كبد
ك - ب - د
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
Kumluğun veya geniş bir sahanın orta yerine veya merkezine kebed denir. İnsanın ciğerine kebed denir. Türkçe’deki göbek kelimesi bu anlamdadır. Kubad ciğerdeki hastalığa denir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kumluğun veya geniş bir sahanın orta yerine veya merkezine kebed denir. İnsanın ciğerine kebed denir. Türkçe’deki göbek kelimesi bu anlamdadır. Kubad ciğerdeki hastalığa denir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.377 harfالكاف والدال والباء معهما
ك د ب، ك ب د مستعملان فقط كدب: الكدب: الدم الطري، وقرئ: "بدم كَدِبٍ".
والكَدَبُ: البياض في أظفار الأحداث.
كبد: الأكبادُ جمع كِبَد، وهي اللحمة السوداء في البطن. والكبد، يذكر ويؤنث، قال:
لها كبد ملساء ذات أسرة ... ... ... ... ... ...
وموضعه من ظاهر يسمى كبداً، وفي الحديث: "وضع يده على كَبِدي".
والأكْبَدُ: الناهد موضع الكَبِدِ، وقد كَبِدَ كَبَداً.
والكَبِدُ: كبد القوس،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR932 harfالكَبِدُ والكِبْدُ: واحدة الأكْبادِ، ويقال أيضاً: كَبْدٌ للتخفيف. وكَبِدُ السماء: وسطها يقال: كَبَّدَ النجمُ السماءَ، أي توسَّطها. وتَكَبَّدَتِ الشمسُ، أي صارت في كَبِدِ السماءِ. وتَكَبَّدَ اللبنُ: غَلُظَ وخَثُرَ. وكُبَيْداتُ السماءِ، كأنَّهم صغَّروا كُبيدَةً ثم جمعوا. وكَبِدُ القوسِ: مَقبِضها. يقال: ضَع السهمَ على كَبِدِ القوسِ، وهي مل بين مقبِضها ومجرى السهم منها. وكَبَدْتُ الرجلَ: أصبْت
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.629 harfك د ب
كدب ، كبد ، دكب : مستعملة .
كدب : أهمله الليث .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : المَكْدُوبة من النساء : النقيّة البياضِ .
وسئل أبو العباس عن قراءةِ من قرأَ : ( بدم كدب ) ( يوسف : 18 ) بالدَّال فقال : إن قرأ به قارىء فله مَخْرجٌ ، قيل له فما هو فله إمام فقال : الدَّمُ الكَدِبُ : الذي يضرِب إلى البياض مأخوذٌ منْ كَدَبِ الظُّفْرِ وهو وبَشُ بياضِه .
دكب : والمَدْكُوبةُ : المعضوضة مِن
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.840 harf(باب الكاف والباء وما يثلثهما)
(كبت) الكاف والباء والتاء كلمة واحدة، وهي من الإذلال والصَّرفِ عن الشيء. يقال: كَبَتَ اللهُ العدُوَّ يَكْبِتُه، إذا صَرَفَهُ وأذلَّهُ. قال الله تعالى: ﴿إنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ ورَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ﴾ [المجادلة 5].
(كبث) الكاف والباء والثاء كلمةٌ، وهي الكَبَاث، يقال: إنَّه حَمْل الأراك. وحَكَوْا عن الشَّيباني: كَبِثَ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR394 harf- الكبد معروفة، والكبد والكباد توجعها، والكبد إصابتها، ويقال: كبدت الرجل: إذا أصبت كبده، وكبد السماء: وسطها تشبيها بكبد الإنسان لكونها في وسط البدن. وقيل: تكبدت الشمس: صارت في كبد السماء، والكبد: المشقة. قال تعالى: ﴿لقد خلقنا الإنسان في كبد﴾ [البلد/4] تنبيها أن الإنسان خلقه الله تعالى على حالة لا ينفك من المشاق ما لم يقتحم العقبة ويستقر به القرار، كما قال: ﴿لتركبن طبقا عن طبق﴾ [الانشقاق/19].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR839 harfك ب د
هو يأكل كبود الدجاج وأكبادها وبكدته: أصبت كبده وكبد فلان فهو مكبود وكبده الماء.
وكبد كبداً: اشتكى كبده ورجل أكبد وأصابه الكباد.
ومن المجاز: بلغ كبد السماء وكبيداء السماء وكبيدات الماء.
وتكبّدت الشمس: توسطتالسماء.
وتكبّدت الفلاة: توسطتها.
وتكبد اللبن: خثر.
وفرس وجمل أكبد: واسع الجوف ناهد موضع الكبد.
قال يصف جملاً: أكبد زفّاراً بقد الأنسعا وقوس كبداء:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.394 harfالكَبِدُ والكِبْدُ، مثل الكَذِب والكِذْب، واحدة الأَكْباد: اللحمة السوْداءُ في البطن، ويقال أَيضاً كَبْد، للتخفيف، كما قالوا للفَخِذ فَخْذ، وهي من السَّحْر في الجانب الأَيمن، أُنْثى وقد تذكر؛ قال ذلك الفرّاء وغيره. وقال اللحياني: هو الهواءُ واللُّوحُ والسُّكاكُ والكَبَدُ. قال ابن سيده: وقال اللحياني هي مؤنثة فقط، والجمع أَكبادٌ وكُبُودٌ. وكَبَدَه يَكْبِدُهُ ويَكْبُدُه كَبْداً: ضرَب كَبِدَه. أَبو
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR381 harf* ك ب د * * الكَبِدُ * و * الكِبْدُ * بوزن الكذب والكذب واحد * الأكْبادِ * ويقال * كَبْدُ * بوزن فلس للتخفيف كما يقال للفخذ و * كَبِدُ * السماء وسطها و * الكَبَدُ * بفتحتين الشدة ومنه قوله تعالى ﴿لقد خلقنا اٌنسان في كبد﴾ و * كابَدَ * الأمر قاسى شدته و * الكُبَادُ * بالضم وجع الكبد وفي الحديث ﴿الكباد من العب﴾ وقولهم تضرب إليه * أكْبَادُ * الإبل أي يرحل إليه في طلب العلم وغيره
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.290 harfالكبد بالفتح مع السكون مخفف من الكبد كالفخذ والفخذ. والكسر مع السكون، وهو أيضا مخفف من الذي بعده، كالكذب والكذب، اللغة المستعملة المشهورة الكبد، ككتف، وبه صدر الجوهري والفيومي وسائر أئمة اللغة. بل أغفلا اللغة الأولى، وإنما ذكره صاحب اللسان، فكان ينبغي للمصنف أن يقدم اللغة الفصحى المشهورة على غيرها، أي معروفة، وهي من السحر في الجانب الأيمن لحمة سوداء، أنثى وقد تذكر، قال ذلك الفراء وغيره. قال ابن
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.680 harfكَبَدَهُ
1 كَبَدَهُ ذ , (aor. كَبِدَ , AZ, L, K, and كَبُدَ , L, K, inf. n. كَبْدٌ, L,) He, or it, hit, or smote, or hurt, his كَبِد [or liver]: (AZ, S, IKtt, L:) or struck it. (L, K.) ― -b2- كَبَدَهُمُ البَرْدُ, (aor. كَبِدَ and كَبُدَ , K,) (assumed tropical:) The cold affected them severely; distressed them; straitened them: (L, K:) or, smote their livers; which only the most intense cold
كَبَدَهُ 1 كَبَدَهُ ذ , (aor. كَبِدَ , AZ, L, K, and كَبُدَ , L, K, inf. n. كَبْدٌ, L,) He, or it, hit, or smote, or hurt, his كَبِد [or liver]: (AZ, S, IKtt, L:) or struck it. (L, K.) ― -b2- كَبَدَهُمُ البَرْدُ, (aor. كَبِدَ and كَبُدَ , K,) (assumed tropical:) The cold affected them severely; distressed them; straitened them: (L, K:) or, smote their livers; which only the most intense cold does. (L, from a trad.) ― -b3- كَبِدَ, aor. كَبَدَ , (L, K,) inf. n. كَبَدٌ, (L,) He had a pain in his liver: (L, K) and (A, L:) or كُبِدَ, (K,) inf. n. كُبَادٌ, (TA,) he had a complaint of his liver. (L, K.) -A2- كَبِدَ, aor. كَبَدَ , (L,) inf. n. كَبَدٌ, (S, L, K,) He was big in the belly, (L, K,) in its upper part: (L:) he (a man) was bulky in the middle, and therefore slow in his pace. (S, L.) ― -b2- It (anything) was big, or large, and thick, in the middle. (L.) -A3- See 5.
2 كَبَّدَ See 5.
كابد الأَمْرَ 3 كابد الأَمْرَ ذ , (inf. n. مُكَابَدَةٌ and كِبَادٌ, L, K,) (tropical:) He endured the thing; struggled, or contended, with, or against, it; struggled or contended with, or against, its difficulty, or severity; syn. قَاسَاهُ, (L, K,) or قَاسَى شِدَّتهُ; (S;) he endured, or struggled, or contended, with or against, its difficulty, trouble, or inconvenience; syn. عَانَى مَشَقَّتَهُ: (L:) he underwent difficulties, troubles, or inconveniences, in doing it. (Msb.) ― -b2- كابد اللَّيْلَ (tropical:) He (a man) braved (رَكِبَ) the terribleness and difficulty of the night. And كَابَدْتُ ظُلْمَةَ هٰذِهِ اللَّيْلَةِ مُكَابَدَةً شَدِيدَةً I braved the darkness of this night with a mighty braving. (Lth, L.) ― -b3- بَعْضُهُمْ يُكَابِدُ بَعْضًا (tropical:) [One party of them struggles, contends, or strives, against the opposition of the other]: said of adversaries in a contest, litigation, or the like. (A.)
تكبّدهُ 5 تكبّدهُ ذ (tropical:) He tended, or betook himself, or directed himself or his course, to, or towards, it, namely, an affair, (L, K,) and a town or country; syn. قَصَدَهُ; (L, K;) as also ↓ كَبَدَهُ, aor. كَبِدَ and كَبُدَ . (K, TA.) -A2- تكبّد (tropical:) It (milk) became thick; (S, A, L, K;) as also any other beverage; (L;) and (the former) became thick like liver, so as to quiver. (L.) -A3- تكبّدت الشَّمْسُ, (S, A,) or تكبّدت الشمسُ السَّمَآءَ, (L, K,) (tropical:) The sun became in the كَبِد, (S, L,) or كُبَيْدَآء, (K,) of the sky; (S, L, K;) became in the middle of the sky; culminated; (A;) as also ↓ كبّدت, inf. n. تَكْبِيدٌ: (K:) and النَّجْمُ السَّمَآءَ ↓ كبّد the star, or asterism, [or the Pleiades,] culminated. (S, L.) [See an ex. in a verse cited voce خَشَفَ.] ― -b2- تكّبد الفَلَاةَ (tropical:) He directed his course to, or towards, the middle and main part of the desert. (L.)
كَبْدٌ كَبْدٌ ذ and كِبْدٌ: see كَبِدٌ.
كَبَدٌ كَبَدٌ ذ (tropical:) Difficulty; distress; affliction; trouble. (S, A, L, Msb, K.) Ex. وَقَعَ فِى كَبَدٍ He fell into difficulty, &c. (A.) So in the words of the Kur, [xc, 4,] لَقَدْ خَلَقْنَا الْاـِنْسَانَ فِى كَبَدٍ Verily we have created man in difficulty, &c., (S, L, Jel,) in a state in which he has to contend with the afflictions of the present life and the difficulties pertaining to the life to come: (Zj, * Jel:) or فى كبد here signifies, in a right and just state: (Aboo-Tálib, L:) or in an erect state, and in just proportion: (Fr; L:) or in an erect state, and walking upon his two legs; whereas other animals are not erect: or in the belly of his mother, with his head towards her head; in which state the child remains until near the birth, when it becomes inverted. (L.) ― -b2- And see كَابِدٌ and كَبِدٌ.
كَبِدٌ كَبِدٌ ذ , (S, L, Msb, K, &c.,) the most chaste and best known form of the word, (TA,) and ↓ كِبْدٌ, (S, L, Msb, K,) a contraction of the former, (Msb,) and ↓ كَبْدٌ, (S, L, K,) also a contraction of the first, (S,) [The liver;] a certain black piece of flesh on the right of the lungs: (L:) fem., and sometimes masc.; (Fr, L, Msb, K;) or fem. only: (Lh, ISd, L, Msb:) pl. أَكْبَادٌ (S, L, Msb, K) and كُبُودٌ; (L, Msb, K;) the latter seldom used. (Msb) ― -b2- Also, [the first,] (tropical:) The place of the liver, outside: (L;) the side. (K) It is said in a trad., فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى كَبِدِى, meaning, And he put his hand upon my side externally; or, upon the external part of my side, next the liver. (L.) ― -b3- (assumed tropical:) The inside of an animal, altogether. (Kr, ISd, K.) Sometimes used in this sense. (Kr, ISd.) ― -b4- (tropical:) The inside, meaning a cave, or ravine, of a mountain. (L.) ― -b5- كَبِدُ الأَرْضِ (tropical:) The interior of the earth: (Msb:) or the minerals (مَعَادِن) of the earth: (A:) or the gold and silver and the like that are in the mines of the earth: (L:) pl. أَكْبَادٌ (A, L) and كُبُودٌ. (L.) It is said in a trad. وَتَلْقِى الأَرْضُ أَفْلَاذَ كَبِدِهَا (tropical:) And the earth shall cast forth what is hidden in her belly, of treasures and minerals. (L.) ― -b6- (tropical:) The middle of anything, (A, L, Msb, K, *) and its main part. (L, K.) ― -b7- (tropical:) The middle of the sea. (L.) ― -b8- (tropical:) The middle of a butt for archers. (A, L.) ― -b9- دَارُهُ كَبِدَ نَجْدٍ (tropical:) His house is in the middle of Nejd. (A.) ― -b10- كَبِدٌ; (L;) in the K, ↓ كَبَدٌ; but none [except F] says so; (MF;) The middle of a tract of sand, (L, K,) and its main part. (L.) ― -b11- كَبِدٌ; (S, A, L, Msb;) in the K, ↓ كَبَدٌ; but none [except F] says so; (MF;) and ↓ كَبْدٌ, and ↓ كَبْدَآءُ, (K,) and ↓ كُبَيْدَاتٌ, (S, A, L,) as though they had formed the dim. كُبَيْدَةٌ from كَبِدٌ, and then formed the pl.; (S, L;) in the K, كُبَيْدَاةٌ; but this is wrong; (TA;) and ↓ كُبَيْدَآءُ, (L, Msb, K,) dim. of كَبِدٌ, contr. to rule, like سُوَيْدَآءُ; (Msb;) [or dim. of كَبْدَآءُ;] (tropical:) The middle of the sky, (S, A, L, K,) and its main part: (L;) or [the meridian of the sky;] the middle of the sky, wherein is the sun at the time of its declining from the meridian: (L:) or the part of the middle of the sky which faces the spectator. (Lth, L, Msb.) ― -b12- كَبِدٌ (Lh, L; in the K, كَبَدٌ;) (assumed tropical:) The air; (Lh, L, K;) as also ↓ كَبْدَآءُ. (L.) ― -b13- كَبِدٌ (tropical:) of a bow, The handle: (S, A, Msb:) or the part a little above the handle, (Az, L, Msb,) against which the arrow goes: (Az, L:) or the part between the two extremities of the handle, and that along which the arrow runs: (S, L:) or the part [midway] between the two extremities of its suspensory string or cord or the like: (As, L, K:) [see رِجْلٌ:] or the space of a cubit from its handle: (L, K:) or each part where the thong of its suspensory string or the like is tied: (L:) in the bow is its كَبِد, which is the part [midway] between the two extremities of its suspensory string or the like; then, next to this, the كُلْيَة; then, next to this, the أَبْهَر; then, next to this, the طَائِف; then, the سِئَة, which is the curved part of each extremity. (As, L.) ― -b14- فُلَانٌ تُضْرَبٌ اـِلَيْه أَكْبَادُ الاـِبِلِ Such a one is a person to whom men journey seeking knowledge &c. (S, L, K.) [See an ex. in the first paragraph of art. ضرب.] ― -b15- سُودٌ الأَكْبَادِ [Black-livered men;] a designation of enemies, (As, S, L, K,) similar to صُهْبُ السِّبَالِ [q. v.]: (As, S, L:) they are so called because the effects of rancour, or malevolence, have [as it were] burnt their livers so that they have become black; the liver being the source of enmity. (L.)
كبْدَاءُ كبْدَاءُ ذ : see كَبِدٌ, and أَكْبَدُ.
كُبَادٌ كُبَادٌ ذ Pain of the liver: (S, L, K:) or a disease, or complaint, of the liver. (L.) The only known word, signifying a disease, derived from the name of the member affected, except نُكَافٌ and قُلَابٌ. (Kr.) It is said in a trad. الكُبَادُ مِنَ العَبِّ, (S, L,) i. e., The pain, or disease, of the liver is from drinking water without sipping. (L.)
كُبَيْدَاءُ كُبَيْدَاءُ ذ and كُبَيْدَاتٌ: see كَبِدٌ.
كَبَّادٌ كَبَّادٌ ذ A certain species of the لَيْمُون; [citrus limon sponginus Ferrari: (Delile, Flor. Aeg. Illustr., no. 748:) a coll. gen. n.: n. un. with ة]. (TA.)
كَابِدٌ كَابِدٌ ذ (tropical:) a subst. from كَابَدَ, (ISd, L, K,) [in the sense of مُكَابَدَةٌ: see 3:] as also ↓ كَبَدٌ. (MF.) Ex. of the former, وَلَيْلَةٍ مِنَ اللَّيَالِى مَرَّتْ بِكَابِدٍ كَابَدْتُهَا وَجَرَّتْ [Many a night of nights has passed with a struggling against its severity: I have struggled against its severity; and it was long]. Said by El-'Ajjáj. جرّت signifies طالت. (L.) ― -b2- You also say, of adversaries in a contest, litigation, or the like, مِنْ أَمْرِهِمْ ↓ اـِنَّهُمْ فِى كَبَدٍ (tropical:) [Verily they are in a state of struggling, contention, or strife, against mutual opposition with respect to their affair]. (A.)
أَكْبَدُ أَكْبَدُ ذ Anything big, or large, and thick, in the middle. (L.) ― -b2- كَبْدَآءُ A she-camel large in the middle: (L:) and in like manner, a tract of sand, رَمْلَةٌ. (L, K.) ― -b3- أَكْبَدُ Big in the upper part of the belly: (L:) a man bulky in the middle, and therefore slow in his pace: fem. كَبْدَآءُ. (S, L, K. *) ― -b4- Having the place of his liver rising, or prominent. (K.) ― -b5- قَوْسٌ كَبْدَآءُ (tropical:) A bow of which the handle fills the hand: (S, A, L, K:) or, of which the part called the كَبِد is thick and strong. (L.) ― -b6- كَبْدَآءُ (assumed tropical:) A mill that is turned with the hand: (L, K:) so called because of the difficulty, or trouble, with which it is turned. (L.) -A2- See مَكْبُودٌ. -A3- أَكْبَدُ A certain bird. (K.)
مَكْبُودٌ مَكْبُودٌ ذ Hit, or hurt, in his liver. (S.) See مَكْبُوتٌ ― -b2- Having a complaint of his liver: (TA:) and ↓ أَكْبَدُ signifies the same: (A, L:) or this latter, having a pain in his liver. (L.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.641 harfكَبَدَ
كَبَدَ I , U ( n. ac. كَبْد 1 ),
a. Hit, hurt the liver of.
b. Affected, distressed ( cold ).
c. see V (a) .
كَبِدَ
كَبِدَ A ( n. ac. كَبَد 4 ) [& pass. ],
a. Had a pain in the liver; had a liver-complaint.
b. Was bigbellied; was big, bulky.
كَبَّدَ
كَبَّدَ II ,
a. Culminated, was at its zenith ( sun ).
كَاْبَدَ
كَاْبَدَ III ,
a. Bore, endured; struggled against; braved.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR21.888 harfكبد
كَبَدَ - يَكْبِدُ - كَبَد
كَبَدَ - يَكْبِدُ + الكائن + من أمر: يشق عليه فيجعله يصاب بالضيق والجهد والتعب والمشقة
كَبَد: اسم فعل " كَبَدَ - يَكْبِدُ ": معاناة التعب والجهد والمشقة
ملاحظة: يقتبس من لفظ " كَبَدَ - يَكْبِدُ " الألفاظ التالية : أكبد - يُكْبِد، كابد - يكابد، كَبِدٌ، وجمعها " أكباد "
والكَبِد: اسم العضو المعروف من جسم الإنسان،
Sîgalar(1)
Mücavir kökler2 mücavir (4 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي كَبَدٍ
Orta yer (Tuba uterina)Biz, insanı gerçekten meşakkat içinde yarattık.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كبد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جهد, نصب, عسر |
| Zıt Kök | يسر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir cismin, göğün veya arazinin tam ortası, ağırlık merkezi ve ciğer gibi iç organ yoğunlaşması |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın varoluşsal merkezinde yer alan kaçınılmaz ontolojik ve fiilî ağırlık, meşakkat ve zorlu göğüsleme süreci |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık yapısının merkezindeki sıkışma ve direncin aşılması gereken fıtrî imtihan zemini olması |
| Kritik Hata Riski | Anlamın yalnızca tali bir yorgunluk veya fiziki cefa zannedilerek varoluşsal ve fıtrî merkezilik boyutunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كب | Bir kütlenin toplanması, yığılması, ağırlıkla çökmesi veya baş aşağı kapanması; nitekim كبب kütlece yığılmayı, كبت şiddetle yere çarpmayı, كبر hacimce büyüyüp ağırlaşmayı, كبكب ise üst üste devrilmeyi ifade eder. | د | Kapı, sınır ve süreklilik bildiren son harf, toplanan bu kütlevi ağırlığı dağılmayan, merkeze sabitlenen, yoğunlaşan ve göğüslenmesi gereken kalıcı bir iç direnç ve mihver haline getirmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Bir nesneyi veya durumu kavrayarak kendi içine doğru bükme, sınırlama ve kuşatma hareketi |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kuşatılan gücün dışarıda kalmayıp mahfaza içine, merkeze ve gövdenin en derin yerine yerleşmesi |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bu içsel yoğunlaşmanın önünde duran eşik, aşılması gereken sınır ve sürekli geçiş baskısı |
| كبد | Kütlenin içe doğru bükülüp merkezde yoğunlaşması ve varlığın önünde aşılması gereken bir sınır-eşik oluşturması | Varlığın tam merkezine yerleşen, bedenin ciğerinde, göğün tam ortasında veya hayatın mihverinde duran, kaçınılamaz ve göğüslenmek zorunda olunan yapısal direnç ve ağırlık |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının gövdesindeki en yoğun, kan toplayan ve ortada bulunan organ olan karaciğer; ayrıca bir çölün, arazinin veya gök kubbenin tam orta noktası, ağırlık merkezi ve yayın en sert tutma yeri (kabza). Sütün kıvam alıp pıhtılaşarak yoğunlaşması da bu kökle karşılanır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Şemmâh b. Dırâr, yay yapımını ve yayın orta yerindeki sert kabzayı nitelerken bu kökü kullanır: وفي الشمال من الشريان مطعمة / كَبْداءُ في عودها عطف وتقويم |
| Erken Arapça kullanım | Ru’be b. el-Accâc’ın bir deveyi betimlerken böğrü geniş, ciğer kısmı şişkin anlamında kullandığı dize: أَكْبَدَ زَفَّاراً يَمُدُّ الأَنْسُعا |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesi genelinde kök, biyolojik olarak gövdenin en ağır ve kan toplayan organı olan karaciğeri ve buna bağlı olarak gelişen ağırlık, merkezilik, kıymet ve kütlevi yoğunluk semantiğini temsil eder. İbranicede k-b-d kökü ağır olmak, kıymetli olmak, ağırlık ve şeref taşımak anlamlarını üstlenirken (kābēd: ciğer ve ağır olmak; kāḇōd: ağırlık, onur, ihtişam), Akadcada kabātu / kabtu kütlevi ağırlık, önem ve zorluk bildirir; kabattu ise ciğer, iç organlar ve duygu merkezidir. Süryanicede kbad benzer biçimde ciğer ve içsel ağırlık anlamını sürdürür. Arapçada kökün somut organ adı olan ciğerden hareketle göğün ve sahranın merkezine, oradan da insanın varoluşsal merkezindeki kaçınılmaz sıkıntı, zahmet ve dirençle göğüsleme hâline intikal ettiği görülür. Kökün ağırlık ve meşakkat boyutu doğrudan doğruya Sami ortak mirasındaki kütlevi yoğunluk ve ağırlık tabanından beslenmektedir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Payne Smith.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ciğer, orta yer, ağırlık, meşakkat, katılaşma | Biyolojik organ olan ciğerin ağırlığı ve merkezi konumundan hareketle cisimlerin ortasına ve insanın varoluşsal zorlukları göğüsleme cehdine aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice kāḇēd / kāḇōd, Akadca kabātu, Süryanice kbad | Ortak Sami katmanında kök doğrudan ağırlık, kütlevilik, ciğer ve buna bağlı olarak kıymet ve yük anlamlarını taşır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dillerde ciğer ve ağırlık kökleri | Doğu ve Güney Çad dillerinde ciğer ve iç organ bildiren fonetik olarak yakın formlar bulunmakla birlikte tam süreklilik tartışmalıdır. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كبد | Anlamlı | Merkez, ciğer, meşakkat, yoğunluk | Varlığın merkezindeki ağırlık, ciğer organı, zahmetle göğüsleme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| كدب | Anlamlı | Taze kan | Henüz pıhtılaşmamış, sıcak ve taze çıkan kan | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki ciğer-kan ilişkisiyle bağlantılıdır |
| بكد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| بدك | Anlamlı | Kesmek, yarmak | Bir şeyi kesip ayırmak, kılıçla doğramak | Kur'an'da geçmez; hedef kökle doğrudan anlam bağı zayıftır |
| دكب | Anlamlı | Yığılmak, toplanmak | Deve sürüsünün veya eşyanın birbirine yığılması | Kur'an'da geçmez; ikili çekirdekteki kütlevi toplanma anlamını korur |
| دبك | Anlamlı | Yapışmak, kenetlenmek | Kuş yakalama ökçesinin veya yapışkan maddenin tutunması | Kur'an'da geçmez; merkeze yapışıp kalma anlamıyla ilintilidir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كبد | Merkez | Merkezî ağırlık ve varoluşsal meşakkat | Varlığın merkezinden doğan, içsel, fıtrî ve göğüslenmesi kaçınılmaz olan yapısal ağırlık ve zorluk | İnsanın yaratılış zeminindeki ontolojik baskı |
| جهد | Komşu | İradi gayret ve çaba | Dış bir engeli aşmak veya amaca ulaşmak için iradi olarak bütün gücün sarf edilmesi | İçsel bir durumdan ziyade failin bilinçli cehdini ifade eder |
| نصب | Komşu | Bedensel yorgunluk ve dikilme | Sürekli bir iş ve çaba sonucunda bedenin bitkin düşmesi, yorulup ayakta kalması | Zahmetin fıtrî zemininden ziyade sonradan hâsıl olan fiziki neticesidir |
| عسر | Komşu | Darlık ve zorluk hali | Şartların tıkanması, imkânların daralması ve işin kolay yürümemesi | Yapısal varoluştan ziyade dönemsel ve arızi bir sıkışıklığı anlatır |
| يسر | Zıt | Kolaylık ve akıcılık | İşlerin zahmetsizce, engele takılmadan, tabii bir hafiflik ve yumuşaklıkla cereyan etmesi | Merkezî baskı ve meşakkatin tam karşıtı olan akış hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كبد | Merkez, ciğer, meşakkat | Hem fiziki ciğer ve orta yeri hem de insanın içine gömülü olduğu varoluşsal ağırlığı kapsar. | Kesin |
| Latince | Gravitas, labor, viscera | Ağırlık, meşakkatli emek, iç organlar | Gravitas kökün ağırlık ve merkezilik yönünü, labor dışsal çile ve meşakkati, viscera ise ciğer ve dâhilî organ boyutunu karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Toil, hardship, core, liver | Zahmet, meşakkat, merkez, ciğer | Toil ve hardship kelimeleri yorucu varoluşsal çileyi karşılar; ancak tek başlarına kökün merkez ve ciğer anlamını içermez. | Güçlü |
| Almanca | Mühsal, Beschwerde, Kern, Leber | Zahmet, ağırlık, çekirdek/öz, karaciğer | Mühsal insanın varoluşundaki kaçınılmaz çileyi çok iyi yansıtır; kökün anatomik ve uzamsal merkez anlamı Leber ve Kern ile tamamlanır. | Güçlü |
| Fransızca | Labeur, épreuve, centre, foie | Ağır emek, çetin imtihan, merkez, karaciğer | Labeur ve épreuve insanın sınandığı yapısal meşakkati anlatır; fiziki merkezilik foie ve centre ile ifade edilir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فِي كَبَدٍ | İnsanın yaratılıştan itibaren meşakkat, mihnet, çetin imtihan şartları ve dik durma zorunluluğu içinde bulunması | İnsanın ontolojik durumu ve dünya hayatındaki fıtrî zorlukları; Beled 90:4 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnsan fıtratı ve imtihanın hikmeti | İnsanın meşakkat içinde yaratılmasının ilahi adalet ve hikmetle ilişkisi; meşakkatin bir ceza değil tekâmül zemini oluşu | Varlığın ontolojik eksikliği ve mükellefiyetin getirdiği varoluşsal yük |
| Fıkıh | Mükellefiyet ve meşakkat kaideleri | İbadetlerde ve tasarruflarda fıtrî meşakkatin teklifin ayrılmaz parçası olması ile giderilmesi gereken arızi meşakkat ayrımı | Mükellefiyetin tabiatında bulunan zorunlu ağırlık |
| Tefsir | İnsanın yaratılış keyfiyeti | Ayetteki ifadenin ana rahminden ölüme kadar süren meşakkat mi, yoksa insanın dik ve dengeli yaratılışı mı olduğu tartışması | İmtihan, varoluşsal ağırlık ve dik duruş mefhumu |
| Hadis | Beden, ciğer ve canlıya merhamet | Karaciğerin hayatiyetin merkezi sayılması; her canlı ciğer taşıyan varlığa yapılan iyiliğin ecri olduğu ilkesi | Canlılığın, duyarlılığın ve iç organ merkezinin korunması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İmtihan ve tekâmül nizamı | Varoluşsal meşakkat | Ruhun olgunlaşması için gereken fıtrî direnç | İnsanın dünyaya konfor için değil, zorlukları göğüsleyerek yücelmesi için gönderildiğini temellendirir. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve biyolojik denge | Ağırlık merkezi ve çekirdek | Sistemin dağılmasını önleyen içsel direnç | Bir yapının ayakta kalabilmesi için merkezindeki kritik basınca ve taşıyıcı kuvvete dayanması gerekliliğidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve otorite inşası | Sorumluluğun merkezî ağırlığı | İktidarın ve adaletin zorlu icrası | Kamu düzenini sağlamanın kaçınılmaz bedeller ve çetin mücadeleler göğüslenerek yürütülmesi görevidir. | Güçlü |
| İktisadi | Emek ve üretim süreci | Zahmetli üretim maliyeti | Değerin ortaya çıkması için harcanan fıtrî külfet | Hiçbir iktisadi refahın emeksiz ve meşakkatsiz elde edilemeyeceği, çilenin değerin kurucu unsuru olduğu ilkesidir. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kütle merkezi ve mekanik gerilim (Stress/Center of mass) | Bir cismin bütün kütlesinin toplandığı ve dış kuvvetlere karşı en büyük iç gerilimin oluştuğu orta nokta; sistemin kararlılığı bu merkezdeki gerilimin taşınmasına bağlıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Varoluşsal kriz ve direnç (Existential resistance/Resilience) | İnsan tekinin hayatın merkezindeki kaçınılmaz çelişki, acı ve sorumluluk yüküyle yüzleşerek benliğini inşa etmesi ve psikolojik mukavemet göstermesi süreci. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca sıradan bir fakirlik, basit bir beden yorgunluğu veya psikolojik bir bunalım düzeyine indirgenerek anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın kozmik ve ontolojik olarak rahatlık ve rehavet mekânında değil; tam aksine merkezinde ağırlık, sorumluluk, dik duruş ve aşılması gereken sarp yokuşlar bulunan bir varoluş zemininde kurulduğu hakikati |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın dünyadaki sıkıntılarını yersiz bir talihsizlik veya anlamsız bir ceza olarak görüp, Beled suresinin devamında gelen sarp yokuşu aşma mükellefiyetini ve varoluşsal tekâmül bilincini bütünüyle ıskalamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan tasavvurunun temel taşlarından birini koyar; insanın fıtratındaki ağırlık ve meşakkatin kaçınılması gereken bir kaza değil, aksine aşılması gereken ilahi bir tasarım zemini olduğunu bildirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılış gayesini, yeryüzündeki sınanmasını ve sarp yokuşları aşma yükümlülüğünü anlatan ayetlerde, bilhassa Beled suresi bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın dünyaya salt haz, konfor ve zahmetsiz bir tüketim için geldiği vehmini çürütür; acı ve zorluğun varoluşun merkezî bir yasası olduğunu göstererek sahte ütopya beklentilerini tashih eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir gövdenin, gök kubbenin veya çölün tam orta yeri, ağırlık merkezi, iç organlardan ciğer ve sütün koyulaşarak pıhtılaşması.
- Soyut anlamİnsanın varoluşsal yapısına içkin olan, kaçınılamaz fıtrî zorluk, mihnet, ağırlık ve bu ağırlığı dik durarak göğüsleme süreci.
- Sistematik karşılıkVarlığın kararlılık kazanması ve tekâmül edebilmesi için merkezinde taşımak zorunda olduğu kurucu direnç ve gerilim mihveri.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde varoluşsal merkezdeki insan fıtratını, dünya ve imtihan uzamını, bu merkeze etki eden içsel ve varoluşsal gerilim ile meşakkat yoğunluğunu, ise insanın tekâmülü ve dik duruşu için aşılması gereken kritik direnç eşiğini temsil eder. Formül, insanın varoluş alanına girdiği andan itibaren merkezî gerilimin sıfırdan büyük ve aşılması zorunlu bir kritik eşikte bulunduğunu simgeler.