لسن
ل - س - ن
KÖK- 25 geçiş
- 24 ayet
- 20 sîga
- 13 sözlük
Dil demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Dil demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.159 harfباب السين واللام والنون معهما
ل س ن، ن س ل يستعملان فقط
لسن:
اللِّسانُ: ما يَنُصِقُ، يُذَكَّر ويُؤَنَّث، والأَلسُن بيان التأنيث في عدده، والألسِنةُ في التذكير.
ولَسَنَ فلانٌ فلاناً يَلُسُنُه أي أخَذَه بلسانه، وقال طَرَفة:
وإذا تَلسُنُني أَلْسُـنُـهـا انَّني لستُ بمَوْهُونٍ فَقِرُ
ورجلٌ لَسِنٌ: بَيِّنُ اللَّسَنِ.
وشيءٌ مُلَسَّنٌ: جَعَلَ طَرَفَه كطَرَف اللِّسان.
ولُسِنَ الرجُلُ أي قُطِعَ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR686 harfاللِسانُ: جارحة الكلام، وقد يكنى بها عن الكلمة فتؤنَّث حينئذ. قال أعشى باهلة:
إنّي أتتني لِسانٌ لا أسَـرُّ بـهـا من عَلْوَ لا عَجَبٌ منها ولا سَخَرُ
واللَسَنُ بالتحريك: الفصاحة. وقد لَسِنَ فهو لَسِنٌ وألْسَنُ، وقومٌ لُسْنٌ. وفلانٌ لِسانُ القوم، إذا كان المتكلِّمَ عنهم. واللِسانُ: لِسانُ الميزان. ولَسَنْتُهُ، إذا أخذتَه بلِسانِكَ. قال طرفة:
وإذا تَلْسَنُني ألْسُـنُـهـاإنني لستُ بمَوْهونٍ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.469 harfس ل ن
لسن ، نسل : ( مستعملان ) .
لسن : الحرَّاني عن ابن السكّيت : لسَنْتُ الرجلَ أَلْسُنُه لَسْناً : إذا أخذتَه بلِسانِك ؛ وقال طَرَفة :
وإذا تَلْسُنُني أَلْسُنُها
إنّني لستُ بمَوْهُونٍ فَقِرْ
وفي حديث عمر وذكر امرأة فقال : إن دخلتْ عليك لسنتْك ، أي : أخذتك بلسانها .
قال : وحَكى لنا أبو عمرو : لكلِّ قومٍ لِسْنٌ ؛ أي : لغة يتكلّمون بها .
ويقال رجلٌ لَسِن بيّنُ اللَّسَن : إذا كان ذا بَيانٍ وفصاحة .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.645 harf(باب اللام والسين وما يثلثهما)
(لسع) اللام والسين والعين كلمةٌ واحدة. يقال: لَسَعتْه الحيّةُ تَلْسَعُه لَسْعاً. ويستعار فيقال: لسَعَه بلسانِه.
(لسم) اللام والسين والميم ليس بأصلٍ. يقولون في باب الإبدال، ألْسَمْتُ الرّجُل الحُجّة: ألزَمْتُه إيّاها. وألسَمْتُه الطّريقَ: ألزمتُه إيّاه.
(لسن) اللام والسين والنون أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على طول لطيفٍ غير بائن، في عضوٍ أو غيره. من ذلك اللِّسان، معروف،
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR458 harf- اللسان: الجارحة وقوتها، وقوله: ﴿واحلل عقدة من لساني﴾ [طه/27] يعني به من قوة لسانه؛ فإن العقدة لم تكن في الجارحة، وإنما كانت في قوته التي هي النطق به، ويقال: لكل قوم لسان ولسن بكسر اللام، أي: لغة. قال تعالى: ﴿فإنما يسرناه بلسانك﴾ [الدخان/58]، وقال: ﴿بلسان عربي مبين﴾ [الشعراء/195]، ﴿واختلاف ألسنتكم وألوانكم﴾ [الروم/22] فاختلاف الألسنة إشارة إلى اختلاف اللغات، وإلى اختلاف النغمات، فإن لكل إنسان
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR649 harfل س ن
لهم ألسن وألسنة حداد وردل لسن: بيّن اللسن وقد لسن.
ولكل قوم لسن: لغة.
ولسنته: أخذته بلساني.
قال: وإذا تلسنني ألسنها إنني لست بموهون فقر ولاسنني فلان فلسنته وكانت بينهما ملاسنة.
ونعل ملسّنة: جعل طرفها كطرف اللسان.
قال كثير: لهم أزرٌ حمر الحواشي يطأنها بأقدامهم في الحضرميّ الملسّ وامرأة ملسّنة القدمين: لطيفتهما.
ومن المجاز: استوى لسان الميزان: ونشب لسان
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.088 harfاللِّسانُ: جارحة الكلام، وقد يُكْنَى بها عن الكلمة فيؤنث حينئذ؛ قال أَعشى باهلة:
إِنِّي أَتَتْني لسانٌ لا أُسَرُّ بها
من عَلْوَ، لا عَجَبٌ منها ولا سَخَرُ
قال ابن بري: اللِّسان هنا الرِّسالة والمقالة؛ ومثله:
أَتَتْني لسانُ بني عامِرٍ،
أَحاديثُها بَعْد قوْلٍ نُكُرْ
قال: وقد يُذَكَّر على معنى الكلام: قال الحطيئة:
نَدِمْتُ على لسانٍ فاتَ مِنِّي،
فلَيْتَ بأَنه في جَوْفِ عَكْمِ
وشاهد أَلْسِنَةٍ الجمع
اللِّسانُ: جارحة الكلام، وقد يُكْنَى بها عن الكلمة فيؤنث حينئذ؛ قال أَعشى باهلة: إِنِّي أَتَتْني لسانٌ لا أُسَرُّ بها من عَلْوَ، لا عَجَبٌ منها ولا سَخَرُ قال ابن بري: اللِّسان هنا الرِّسالة والمقالة؛ ومثله: أَتَتْني لسانُ بني عامِرٍ، أَحاديثُها بَعْد قوْلٍ نُكُرْ قال: وقد يُذَكَّر على معنى الكلام: قال الحطيئة: نَدِمْتُ على لسانٍ فاتَ مِنِّي، فلَيْتَ بأَنه في جَوْفِ عَكْمِ وشاهد أَلْسِنَةٍ الجمع فيمن ذَكَّرَ قوله تعالى: واختِلافُ أَلسِنَتِكم وأَلوانكم؛ وشاهدُ أَلْسُنٍ الجمع فيمن أَنث قول العجاج: أَو تَلْحَجُ الأَلْسُنُ فينا مَلْحَجا ابن سيده: واللِّسانُ المِقْوَلُ، يذكر ويؤنث، والجمع أَلْسِنة فيمن ذكر مثل حِمار وأَحْمرة، وأَلْسُن فيمن أَنث مثل ذراع وأَذْرُع، لأَن ذلك قياس ما جاء على فِعالٍ من المذكر والمؤنث، وإِن أَردت باللسان اللغة أَنثت. يقال: فلان يتكلم بلِسانِ قومه. قال اللحياني: اللسان في الكلام يذكر ويؤنث. يقال: إِن لسانَ الناس عليك لَحَسنة وحَسَنٌ أَي ثناؤُهم. قال ابن سيده: هذا نص قوله واللسان الثناء. وقوله عز وجل: واجْعَلْ لي لسانَ صِدْقٍ في الآخرين؛ معناه اجعل لي ثَناءً حَسناً باقياً إِلى آخر الدهر؛ وقال كثير: نَمَتْ لأَبي بكرٍ لسانٌ تتابعتْ، بعارفةٍ منه، فخَضَّتْ وعَمَّتِ وقال قَسَاس الكِنْدِيُّ: أَلا أَبْلغْ لَدَيْكَ أَبا هُنَيٍّ، أَلا تَنْهَى لسانَك عن رَداها فأَنثها. ويقولون: إِن شَفَةَ الناس عليك لَحسَنة. وقوله عز وجل: وما أَرسلنا من رسول إِلا بلسانِ قومه؛ أَي بلغة قومه؛ ومنه قول الشاعر: أَتَتْني لسانُ بني عامِرٍ وقد تقدَّم، ذهب بها إِلى الكلمة فأَنثها؛ وقال أَعشى باهلة: إِنِّي أَتاني لسانٌ لا أُسَرُّ به ذهب إِلى الخبر فذكره. ابن سيده: واللسان اللغة، مؤنثة لا غير. واللِّسْنُ، بكسر اللام: اللُّغة. واللِّسانُ: الرسالة. وحكى أَبو عمرو: لكل قوم لِسْنٌ أَي لُغَة يتكلمون بها. ويقال: رجل لَسِنٌ بَيِّنُ اللَّسَن إِذا كان ذا بيان وفصاحة. والإِلْسان: إِبلاغ الرسالة. وأَلْسَنَه ما يقول أَي أَبلغه. وأَلْسَنَ عنه: بَلَّغ. ويقال: أَلْسِنِّي فلاناً وأَلْسِنْ لي فلاناً كذا وكذا أَي أَبْلغْ لي، وكذلك أَلِكْني إِلى فلان أَي أَلِكْ لي؛ وقال عديُّ بن زيد: بل أَلسِنوا لي سَراةَ العَمّ أَنكمُ لسْتُمْ من المُلْكِ، والأَبدال أَغْمار أَي أَبْلِغوا لي وعني. واللِّسْنُ: الكلام واللُّغة. ولاسَنه: ناطَقه. ولَسَنه يَلْسُنه لَسْناً: كان أَجودَ لساناً منه. ولَسَنه لَسْناً: أَخذه بلسانه؛ قال طرفة: وإِذا تَلْسُنُني أَلْسُنُها، إِنني لستُ بموْهُونٍ فَقِرْ ولَسَنه أَيضاً: كلمه. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، وذكَر امرأَةً فقال: إِن دخلت عليك (* قوله «ان دخلت عليك إلخ» هكذا في الأصل، والذي في النهاية: إن دخلت عليها لسنتك، وفي هامشها: وان غبت عنها لم تأمنها) . لَسَنتْكَ أَي أَخذَتكَ بلسانها، يصفها بالسَّلاطة وكثرة الكلام والبَذَاءِ. واللَّسَنُ، بالتحريك: الفصاحة. وقد لَسِنَ، بالكسر، فهو لَسِنٌ وأَلسَنُ، وقوم لُسْنٌ. واللَّسنُ: جَوْدَة اللسان وسَلاطَتُه، لَسِنَ لسَناً فهو لَسِنٌ. وقوله عز وجل: وهذا كتابٌ مُصَدِّقٌ لساناً عربيّاً؛ أَي مُصَدِّقٌ للتوراة، وعربيّاً منصوب على الحال، المعنى مُصَدِّقٌ عربيّاً، وذكَرَ لساناً توكيداً كما تقول جاءني زيد رجلاً صالحاً، ويجوز أَن يكون لساناً مفعولاً بمصدق، المعنى مصدّق النبي، صلى الله عليه وسلم، أَي مصدق ذا لسان عربي. واللَّسِنُ والمُلَسَّنُ: ما جُعِلَ طَرَفُه كطرف اللسان. ولَسَّنَ النعلَ: خَرَط صدرَها ودَقَّقها من أَعلاها. ونعل مُلسَّنة إِذا جُعلَ طَرفُ مُقَدَّمها كطرف اللسان. غيره: والمُلسَّنُ من النِّعال الذي فيه طُول ولَطافة على هيئة اللسان؛ قال كثير: لهم أُزُرٌ حُمْرُ الحواشي يَطَوْنَها، بأَقدامِهم، في الحَضرَميِّ المِلسَّنِ وكذلك امرأَة مُلسَّنةُ القَدَمين. وفي الحديث: إِن نعله كانت مُلسَّنة أَي كانت دقيقة على شكل اللسان، وقيل: هي التي جُعلَ لها لسانٌ، ولسانُها الهَنَةُ الناتئة في مُقَدَّمها. ولسانُ القوم: المتكلم عنهم. وقوله في الحديث: لصاحب الحقِّ اليَدُ واللسانُ؛ اليَدُ: اللُّزوم، واللسانُ: التَّقاضي. ولسانُ الميزان: عَذَبَتُه؛ أَنشد ثعلب: ولقد رأَيتُ لسانَ أَعْدلِ حاكمٍ يُقْضَى الصَّوابُ به، ولا يتَكَلَّمُ يعني بأَعدلِ حاكم الميزان. ولسانُ النار: ما يتشَكلُ منها على شكل اللسان. وأَلسَنه فَصيلاً: أَعاره إِياه ليُلْقيه على ناقته فتَدِرَّ عليه، فإِذا دَرَّتْ حلبها فكأَنه أَعاره لسانَ فَصيله؛ وتَلسَّنَ الفَصيلَ: فعَلَ به ذلك؛ حكاه ثعلب؛ وأَنشد ابن أَحمر يصف بَكْراً صغيراً أَعطاه بعضهم في حَمالة فلم يَرْضَه: تَلسَّنَ أَهْلُهُ رُبَعاً عليه رِماثاً، تحتَ مِقْلاةٍ نَيُوبِ (* قوله «ربعاً» كذا في الأصل والمحكم، والذي في التكملة: عاماً، قال: والرماث جمع رمثة بالضم وهي البقية تبقى في الضرع من اللبن). قال ابن سيده: قال يعقوب هذا معنى غريب قلَّ من يعرفه. ابن الأَعرابي: الخَلِيَّةُ من الإِبل يقال لها المُتلسِّنة، قال: والخَلِيَّة أَن تَلِدَ الناقةُ فيُنْحَرَ ولدُها عَمْداً ليدوم لبنها وتُسْتَدَرَّ بحُوَارِ غيرها، فإِذا أَدَرَّها الحُوارُ نَحَّوْه عنها واحْتَلبوها، وربما خَلَّوْا ثلاثَ خَلايا أَو أَربعاً على حُوارٍ واحد، وهو التَّلسُّن. ويقال: لَسَنتُ اللّيفَ إِذا مَشَنتَه ثم جعلته فتائلَ مُهَيَّأَةً للفَتْل، ويسمى ذلك التَّلسِينَ. ابن سيده: والمَلْْسُونُ الكذاب؛ قال الأَزهري: لا أَعرفه. وتَلسَّنَ عليه: كذَبَ. ورجل مَلسون: حُلْوُ اللسانِ بعيدُ الفِعال. ولسانُ الحمَل ولسانُ الثَّوْر: نبات، سمي بذلك تشبيهاً باللسان. واللُّسَّانُ: عُشْبة من الجَنْبةِ، لها ورق متفَرِّشٌ أَخشنُ كأَنه المساحي كخُشونة لسانِ الثور، يَسْمُو من وسطها قضيبٌ كالذراع طُولاً في رأْسه نَوْرة كَحْلاءُ، وهي دواء من أَوجاع اللسانِ أَلسِنةِ الناس وأَلسِنة الإِبل، والمِلْسَنُ: حجرٌ يجعلونه في أَعلى بابِ بيتٍ، يَبْنونه من حجارة ويجعلون لُحْمَةَ السَّبُع في مُؤخَّره، فإِذا دخل السبع فتناول اللُّحمة سقط الحجر على الباب فسَدَّه.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR358 harf* ل س ن * * اللِّسَانُ * جارحة الكلام وقد يكنى به عن الكلمة فيؤنث حينئذ فمن ذكره قال ثلاثة * ألْسِنة * مثل حمار وأحمرة ومن أَنث قال ثلاث * أَلْسُن * مثل ذراع وأذرع و * اللَّسَن * بفتحتين الفصاحة وقد * لَسِنَ * من باب طرب فهو * لَسِنٌ * و * ألْسَنُ * وفلان * لِسَان * القوم إذا كان المتكلم عنهم و * اللِّسَانُ * لسان الميزان و * لَسَنَه * أخذ بلسانه وبابه نصر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.523 harf: ( اللِّسانُ ) ، بالكسْرِ : ( المِقْوَلُ ) ، أَي آلَةُ القَوْلِ يُذَكَّرُ ( ويُؤَنَّثُ ، ج أَلْسِنَةٌ ) فيمَنْ ذَكَّرَ مِثْلُ حِمارٍ وأَحْمِرَةٍ ، ومنه أَلْسِنَةٌ حِدادٌ ؛ ( وأَلْسُنُ ) فيمَنْ أَنَّثَ مِثْلُ ذِراعٍ وأَذْرُعٍ ؛ لأنَّ ذلكَ قِياسُ ما جاءَ على فِعالٍ مِن المُذَكَّرِ والمُؤَنَّثِ ؛ ومنه قَوْلُ العجَّاجِ :
أَو تَلْحَجُ الألْسُن فينا مَلْحَجا ( و ) يُجْمَعُ أَيْضاً على ( لُسْنٍ ) ،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR794 harfلَسَنٌ
لَسَنٌ ذ Chasteness, or perspicuity, or clearness, of speech, (S, Msb, K,) and eloquence; (Msb;) i. q. بَيَانٌ: or, as some say, the quality of speaking well: and chasteness, or perspicuity, or eloquence, of speech, and sharpness of tongue. (TA.)
لِسَانٌ
لِسَانٌ ذ of a sandal, The thing (هَنَة) projecting in the fore part thereof. (TA.) See مِسْرَدٌ. ― -b2- لِسَانٌ The tongue [or cock]
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.528 harfلَسَنَ
لَسَنَ U ( n. ac. لَسْن 1 ),
a. Stung, nettled; abused; out-argued.
b. see II .
لَسِنَ
لَسِنَ A ( n. ac. لَسَن 4 ),
a. Was eloquent, fluent; was sarcastic, caustic.
لَسَّنَ
لَسَّنَ II ,
a. Made linguiform, pointed.
لَاْسَنَ
لَاْسَنَ III ,
a. Railed against; argued against.
أَلْسَنَ
أَلْسَنَ IV ,
a. see II .
b. Repeated another's words to.
تَلَسَّنَ
تَلَسَّنَ V ,
a. Flamed,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok19.661 harfلسن
لَسِنَ - يَلْسَنُ - لِسَان
لَسِنَ - يَلْسَنُ + كائن + بكلام: ينطق به باستعمال أعضاء النطق من الفم واللسان والحلق وغيرها
لِسَان: على وزن " فِعال" اسم فعل مبالغة من " لَسَنَ - يَلْسُنُ ": النطق بكلام باستعمال آلة النطق: وهو كذلك اسم آلة منه: ألة اللسن والنطق: مجموعة من الأعضاء هي الفوه والشفتين واللسان العضلي والحلقوم، وما يتبعها من طرق
Sîgalar(20)
- بِأَلْسِنَتِهِمْOnların dilleri ile(بِأَفْعِلَتِهِمْ)×2
- بِلِسَانِكَSenin dilin ile(بِفِعَالِكَ)×2
- لِسَانًاDil(فِعَالًا)×2
- لِسَانَDil(فِعَالَ)×2
- لِسَانِيDilim(فِعَالِي)×2
- أَلْسِنَتَهُمْOnların dilleri(أَفْعِلَتَهُمْ)×1
- أَلْسِنَتُكُمُDilleriniz(أَفْعِلَتُكُمُ)×1
- أَلْسِنَتُهُمُOnların dilleri(أَفْعِلَتُهُمُ)×1
- أَلْسِنَتُهُمْOnların dilleri(أَفْعِلَتُهُمْ)×1
- أَلْسِنَتِكُمْSizin dilleriniz(أَفْعِلَتِكُمْ)×1
Mücavir kökler35 mücavir (152 toplam)
- عرب
4 ortak ayet · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
- لوي
2 ortak ayet · Ucu kıvrık demir veya ağaç demektir
- يسر
3 ortak ayet · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
- وصف
2 ortak ayet · Vasıflandırırlar
- صدق
4 ortak ayet · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
- هارون
2 ortak ayet · Harun
- عصي
2 ortak ayet · İsyan eder
- لعن
2 ortak ayet · Dışlama
- بشر
3 ortak ayet · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
- حلل
2 ortak ayet · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
- كذب
4 ortak ayet · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
- ليس
2 ortak ayet · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
Geçtiği ayetler(24)
… وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا …
Onların dilleri ileYahudilerden öyleleri var ki; kelimeleri yerlerinden değiştirir ve dillerini eğip bükerek ve dine tan ederek; işittik ve karşı geldik, duy, duymaz olası ve bizi güt (raina) derler. Eğer işittik ve itaat ettik, dinle ve bizi gözet demiş olsalardı, onlar için daha iyi olurdu. İşte Allah, inkarları yüzünden onlara la’net etmiştir. Onların ancak pek azı iman eder.
… مِنَ الْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَا أَمْوَالُنَا وَأَهْلُونَا فَاسْتَغْفِرْ لَنَا يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ …
Onların dilleri ileBedevilerden geri bırakılanlar sana diyeceklerdir ki: Mallarımız ve ailelerimiz bizi alıkoydu. Allah’tan bizim bağışlanmamızı dile. Kalblerinde olmayanı dilleriyle söylüyorlar. De ki: Allah, size bir zarar gelmesini dilerse veya bir fayda elde etmenizi isterse; O’na karşı kim engel olabilir? Hayır, Allah yaptıklarınızdan haberdar olandır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | لسن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نطق, قول, كلم |
| Zıt Kök | بكم |
| Çekirdek Özet 1 | Bir cisimde veya uzuvda gövdeden ayrılmaksızın ileriye doğru uzanan esnek, sivrilen ve incelen uzantı; et parçası olarak dil |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın iç dünyasını dışa aktaran sesli ve yapısal bildiriş aracı, topluluğun ortak lisanı ve anılma vesilesi |
| Çekirdek Özet 3 | Vahyin anlaşılır bir dizgeye dökülmesini sağlayan beşerî bildiriş zemini ve insanın ahlaki sorumluluğunun en açık göstergesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca ağız içindeki et parçasından ibaret sayarak anlamı fizyolojik organa hapsetmek ve lisanın temsil ettiği bilişsel, kültürel ve ilahi tebliğ dizgesini göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| لس | Yüzeyden dışarı uzanma, hafifçe yalama, temas etme ve esnek biçimde hareket etme hareketini ifade eder; لسس (otun ucundan hafifçe tatma/otlama) kökünde bu çekirdek belirgindir | ن | Bünyeye süreklilik, biçimsel incelik ve belirgin bir organ ya da vasıta hüviyeti kazandırarak gövdeden ayrılmayan esnek uzantıyı ses ve anlam üreten dizgeli bir alete dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Sesi, düşünceyi ve iradeyi hedefe sevk eden yönlendirici kuvveti simgeler |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Ağız boşluğundaki diş ve damak desteğiyle seslerin sınırlarını belirleyen yapıyı ifade eder |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Ağız içinde hareketli, kıvrak, esnek ve sürekli akış üreten canlı dokuyu temsil eder |
| لسن | Çoban değneğinin sevk ediciliği, desteğin yapı kuruculuğu ve filizin kıvrak esnekliğinin birleşimi | Ağız içinde esnek ve kıvrak biçimde yönlenerek sesleri düzenli ifadelere ve kesintisiz bir bildiriş sistemine dönüştüren organı ve dizgeyi gösterir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir gövdeden dışarıya doğru uzanan, ucu incelmiş ve ayrılmamış et parçası; ayakkabının veya pabucun dil biçimindeki ön uzantısı نعل ملسنة ve terazi ibresi لسان الميزان |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafetü’b-nü’l-ʿAbd bir beytinde lisanın kınama ve eleştiri silahı olarak kullanılmasını dile getirir: وإذا تلسنني ألسنها / إنني لست بموهون فقر |
| Erken Arapça kullanım | A‘şâ Bâhile’ye ait mersiyede kelime doğrudan söz, haber ve şiirsel tebliğ anlamında dişil olarak kullanılmıştır: إني أتتني لسان لا أسر بها / من علو لا عجب فيها ولا سخر |
Kaynak Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde لسن kökü, en arkaik ve müşterek anatomik/işlevsel köklerden biridir. Kökün ana Sami biçimi *lašān- / *lišān- olarak yeniden kurulur ve hemen bütün Sami şubelerinde hem etten dil uzvunu hem de bu uzuvla üretilen dili/lehçeyi karşılar. Akatçada lišānu biçiminde hem ağızdaki organı hem konuşulan dili hem de kamış veya aletlerin dil biçimindeki uzantılarını ifade eder. İbranicede lāšōn (לָשׁוֹן) sözcüğü fizyolojik dil, konuşma tarzı ve milletlerin konuştuğu lisan anlamına gelir; l-š-n kökünden türeyen eylemler dedikodu yapmak veya iftira atmak manasını da taşır. Ugarit dilinde lšn, Süryanicede leššānā (ܠܫܢܐ), Ge’ez (Etiyopya) dilinde lesān, Arapçada ise لِسَان biçiminde fonetik bir kaymaya uğramaksızın korunmuştur. Kökün Afro-Asyatik katmandaki kökeni, yumuşak dokulu ve uzayan bir organın çıkardığı ses ile bu sesin toplumsal bir koda dönüşmesi arasındaki doğrudan bağı yansıtır. Arapçada bu kök yalnızca organ adıyla sınırlı kalmamış, belagat ve düzgün konuşmayı anlatan لَسَن mastarıyla kavramsal bir genişleme kazanmıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Organ adından mastara ve vasfa geçiş | İsim kökü olan لِسَان zamanla dille ilişmek لَسَنَ ve fasihe konuşmak لَسِنَ eylemlerini türetmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ortak Proto-Sami *lišān- mirası | Akatça lišānu, İbranice lāšōn, Süryanice leššānā ve Arapça لِسَان ses ve anlamca bütünüyle örtüşür | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak anatomik söz varlığı | Doğu Çad dillerinde ve Berberi dillerinde dil organını karşılayan bazı köklerle uzak ses benzerliği kurulur | Muhtemel |
Kaynak Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs, Akkadisches Handwörterbuch.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| لسن | Anlamlı | Dil, lisan, uzantı | Ağız içindeki konuşma organı, konuşulan dil ve fesahat | Kur'an'da geçer; hedef kök |
| لنس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez; mühmel |
| سلن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez; mühmel |
| سنل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez; mühmel |
| نلس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez; mühmel |
| نسل | Anlamlı | Çıkıp üremek, hızla yürümek | Soyun birbiri ardından devam etmesi ve canlının hızla öne atılması | Kur'an'da geçer; lisan kökünün harf evrilmesidir, birinden diğerinin çıkışı yönüyle zayıf anlam bağı taşır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| لسن | Merkez | Sesli bildiriş aracı ve dizgesi | Hem fiziksel uzvu hem de bu uzuvla kurulan dizgeli lisanı birlikte karşılar | Organ ve sistem bütünlüğü |
| نطق | Komşu | Anlamlı ses çıkarma | Zihindeki mananın düzenli ve anlaşılır sese bürünmesidir; organın kendisi değil sesletim sürecidir | Bilişsel ve fonetik eylem |
| قول | Komşu | İfade ve iddia aktarımı | Zihinde kurulan bir yargının söze dökülerek başkasına iletilmesidir; dilden ziyade aktarılan söze odaklanır | Sözün içeriği ve aktarımı |
| كلم | Komşu | Muhatapta tesir bırakan hitap | Anlamın hedefe ulaşıp onda iz bırakmasını ve diyalogu öne çıkarır | Yaralayıcı veya etkileyici söz |
| بكم | Zıt | Konuşma yetisinden yoksunluk | Zihinsel veya fiziksel engel sebebiyle meramını sesli dizgeyle anlatamama hâlidir | Dilsizlik ve anlamsızlık |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | لسن | Dil organı, lisan, söz | Hem konuşma aygıtını hem de soyut dizgeyi kapsayan kök | Kesin |
| Latince | lingua, sermo | Dil, lisan, konuşma | lingua doğrudan etten uzvu ve konuşulan dili, sermo ise söylemi karşılar | Kesin |
| İngilizce | tongue, language | Dil organı, dil dizgesi | tongue hem organı hem lisanı karşılayarak kökün somut ve soyut çift yönlülüğünü tam verir | Kesin |
| Almanca | Zunge, Sprache | Dil organı, konuşma dili | Zunge fizyolojik organı ve metaforik uzantıyı, Sprache dizgeli dili ifade eder | Kesin |
| Fransızca | langue, langage | Dil organı, lisan sistemi | langue hem fizyolojik dili hem de Saussure anlamındaki toplumsal dil kodunu karşılar | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Petit Robert.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Fiziksel organ olarak dil | İnsanın ağzındaki et uzvu, konuşma ve yalan aleti | Dedikodu, eğip bükme veya bedensel şahitlik bağlamları; Nûr 24:24, Ahzâb 33:19, Kıyâme 75:16 |
| Konuşulan doğal dil ve lisan | Toplumların anlaşma ve iletişim dizgesi | Vahyin anlaşılırlığı ve tebliğ dili bağlamı; İbrâhîm 14:4, Şuarâ 26:195, Duhân 44:58 |
| İlahî âyet ve kozmik çeşitlilik | İnsan türünün dil ve lehçe farklılıkları | Yaratılış delilleri ve beşerî çoğulculuk bağlamı; Rûm 30:22 |
| Güzel anılma, övgü ve izzet | Gelecek nesiller nezdinde hayırla yad edilme | Peygamberlerin duası ve ilahî lütuf bağlamı; Meryem 19:50, Şuarâ 26:84 |
| Konuşma yetisi, belagat ve fesahat | Meramını açık ve düzgün ifade edebilme gücü | Tebliğ sorumluluğu ve düğümün çözülmesi bağlamı; Tâhâ 20:27, Kasas 28:34 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kelamullah ve vahyin mahiyeti | Kur'an'ın Arap diliyle indirilmesi keyfiyeti ve ilahi kelamın harf/ses kalıbına bürünüşü | Vahyin anlaşılabilir beşerî kalıba girişi |
| Fıkıh | İkrar, talak, yemin ve iftira hükümleri | Kalpteki niyet ile dille yapılan ikrarın hukuki geçerliliği ve kazf cezasının sınırları | Hukuki bağlayıcılık ve sözel irade beyanı |
| Tefsir | İ'câzü'l-Kur'ân ve âyetlerin delaleti | Dillerin çeşitliliğinin ontolojik boyutu ve peygamberlerin kendi kavminin lisanıyla gönderilmesi hikmeti | Dilsel mucize ve beşerî tebliğ vasıtası |
| Hadis | Dilin afetleri ve ahlaki sorumluluk | Dilin korunması, müminin elinden ve dilinden emin olunan kişi vasfı | Ahlaki teyakkuz ve sözün hesabı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi hitabın tebliği | Vahyin taşıyıcı matrisi | Hitabı insan zihnine aktarma | Din, mesajını muhatabın anladığı lisan üzerinden inşa ederek yükümlülük doğurur | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve aktarımı | Terminoloji ve kavram dizgesi | Düşünceyi formüle etme | Bilimsel miras ve akıl yürütme ancak ortak ve berrak bir dil dizgesiyle kurulabilir | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sözleşme ve tebaa birliği | Resmi müzakere ve temsil dili | Meşruiyeti duyurma ve mutabakat sağlama | Siyaset dille yönetir; elçiler ve kanunlar tebaanın diliyle varlık kazanır | Güçlü |
| İktisadi | Akitler ve piyasa iletişimi | İcab ve kabul mekanizması | İrade beyanını sabitleme | Ticaretin güvenliği, şartların dille netleşmesi ve sözleşmenin alenileşmesiyle mümkündür | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kodlama teorisindeki biçimsel dil ve protokol dizgesi | Soyut sinyallerin veya verilerin belirli kurallar çerçevesinde iletilip çözümlenmesini sağlayan sözdizimi mimarisi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yapısal dilbilim ve iletişim sosyolojisindeki göstergeler sistemi | Bireylerin toplumsal anlamı üretmek, hafızayı aktarmak ve iktidar kurmak için kullandığı uzlaşımsal semboller bütünü | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Lisan kavramını yalnızca biyolojik bir konuşma aygıtına veya kuru bir gramer yapısına indirgeyerek onun temsil ettiği zihniyet ve varlık tasavvurunu unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da lisan; varoluşsal delil, peygamberî tebliğin vazgeçilmez zemini, kalpteki imanın dışa vurumu ve nesiller boyu süren ahlaki itibar olarak geçer |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Peygamberlerin kendi kavimlerinin lisanıyla gönderilmesini sadece teknik bir çeviri meselesi sanmak; dilin kültürel, psikolojik ve sosyolojik taşıyıcılığını yok saymak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an, kendisini apaçık Arapça bir lisan olarak tanımlar; kök, vahyin tarihsel ve beşerî bir zeminle nasıl buluştuğunu gösteren kurucu anahtardır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vahyin indiriliş gayesini açıklayan ayetlerde, peygamberlerin gönderilme usulünü bildiren naslarda ve münafıkların dilleriyle kalpleri arasındaki çelişkiyi sergileyen tablolarda |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyin beşer için anlaşılamaz mistik bir fısıltı olduğu iddiasını çürütür; ilahi iradenin insana kendi anladığı dilin imkanlarıyla hitap ettiğini tesciller |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAğız içinde uzanan, kıvrak ve esnek biçimde hareket ederek sesleri şekillendiren et organı ve her türlü sivri/esnek uzantı.
- Soyut anlamZihindeki düşünceyi ve iradeyi toplumsal uzlaşıya dayalı ses ve gösterge kodlarına dökerek başkasına ileten anlaşma dizgesi.
- Sistematik karşılıkİlahi hakikati kavranabilir kılan, insanı ahlaki ve hukuki açıdan eylemlerinden sorumlu tutan temel bildiriş arayüzü.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde zihinsel manalar ve içsel irade uzayını, fizyolojik ve bilişsel sesletim mekanizmasını, ise kodlanmış ve dışa aktarılmış toplumsal simgeler/söz dizgesini temsil eder. Bu eşleme fonksiyonunun bütünü olan , içsel manayı dışsal ve anlaşılır bir göstergeye dönüştüren lisan yapısını sembolize eder.