٌ ثنَّيت وجَمعت. ومعنى قَمِينٍ: خَليقٌ.
(قمه) القاف والميم والهاء فيه كلماتٌ ليست بأصليَّة. يقولون: قَمَه الشّيء، إذا انْغَمَس في الماء فارتفعَ حيناً وغابَ حيناً. وقِفاف قُمَّه. تَغيبُ في السَّرابِ وتظهر. وهذا في الإبدال، وأصله
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR358 harf- القميص معروف، وجمعه قمص وأقمصة وقمصان. قال تعالى: ﴿إن كان قميصه قد من قبل﴾ [يوسف/26]، ﴿وإن كان قميصه قد من دبر﴾ [يوسف/ 27] وتقمصه: لبسه، وقمص البعير يقمص ويقمص: إذا نزا، والقماص: داء يأخذه فلا يستقر به موضعه ومنه (القامصة) (الحديث عن علي أنه قضى في القارصة والقامصة والواقصة بالدية أثلاثا. والقامصة: النافرة الضاربة برجليها.
انظر: النهاية 4/108) في الحديث.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR597 harfق م ص
قمّصه ثوباً فتقمّصه وقمّص هذا الثوب اقطع منه قميصاً.
وعيرٌ قامص وقمص يقمص ويقمص قماصاً بالكسر كالنّفار والشراد.
وتقامص الصبيان وبينهم مقامصة.
ومن المجاز: قمّصه الله وشيَ الخلافة.
وتقمّص لباس العزّ.
وهتك الخوف قميص قلبه أي حجابه.
قال ذو الرمة: وأبيض هفّاف القميص انتضيته وألقيت بن القوم مهتضماً ضمرا أراد قلب الذبيحة.
وقمص البحر بالسفينة: حركها بأمواجه كأنها تقمص.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.027 harfالقميص الذي يلبس معروف مذكر، وقد يُعْنى به الدرع فيؤنث؛ وأَنثه جرير حين أَراد به الدرع فقال:
تَدْعُو هوازنَ والقميصُ مُفاضةٌ،
تَحْتَ النّطاقِ، تُشَدُّ بالأَزرار
والجمع أَقْمِصةَ وقُمُصٌ وقُمْصانٌ. وقَمَّص الثوبَ: قَطَعَ منه قميصاً؛ عن اللحياني. وتَقَمَّصَ قميصَه: لَبسه، وإِنه لَحَسن الْقِمْصة؛ عن اللحياني. ويقال: قَمَّصْتُهُ تقميصاً أَي أَلبستُه فتَقَمَّص أَي لَبِس. وروى ابن الأَعرابي عن عثمان
القميص الذي يلبس معروف مذكر، وقد يُعْنى به الدرع فيؤنث؛ وأَنثه جرير حين أَراد به الدرع فقال: تَدْعُو هوازنَ والقميصُ مُفاضةٌ، تَحْتَ النّطاقِ، تُشَدُّ بالأَزرار والجمع أَقْمِصةَ وقُمُصٌ وقُمْصانٌ. وقَمَّص الثوبَ: قَطَعَ منه قميصاً؛ عن اللحياني. وتَقَمَّصَ قميصَه: لَبسه، وإِنه لَحَسن الْقِمْصة؛ عن اللحياني. ويقال: قَمَّصْتُهُ تقميصاً أَي أَلبستُه فتَقَمَّص أَي لَبِس. وروى ابن الأَعرابي عن عثمان أَن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، قال له: إِن اللّه سَيُقَمِّصُك قميصاً وإِنك سَتُلاصُ على خَلْعِهِ فإِياك وخَلْعَه، قال: أَراد بالقميص الخلافة في هذا الحديث وهو من أَحسن الاستعارات. وفي حديث المَرْجُوم: إِنه يَتَقَمَّص في أَنهار الجنة أَي يَتَقَلَّب ويَنْغَمِس، ويروى بالسين، وقد تقدم. والقميص: غِلاف القلب. قال ابن سيده: وقَمِيصُ القلب شحمه أُراه على التشبيه. والقِماص: أَن لا يَسْتَقر في موضع تراه يَقْمِصُ فيَثِب من مكانه من غير صبر. ويقال للقَلِقِ: قد أَخذه القِماص. والقَماص والقُماص: الوثب، قمَصَ يَقْمُص ويَقْمِص قُماصاً وقِماصاً. وفي المثل: أَفلا قِماص بالبعير؛ حكاه سيبويه، وهو القِمِصَّى أَيضاً؛ عن كراع. وقَمَص الفرسُ وغيرُه يقمُص ويقمِص قَمْصاً وقِماصاً أَي اسْتَنَّ وهو أَن يرفع يديه ويطرحهما معاً ويَعْجِنَ برجليه. يقال: هذه دابة فيها قِماص، ولا تقل قُماص، وقد ورد المثل المتقدم على غير ذلك فقيل: ما بالعَيْر من قِماص، وهو الحِمار؛ يُضْرَب لمن ذَلّ بعد عز. والقَمِيص: البِرْذَوْن الكثير القِماصِ والقُماص، والضم أَفصح. وفي حديث عمر: فَقَمَص منها قَمْصاً أَي نَفَر وأَعرض. وفي حديث عليّ: أَنه قَضَى في القارِصَة والقامِصَة والواقِصَة بالدية أَثلاثاً؛ القامِصَة النافِرَة الضاربة برجلها، وقد ذكر في قرص. ومنه حديث الآخر: قَمَصَت بأَرْجُلِها وقنصت بأَحْبُلها. وفي حديث أَبي هريرة: لتَقْمِصَنَّ بكم الأَرضَ قُماص البَقَر، يعني الزلزلة. وفي حديث سليمان ابن يسار: فقَمَصَت به فصرَعَتْه أَي وثَبَت ونَفَرَت فأَلْقَتْه. ويقال للفرس: إِنه لقامِص العُرْقُوب، وذلك إِذا شَنِج نَساهُ فَقَمَصَتْ رِجْلُه. وقَمَصَ البَحْرُ بالسفينة إِذا حرَّكها بالموج.ويقال للكذاب: إِنه لَقَموص الحَنْجَرَة؛ حكاه يعقوب عن كراع. والقَمَص: ذُبابٌ صِغار يَطير فوق الماء، واحدته قمَصَة. والقَمَصُ: الجَراد أَوَّلَ ما تَخْرُجُ من بيضه، واحدته قمَصَة.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR121 harf* ق م ص * * القَمِيصُ * الذي يلبس والجمع * القُمْصانُ * و * الأَقْمِصةُ * و * قَمَّصًهُ * قميصا * فَتَقَمَّصَهُ * أي لبسه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.915 harfقمص الفرس وغيره يقمص ، بالضم، ويقمص ، بالكسر، قمصا وقماصا، بالضم والكسر ، واقتصر الجوهري على الكسر: ومنع الضم، وهما جميعا في كتاب يافع ويفعة فقال: هو قماص الدابة وقماصه، أو إذا صار ذلك عادة له فبالضم، وهو أي القمص والقماص أن يرفع يديه ويطرحهما معا، ويعجن برجليه ، وهو الاستنان أيضا. قمص البحر بالسفينة ، إذا حركها بالموج، كما في الصحاح، وهو مجاز. من المجاز: القماص ككتاب: القلق
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR7.341 harfقَمَصَ
1 قَمَصَ ذ , aor. قَمُصَ (S, M, A, Msb, K) and قَمِصَ , (S, M, Msb, K,) inf. n. قَمْصٌ (S, Msb, K) and قِمَاصٌ, (S, M, A, K, or this is a simple subst., Msb,) and قُمَاصٌ, (M, K, or this last is not allowable, S,) He (a horse or other animal, S, A, K, or a camel, Msb) raised his fore legs together and put them down together, (S, A, Msb, K,) on being mounted or ridden, (Msb,) and beat the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.193 harfقَمَصَ
قَمَصَ I , U ( n. ac. قَمْص 1 , قُمَاْص 24 ),
a. Bounded; plunged, reared, pranced; frisked.
b. ( n. ac. قَمْص 1 , قِمَاْص 23 , قُمَاْص 24 ), Galloped.
c. [ Bi ], Shied, ran away with.
d. [ Bi ], Tossed about ( a ship: sea ).
e. Became twitched up ( leg ).
قَمَّصَ
قَمَّصَ II ,
a. see I (c) .
b. Clad with a shirt.
c. Invested with.
d. Cut out a shirt from.
تَقَمَّصَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR10.970 harfقمص
قَمَصَ - يَقْمُصُ - قَمِِيْص
قمَصَ - يَقْمُصُ + شيء + كائناً: غطاه وستره، وأعطاه به هيئة وحسناً
قَمِيْص: على وزن " فعيل " اسم فاعل مبالغة من " قَمَصَ - يَقْمُصُ ": الساتر مع إعطاء هيئة وحسن: وهو اصطلاحاً نوع من الثياب يلبس في القسم الأعلى من الجسم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اللباس والستر والتغطية التي تأخذ شكل الجسم المغطى وتلتصق به
Mücavir kökler39 mücavir (53 toplam)
- قدد
4 ortak ayet · Sırım demektir
- دبر
3 ortak ayet · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
- أهل
3 ortak ayet · Hilal yeni ay demektir
- كذب
3 ortak ayet · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
- لفي
1 ortak ayet · Bulduk
- سول
1 ortak ayet · Sevil: “Seyl”den türemiştir
- رود
2 ortak ayet · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
- سود
1 ortak ayet · Kararan
- صدق
2 ortak ayet · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
- دمم
1 ortak ayet · Ve kan
- عون
1 ortak ayet · Yardım istenilen
- جمل
1 ortak ayet · Erkek deve demektir
Geçtiği ayetler(6)
وَاسْتَبَقَا الْبَابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَا الْبَابِ قَالَتْ مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
Onun gömleğiİkisi de kapıya koştular. Kadın, onun gömleğini arkasından boylu boyunca yırttı. Kapının yanında efendisine rast geldi. Kadın dedi ki: Ailene kötülük etmek isteyenin cezası; zindana atılmaktan veya acıklı bir azabdan başka ne olabilir?
فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ
Onun gömleğiGömleğinin arkadan yırtılmış olduğunu görünce; (kadının kocası) dedi ki: Doğrusu bu, sizin tuzağınızdandır, siz kadınların tuzağı büyüktür.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قمص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ثوب, لبس, سربل, ستر |
| Zıt Kök | عري |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi veya bedeni içine alarak bütünüyle saran, dış tesirlere karşı örten kılıf ve bu örtünün hareketle kaynaşması |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın iç hakikati ile dış dünya arasındaki maddî-mânevî arayüz; hakikatin, suçsuzluğun ve şifanın somut delil örtüsü |
| Çekirdek Özet 3 | Bir role, makama veya kimliğe bürünme; iç durumu dışa yansıtan ya da gizleyen kurumsal ve ahlaki zarf |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca alelâde bir dikişli giysi parçasından ibaret sayıp Kur'an kurgusundaki turnsal/adli gösterge ve bürünme işlevini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قم | Toplamak, kuşatmak, yükseltip tepesinde bir araya getirmek; nitekim قمح başaklanıp taneyi toplama, قمر ışığı toplayıp aksettiren dolunay, قمطر sıkıca bağlayıp toplama, قمع boyun eğdirip içine bastırma ve قمل çoklukla sarıp kaplama anlamlarını taşır | ص | Çekirdekteki toplama ve sarma eylemine sıkıştırma, bedene tam oturma, sımsıkı kuşatarak bir kılıf gibi sarıp onunla birlikte devinme niteliği kazandırmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Nesnenin sınırlarını belirleme, bir araya toplama ve bir eksen etrafında odaklama hareketini başlatır |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Kuşatılan nesnenin kıvrımlarına uyum sağlayan, dalgalanan, akıcı ve sürekli olan kaplayıcı dokuyu temsil eder |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Sarılan nesneyi sıkıca tutma, kavrama, ayrılmaz bir biçimde üzerine yapışarak sabitleme işlevini yükler |
| قمص | Sınırları belirlenip toplanan esnek bir dokunun gövdeyi sımsıkı yakalayarak örtmesi | Gövdeyi içine alıp onun hareketleriyle birleşen, hem koruyan hem de hareketi yansıtan kılıf ve zarf hareketini doğurur |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bedeni boyundan aşağıya doğru örten, baş ve kollar için açıklığı bulunan dikişli giysi; devenin ayaklarını vurarak sıçraması ve denizin gemiyi dalgalarla çalkalaması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde zırh ve bedeni koruyan esnek örtü anlamında kullanılmıştır. Cerîr bir beytinde bu kullanımı şöyle aktarır: تَدْعُو هوازنَ والقميصُ مُفاضةٌ / تَحْتَ النّطاقِ، تُشَدُّ بالأَزرار |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Esîr ve diğer hadis lügatlerinde geçen rivayette Hz. Ali'nin hükmü bağlamında sıçrayan, depinen hayvan için قامصة ifadesi yer alır; ayrıca hilafet makamına bürünme istiâresi olarak Hz. Osman'a söylenen إِنَّ اللَّهَ سَيُقَمِّصُكَ قَمِيصاً rivayetinde makam kılıfı olarak kullanılmıştır |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, en-Nihāye fî Garîbi'l-Hadîs.
Sami etimolojik katman
Arapça قمص kökü, Semitik sahada hem bir giysi türünü (gömlek, tunik, iç örtüsü) hem de bürünme veya çalkantılı hareket bildiren köklerle irtibatlıdır. Kökün isim formu olan Arapça قَمِيص (tunik, gömlek), Akdeniz ve Yakındoğu kültür havzasında ortak bir tekstil ve giyim terimi olarak yaygındır; Süryanice qamīṣā (iç giysisi, gömlek) ve Geç İbranice qāmīṣ biçimleriyle doğrudan örtüşür. Bu kelimenin Geç Latinceye camisia olarak geçişi de aynı bölgesel ticaret ve kültür etkileşiminin bir parçasıdır. Diğer yandan Maqāyīs al-Lugha'nın işaret ettiği üzere kökün fiilî çekirdeği sıçrama, çalkalanma ve bir şeyin içine girip yerleşme (انشيام) hareketini içerir. Dolayısıyla kök, hem bedenin hareketlerine göre dalgalanan dikişli bir muhafaza örtüsünü hem de bir kılıfın içine girip onun şeklini alma devinimini temsil eden köklü bir Semitik arka plana dayanmaktadır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قمص fiili: Sıçramak, depinmek; bir kılıfın içine girmek; قَمِيص: Bedene giyilen gömlek, kalbi saran zar | Çekirdek, içine girilen ve bedeni sararak onunla hareket eden esnek örtü ile çalkantılı devinim arasında çift yönlü semantik bağ kurar | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice qamīṣā, İbranice qāmīṣ | İç giysisi, keten tunik ve gömlek anlamında ortak kültürel ve fonetik süreklilik mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Geç Latince camisia, İtalyanca camicia, Fransızca chemise | Akdeniz havzası tekstil alışverişi yoluyla Sami dillerinden Batı dillerine geçmiş örtü ve tunik terimi | Güçlü |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab, Oxford Latin Dictionary.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قمص | Anlamlı | Sarmak, giydirmek, sıçramak | Bir nesneyi kılıf gibi sarıp içine almak veya hareketle çalkalanmak | Hedef kök; Kur'an'da 6 kez geçer |
| قصم | Anlamlı | Kırmak, parçalamak, helak etmek | Bir şeyi ortasından çatırdatarak veya ezerek ikiye ayırmak, belini kırmak | Ortak sertlik unsuru taşır; zıt yönlü olarak parçalama bildirir; Kur'an'da geçer |
| مقص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir |
| مصق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir |
| صقم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir |
| صمق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قمص | Merkez | Bedeni saran kılıf ve gömlek | Bedenin bizzat üst kısmına oturan, yırtılabilen, kokuyu ve izi tutan dolaysız örtü | İç hakikati dışa taşıyan ve eylemin delilini barındıran şahsi örtü |
| ثوب | Komşu | Genel giysi ve elbise | Dökümlü, genel ve her türlü biçilmiş kumaşı kapsar; bedene oturma ve kılıf olma özelliği قمص kadar dar değildir | Bir duruma geri dönme ve örtünme nesnesi |
| لبس | Komşu | Bürünme ve giyinme eylemi | Giysinin kendisinden ziyade üstünü örtme, bürünme ve bazen hakikati gizleme fiiline odaklanır | Bir örtünün altına girip görünmez kılınma hali |
| سربل | Komşu | Zırh, gömlek ve koruyucu zırh-elbise | Bedeni sıcaktan veya savaştan korumak üzere giyilen geniş muhafaza giysisidir | Savunma ve himaye amacı öne çıkar |
| ستر | Komşu | Gizleme ve perdeleme | Görünmeyi engellemek amacıyla araya çekilen engel veya perde | Dikişli bir giysi değil, mutlak set çekme eylemidir |
| عري | Zıt | Çıplaklık ve soyunma | Örtünün, kılıfın ve muhafazanın bütünüyle kalkması; korumasız ve açıkta kalma | Bedeni ve hakikati zarfsız bırakma hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قمص | Gömlek, kılıf, bürünme | Bedeni saran dikişli giysi ve kalbi/nesneyi örten zar | Kesin |
| Latince | camisia, indusium | Gömlek, iç tuniği | Bedene dolaysız temas eden iç giysiyi karşılar; adli ve sembolik bürünme boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | shirt, tunic, garment, sheath | Gömlek, tunik, kılıf | Fiziksel giysiyi tam karşılar; ancak kökün sıçrama ve hal bürünme nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Hemd, Gewand, Hülle | Gömlek, giysi, örtü/kılıf | Maddi giysi ve örtü boyutunu verir; olayın adli kanıtı olma derinliği bağlama bağlıdır | Güçlü |
| Fransızca | chemise, tunique, enveloppe | Gömlek, tunik, zarf | Kelime kökeni bakımından akrabadır; fiziki gömlek sınırında kalır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَمِيصَهُ (üzerine yalan kan sürülen gömlek) | Sahte delil ve iftira perdesi | Kardeşlerin Yusuf'u kurdun yediğini iddia ederek sundukları düzmece kanıt bağlamı (Yûsuf 12:18) |
| قَمِيصَهُ (arkadan yırtılan gömlek) | İffet, masumiyet ve suçsuzluk burhanı | Kadının arkadan çekmesi sonucu yırtılmasıyla hakikatin ortaya çıktığı adli teftiş bağlamı (Yûsuf 12:25, 12:26, 12:27, 12:28) |
| بِقَمِيصِي (yüze sürülen gömlek) | Şifa vesilesi, koku ve kavuşma müjdesi | Yusuf'un babasının görmeyen gözlerine sürülmek üzere gönderdiği müjde ve kavuşma vasıtası bağlamı (Yûsuf 12:93) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ismeti ve ilahi tedbir | Hz. Yusuf'un masumiyetinin fiziki bir iz üzerinden teyit edilmesi ve kaderin zahiri nesneler eliyle tezahürü | Eşyanın hakikati perdeleyen değil, açığa çıkaran bir âyete dönüşmesi |
| Fıkıh | Karinelerle hüküm verme ve adli tıp | Yırtığın önden veya arkadan oluşunun (kadd) kesin delil ve karine sayılıp sayılamayacağı meselesi | İkrar veya beyyine dışındaki somut maddi izlerin delil gücü (levâsık ve karâin) |
| Tefsir | Kıssa kurgusu ve sembolik anlatım | Yusuf kıssasında gömleğin üç evreli (hüzün/iftira, aklanma/masumiyet, şifa/kavuşma) dönüşümü | Olay örgüsünün merkezindeki turnusol ve hafıza taşıyıcısı nesne |
| Hadis | Hilafet ve yönetim emaneti | Hz. Osman'a hitaben buyrulan "Allah sana bir gömlek giydirecek..." rivayeti | Makam, yetki ve vazifenin kişiye giydirilen ilahi bir kılıf oluşu istiâresi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve masumiyet örtüsü | İffet zırhı | Günah ile takva arasındaki ayrışmayı görünür kılma | İnsanın ahlaki konumunu dış dünyadaki fiili duruşuyla tescil eden arayüz | Güçlü |
| İlmi | Maddi kanıt ve adli karine | Nesnel iz / Gösterge | Olayın mahiyetini mekanik izler üzerinden kanıtlama | Yırtılma yönünün hareket vektörünü göstererek fail ile mağduru belirlemesi | Kesin |
| Siyasi | Makam ve meşruiyet temsili | Hilafet/İktidar kılıfı | Yönetim yetkisini şahsa giydirip onu mesul kılma | Siyasi otoritenin kişisel bir mülk değil, emanet bir libas olduğunu gösterme | Güçlü |
| İktisadi | Emek, üretim ve ticaret nesnesi | Katma değerli dokuma | Temel tüketim maddesinden kimlik ve statü göstergesine geçiş | Hammaddenin dikiş ve sanatla ferdi bir zarfa dönüştürülerek değer kazanması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sınır tabakası (boundary layer) ve vektörel kuvvet analizi | Akışkanlar mekaniğinde yüzey ile akış arasındaki arayüz; mekanikte gerilme kuvvetinin yırtılma noktası ve yönü üzerinden (önden/arkadan) etki eden kuvvetin yön vektörünü ele vermesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Adli göstergebilim (forensic semiotics) ve rol kuramı | Sosyolojide bireye biçilen toplumsal rolün giyilmesi; kriminalistikte temas edilen nesnenin üzerinde failin ve eylemin geriye dönük silinmez izler bırakması ilkesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir gündelik tekstil ürünü veya gardırop eşyası derecesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da قمص kelimesi, bir insanın ahlaki dramında yalanın, suçsuzluğun ve vuslatın üzerine yazıldığı tarihsel ve adli bir mahkeme belgesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yusuf kıssasını sadece masalsı bir aile ve saray çekişmesi sanmak; Kur'an'ın eşya-insan ilişkisinde nesnelerin taşıdığı şahitlik ve karine hukukunu gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an kıssalarında hiçbir nesnenin rastgele anılmadığını; gömleğin bir iftira aletinden adli bir berat senedine ve nihayetinde şifa veren bir müjdeye dönüşümünü göstererek somut eşyanın manevi hakikatlerle bağını kurar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf suresindeki düğüm, çatışma, aklanma ve kavuşma sahnelerinde (12:18, 12:25-28, 12:93) olay akışını belirleyen temel eksendir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin yalnızca sözlü beyanlarla ispatlanabileceği zannını yıkar; fiziksel göstergelerin ve nesnel karinelerin yalanı boşa çıkaran ilahi bir adalet mekanizması olduğunu ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBedenin üzerine giyilen, baş ve kollar için açıklığı olan, gövdeyi bir zarf gibi sararak onun hareketleriyle devinen dikişli iç ve dış giysisi.
- Soyut anlamİnsanın iç dünyası ile toplumsal ve adli çevre arasındaki temas yüzeyi; eylemin, niyetin ve masumiyetin üzerine kaydedildiği nesnel gösterge katmanı.
- Sistematik karşılıkAdli mekanizmada karineye dayalı ispat sistemi; siyasette emanet edilen kurumsal rol ve kimlik zarfı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde maddi örtüyü (gömleği), yüzeye etkiyen dış kuvvet vektörünü (çekme, yırtma, kan bulaşması gibi fiziksel temasları), bu kuvvetin yüzeyde oluşturduğu gerilme ve deformasyon sınır bölgesini (yırtık veya leke alanını), bu etkinin doğrultusal ayrışmasını (önden veya arkadan oluşunu), ise bu nesnel izin adli ve ahlaki değerini (0: sahte/suçlu, 1: hakiki/masum) simgeler. Kökün temsil ettiği hareket, fiziksel örtünün üzerindeki deformasyon vektörü aracılığıyla gizli hakikatin ikili bir kesinlikle açığa çıkmasıdır.