قول
ق - و - ل
KÖK- 1.722 geçiş
- 1.383 ayet
- 120 sîga
- 13 sözlük
Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda eden kimsenin adından gelişmiş bir kelimedir. Bu sesten kinaye olunmuştur. Kelamdan farkı bağlayıcı olmasıdır. Türkçe’deki ”söz“ kelimesi de böyledir. O halde “söyle” olarak tercüme edilmelidir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda eden kimsenin adından gelişmiş bir kelimedir. Bu sesten kinaye olunmuştur. Kelamdan farkı bağlayıcı olmasıdır. Türkçe’deki ”söz“ kelimesi de böyledir. O halde “söyle” olarak tercüme edilmelidir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.980 harfالقاف واللام و"وايء" معهما
ق ل و، ل ق و، ق و ل، ل و ق، ل ي ق، و ل ق، ق ي ل، و ق ل، ل ق ي مستعملات قلو: القُلوُ: رميك ولعبك بالقُلَةِ، وتجمع على قُلينَ.
وهو أن ترمي بها في الجو ثم تضربها بمِقْلاةٍ، وهي خشبة قدر ذراع فتستمر القُلَةُ، فإذا وقعت كان طرفاها ناشبين عن الأرض.
وجاء فلان يقلُو به دابته قَلْواً، وهو تقديها به في السير سرعة.
واقلَوْلَتِ الحمر والدواب في السرعة.
وكان ابن عمر لا يرى إلا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.046 harfقال يقول قولاً، وقَوْلَةً، ومَقالاً، ومقالَةً. ويقال: كَثُرَ القيلُ والقالُ. وفي الحديث: "نَهى عن قيلٍ وقالٍ" وهما اسمان. وفي حرفِ عبد الله: "ذلك عيسى ابنُ مريمَ قَوْلَ الحَقِّ الذي فيه يَمتَرون"، وكذلك القالَةُ، يقال: كَثُرَت قالَةُ الناس. وأصلُ قلتُ قَوَلْتُ بالفتح، ولا يجوز أن يكون بالضم، لأنه يَتَعدَّى. ورجلٌ قَؤولٌ. وقومٌ قُوُلٌ. ورجلٌ مِقْوَلٌ ومِقْوالٌ، وقُوَلَةٌ، وقَوَّالٌ، وتِقْوالةٌ، أي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok22.045 harfباب القاف واللام
قول ، قيل ، قلا ، لقا ، ليق ، يلق ، ولق ، وقل ، ألق .
قلا : قال الله جل وعز : ( سَجَى مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ ) ( الضحى : 3 ) .
قال الفراء : نزلتْ في احتباس الوَحْي عن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) خمسَ عشرةَ ليلة ، فقال المشركون : قد وَدّعَ محمداً ربُّه ، وقَلاه التابعُ الذي يكون معه ، فأنزَل الله جل وعز : ( سَجَى مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ ( يريد : وما قَلاك ، فأُلقِيت الكافُ كما
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.194 harf(باب القاف والواو وما يثلثهما)
(قوي) القاف والواو والياء أصلانِ متباينان، يدلُّ أحدُهما على شِدَّة وخِلافِ ضَعْف، والآخَر على خلافِ هذا وعلى قِلّة خَيْر.
فالأوَّل القُوّة، والقوِيّ: خلاف الضّعيف. وأصل ذلك من القُوَى، وهي جَمْعُ قوةٍ من قُوَى الحبل. والمُقْوِي: الذي أصحابُه وإبلُه أقوياء. والمُقْوِي: الذي يُقْوِي وَتَرَه، إذا لم يُجِدْ إغارتَه فتراكبَتْ قُواه. ورجلٌ شديد القُوى، أي شديدُ أسْرِ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.667 harf- القول والقيل واحد. قال تعالى: ﴿ومن أصدق من الله قيلا﴾ [النساء/122]، والقول يستعمل على أوجه:
أظهرها أن يكون للمركب من الحروف المبرز بالنطق، مفردا كان أو جملة، فالمفرد كقولك: زيد، وخرج. والمركب، زيد منطلق، وهل خرج عمرو، ونحو ذلك، وقد يستعمل الجزء الواحد من الأنواع الثلاثة أعني: الاسم والفعل والأداة قولا، كما قد تسمى القصيدة والخطبة ونحوهما قولا.
الثاني: يقال للمتصور في النفس قبل الإبراز باللفظ:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR656 harfق و ل
رجل قؤول ومقولٌ: منطيق وقولةٌ وتقوالة وقوّالة: كثير القول وسمعت مقاله ومقالته ومقالاتهم وأقاويلهم.
وكثر القيل والقال.
وانتشرت له في الناس قالةٌ.
وقولتني ما لم أقل.
وفي الحديث: " ما قالته لكن قوّلته ".
وله مقولٌ من المقاول الفصاح: لسان.
وهو مقولٌ من مقاول حمير ومقاولتهم وقيلٌ من أقوالهم وأقيالهم.
واقتال قولاً: اجترّه إلى نفسه من خير أو شرّ.
واقتال
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok16.545 harfالقَوْل: الكلام على الترتيب، وهو عند المحقِّق كل لفظ قال به اللسان، تامّاً كان أَو ناقصاً، تقول: قال يقول قولاً، والفاعل قائل، والمفعول مَقُول؛ قال سيبويه: واعلم أَن قلت في كلام العرب إِنما وقعت على أَن تحكي بها ما كان كلاماً لا قَوْلاً، يعني بالكلام الجُمَل كقولك زيد منطلق وقام زيد، ويعني بالقَوْل الأَلفاظ المفردة التي يبنى الكلام منها كزيد من قولك زيد منطلق، وعمرو من قولك قام عمرو، فأَما
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR804 harf* ق و ل * * قالَ * يقول * قَوْلاً * و * قَوْلَةً * و * مَقَالاً * و * مَقَالضةً * ويقال كثر * القِيلُ * و * القالُ * وفي الحديث ﴿نهى عن قيل وقال﴾ وهما اسمان وفي حرف عبد الله رضي الله عنه ﴿ذلك عيسى بن مريم قال الحق الذي فيه يمترون﴾ وكذا * القَالَةُ * يقال كثرت قالة الناس وأصل قلت قولت بالفتح ولا يجوز أن يكون بالضم لأنه متعد ورجل * قَوُولٌ * وقوم * قُوُلٌ * مثل صبور وصبر وأن شئت سكنت الواو ورجل
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR11.433 harfالقول: الكلام على الترتيب، أو كل لفظ مذل به اللسان تاما كان أو ناقصا، تقول: قال يقول قولا، والفاعل: قائل، والمفعول: مقول، وقال الحرالي: القول ابداء صور التكلم نظما، بمنزلة ائتلاف الصور المحسوسة جمعا، فالقول مشهود القلب بواسطة الأذن، كما أن المحسوس مشهود القلب بواسطة العين وغيرها. وقال الراغب: القول يستعمل على أوجه؛ أظهرها أن يكون للمركب من الحروف المنطوق بها مفردا كان أو جملة، والثاني: يقال
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.304 harfقَالَ
1 قَالَ ذ . The objective complement of قال, meaning He said, or what is termed مَقُولُ القَوْلِ, must be a complete proposition, or a word signifying at least one complete proposition, as كَلَامًا; or a word signifying a command or the like; or a word significant of a sound, termed اـِسْمُ صَوْتٍ: it may be a verb; but cannot be an inf. n., as عِبَادَةٌ. (Gr.) [This is what is meant where]
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.543 harfقَالَ
قَالَ ( w ) U ( n. ac. قَوْل 1 , قَال [ 1A ] , قَوْلَة 1t ,
قِيْل
قِيْل [ 2I ] , مَقَال [ 17A ] , مَقَالَة [ 17tA ] ),
a. Said; spoke; uttered, pronounced.
b. [ La ], Spoke to, addressed, accosted.
c. [ Bi ], Professed, held, maintained, asserted; preached ( doctrine, opinion ).
d. [ 'An ], Related, told about; repeated from.
e. [ 'Ala ], Spoke against, maligned.
f. [ Fī ],
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR115.112 harfقول
قَالَ - يَقُوْلُ - قِيْل - يُقالُ- قُل- قُولوا - قَوْل - قِيْلا (قِيلَة) تقَوَّل - يَتَقَوَّل
قَالَ - يَقُوْلُ - قِيْل - يُقالُ- قُل- قُولوا - قَوْل - قِِيْلا (قِيلَة)
تقَوَّل - يَتَقَوَّل
( 1724 لفظة )
قَال - يَقُوْلُ + كائن + أمراً أو كلاماً + لـِ كائن أو شيء: يبنى في نفسه قولاً مخصصاً لكائن، ثم ينقله إليه على شكل كلام : يبني في نفسه
Sîgalar(120)
- قَالَSöyledi(فَعَلَ)×416
- قُلْSöyle(افْعُلْ)×263
- قَالُواSöylediler(فَعَلُوا)×250
- وَقَالَSöyledi+1 anlam(وَفَعَلَ)×85
- وَقَالُواSöylediler+1 anlam(وَفَعَلُوا)×61
- يَقُولُونَSöylerler(يَفْعُلُونَ)×51
- يَقُولُSöyler(يَفْعُلُ)×35
- قِيلَSöylendi(فُعِلَ)×34
- قُلِSöyle(افْعُلْ)×30
- وَيَقُولُونَVe söylerler+1 anlam(وَيَفْعُلُونَ)×28
Mücavir kökler552 mücavir (1.115 toplam)
- ربب
329 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- سحر
44 ortak ayet · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
- جيأ
118 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- أبو
60 ortak ayet · Bab kapı demektir
- كون
358 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- موسى
66 ortak ayet · Musa
- أله
514 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- رأي
113 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- علم
230 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- ملك
80 ortak ayet · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
- أخو
43 ortak ayet · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
- قوم
186 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
Geçtiği ayetler(1.383)
Bu kök 1.383 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.
وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا …
SöylediHani Rabbın meleklere: Ben, yeryüznde bir halife yaratacağım, demişti de melekler: Biz seni hamd ile tesbih, takdis eder dururken yeryüzünde fesad çıkarıp, kanlar dökecek kimse mi yaratacaksın? demişlerdi. Allah da: Sizin bilmediklerinizi ben bilirim, buyurmuştu.
… فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ
SöylediHani Rabbın meleklere: Ben, yeryüznde bir halife yaratacağım, demişti de melekler: Biz seni hamd ile tesbih, takdis eder dururken yeryüzünde fesad çıkarıp, kanlar dökecek kimse mi yaratacaksın? demişlerdi. Allah da: Sizin bilmediklerinizi ben bilirim, buyurmuştu.
قَالَ يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ …
SöylediAllah: Ey Adem, onları`adları ile kendilerine bildir, dedi. Adem, adlarını söyleyince; Size demedim mi ki ben, göklerin de, yerin de gizliliklerini muhakkak bilirim. Ve sizlerin neyi açıklayıp neyi gizler olduğunuzu da bilirim, buyurdu.
قَالَ يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ …
SöylediAllah: Ey Adem, onları`adları ile kendilerine bildir, dedi. Adem, adlarını söyleyince; Size demedim mi ki ben, göklerin de, yerin de gizliliklerini muhakkak bilirim. Ve sizlerin neyi açıklayıp neyi gizler olduğunuzu da bilirim, buyurdu.
وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ …
SöylediHani, Musa, kavmine: Ey kavmim, buzağıya tapınmakla nefsinize zulmetmiş oldunuz. Hemen yaradanınıza tevbe edip nefislerinizi öldürün. Bu yaradanınızın katında sizin için daha hayırlıdır, demişti. Allah da tevbenizi kabul etmişti. Muhakkak ki Tevvab, Rahim O’dur, O.
… تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا …
SöylediHani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.
وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ
SöylediHani, bir de Musa kavmine: Allah, herhalde bir sığır boğazlamanızı emrediyor, demişti. Onlar: Sen bizimle alay mı ediyorsun, demişlerdi. Musa da: Ben cahillerden olmaktan Allah’a sığınırım, demişti.
وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ
SöylediHani, bir de Musa kavmine: Allah, herhalde bir sığır boğazlamanızı emrediyor, demişti. Onlar: Sen bizimle alay mı ediyorsun, demişlerdi. Musa da: Ben cahillerden olmaktan Allah’a sığınırım, demişti.
قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ
SöylediOnlar, Bizim için Rabbına dua et de onu bize iyice bildirsin, demişlerdi. Musa da: Allah, o, ne çok kart, ne de çok körpedir. İkisi ortası dinç bir sığırdır, buyuruyor. Artık emrolunduğunuz şeyi yapın, demişti.
قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ
SöylediDediler ki: Bizim için Rabbına dua et de onun ne renk olduğunu bize iyice açıklasın. O da: Rabbım diyor ki: O bakanları rahatlatacak sapsarı renkli bir inektir, demişti.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قول |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef-vâvî |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كلم, نطق, لفظ, حدث |
| Zıt Kök | صمت |
| Çekirdek Özet 1 | Dilden dökülen sesli ya da zihinde kurulan anlamlı ibare, telaffuz etme |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi bildirim, hakikatin tebliği, peygamberi hitap ve varoluşsal buyruk |
| Çekirdek Özet 3 | Bağlayıcı irade beyanı, itikadi kanaat, hüküm ve ahlaki sorumluluk doğuran taahhüt |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir ses çıkarma veya rastgele konuşma sanıp onun inanç, bağlayıcı ahit ve ontolojik emir niteliğini göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قو | Güç, toparlanma, bir merkezden dışa doğru beliren iradi kuvvet ve potansiyelin harekete geçmesi; قوي, قوم, قوت köklerinde olduğu gibi varoluşsal bir kudret ve duruşu temsil eder. | ل | Çoban değneği ve yöneltme imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle, içteki güç ve irade bir hedefe, muhataba yönelen anlamlı ve bağlayıcı bir söze, sesli ya da zihni bir bildiriye dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | İç dünyada veya zihinde mananın toplanması, odaklanması ve yoğunlaşması payını taşır. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Toplanan anlam parçalarını birbirine bağlama, kavramları bitişik bir yapı haline getirme hareketini temsil eder. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Birleştirilen ve odaklanan bu manayı belirli bir gayeye, muhataba doğru sevk etme ve yönlendirme gücünü ifade eder. |
| قول | Odaklanıp bağlanan mananın muhataba yöneltilmesi | Zihinde derlenip toparlanan düşünce ve iradenin, dış dünyaya ve muhataba yönlendirilmiş tutarlı bir bildirim olarak aktarılması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dilden dökülen düzenli ses, organ olarak dilin hareketiyle anlamlı bir lafzın dışa vurulması; Yemen ve Himyer dilinde kabilenin reisi veya sözü dinlenen hükümdar anlamında kullanılan el-Kayl / el-Mıkvel kavramı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde kabile reislerinin bağlayıcı sözleri ve fermanları için mıkvel veya kavl kökünün türevleri kullanılmıştır; ayrıca havuzun dolup taşma sınırına gelerek lisan-ı hal ile dur demesini anlatan meşhur recez beytinde de kök lisan-ı hal anlamında geçer: امتلأ الحوض وقال قطني / مهلا رويدا قد ملأت بطني |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem Arapçada hem lafzen telaffuz edilen cümle veya tekil sözcük hem de kişinin içsel kanaati, mezhebi ve zihnen benimsediği görüşü ifade etmek üzere geniş bir kullanım kazanmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Mufradāt.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde قول kökü, özellikle Güney Sami (Güney Arapça, Ge'ez/Etiyopya) ve Arapça sahasında belirginleşen, ses verme, konuşma, çağırma ve komuta etme semantik matrisine dayanan köklü bir geçmişe sahiptir. Saba ve Himyer kitabelerinde q-w-l / qyl kökü doğrudan kabile önderi, bey, sözü geçen yönetici ve söz söyleme yetkisine sahip kimse anlamında merkezi bir yere sahiptir. Ge'ez dilinde qāl kelimesi doğrudan ses, söz, kelime ve lisan anlamını taşır. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice qōl ve Süryanice qālā) kök, ses, gürültü, nida ve seda anlamlarına yoğunlaşırken, Arapçada bu fiziksel ses çıkarma boyutu hem eklemli ve anlamlı bir lafza hem de içsel kanaat ve bağlayıcı irade beyanına doğru tekamül etmiştir. Fonetik olarak Sami dillerindeki gırtlaksı /q/ ve yarı ünlü /w/ birleşimi, derinden gelen güçlü ve iradi bir rezonansı temsil eder.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dilden dökülen anlamlı ses, irade beyanı, kanaat ve mezhep | Ses çıkarma eyleminden başlayarak zihindeki tasavvura ve oradan da bağlayıcı fikrî duruşa genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice qōl, Süryanice qālā, Ge'ez qāl, Saba qwl | Kuzey Sami dillerinde genel ses ve nida anlamındayken, Güney Sami ve Arapçada eklemli söz ve önderlik/buyruk boyutuna evrilmiştir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ses yansımalı çağırma ve ses çıkarma kökleri | Temel boğaz sesleriyle üretilen ilksel nida ve seda vokalleriyle bağlantılıdır. | Muhtemel |
Kaynak HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قول | Anlamlı | Söz söylemek, bildirmek | Bir manayı sesli veya zihnen muhataba yöneltmek, kanaat belirtmek. | Hedef kök; Kur'an'da çok sık geçer. |
| قلو | Anlamlı | Kızartmak, fırlatmak, atmak | Çelik çomak oyununda değnek fırlatmak veya tavada bir şeyi ateşte kavurmak. | Ortak ses ve hareket unsuru; Kur'an'da geçer. |
| وقل | Anlamlı | Dağa tırmanmak, yükselmek | Bir yere sığınmak veya taşlık dağ yolunda yukarı doğru adım atmak. | Kur'an'da geçmez. |
| ولق | Anlamlı | Hızlı yürümek, atılmak, yalan uydurmak | Sözde veya yürüyüşte acele etmek, birbiri ardınca laf uydurup yaymak. | Kur'an'da geçer; sözün süratle yayılması yönüyle hedef kökle yakınlaşır. |
| لقو | Anlamlı | Yüz felci, hızlı yakalama | Ağzın ve yüzün eğrilmesi; devenin çabucak gebe kalması veya bir şeyi kapıp almak. | Kur'an'da geçmez. |
| لوق | Anlamlı | Yağla yumuşatmak, yoğurmak | Lokmayı veya hamuru yağ sürerek kaygan ve yumuşak hale getirmek. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قول | Merkez | İfade, söz, bildirim | Sesli veya zihni olabilen, lafızdan inanca kadar uzanan geniş kapsamlı beyan. | Hem tekil lafzı hem cümleyi hem de zihni kanaati kapsayan ana bildirim. |
| كلم | Komşu | Hitap, yaralama, etki bırakma | Mutlaka tam bir cümle veya anlamlı bir terkip gerektirir ve muhatapta iz bırakma kastı taşır. | قول tek bir kelimeye de denilebilirken كلم bağımsız bir ifade bütünlüğü ve etki şartı arar. |
| نطق | Komşu | Eklemli ses çıkarma, konuşma | Harfleri belirgin biçimde sese dökmeyi ve akıl yürütmeyi gerektirir; hayvanlara mecazen atfedilir. | نطق telaffuz yeteneğini ve sesin eklemlenişini vurgular; قول ise zihni kanaati de içerir. |
| لفظ | Komşu | Ağızdan atmak, ses dökmek | Ağızdan çıkan her türlü hece ve sestir; anlamlı olması zorunlu değildir. | لفظ işin fiziksel olarak dışa atılma boyutudur; قول ise daima bir anlam ve gaye içerir. |
| حدث | Komşu | Yeni bilgi aktarmak, haber vermek | Önceden bilinmeyen bir olayı veya durumu muhataba taze bir haber olarak iletmek. | Bilginin yeniliği ve muhataba ilk kez ulaşması ön plandadır. |
| صمت | Zıt | Susmak, ses çıkarmamak | Bilinçli olarak söz söylemekten ve ses çıkarmaktan kaçınma hali. | Sözün, nidanın ve iradi beyanın tamamen kesilmesini ifade eder. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قول | Söz söylemek, bildirimde bulunmak, kanaat taşımak | Dilden çıkan lafız, içte kurulan düşünce veya benimsenen itikadi görüş. | Kesin |
| Latince | Dico, dictum; sententia | Söylemek, söz; kanaat, yargı | Dico fiziksel söylemeyi karşılarken sententia zihindeki kanaat ve hüküm boyutunu karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Say, saying; utterance; conviction | Söylemek, söz; ifade; inanç | Say eylemi bildirimi, utterance dışa vurumu, conviction ise zihni kanaat anlamını karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Sagen, Ausspruch; Auffassung | Söylemek, deyiş; anlayış, kanaat | Sagen genel söz söylemeyi verirken Auffassung benimsenen fikri duruşu temsil eder. | Güçlü |
| Fransızca | Dire, parole; assertion | Söylemek, söz; sav, iddia | Dire söyleme eylemini, assertion ise doğruluğu iddia edilen bağlayıcı tezi karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَالَ / قَالُوا | Tarihsel diyalog ve aktarım | Geçmiş kavimlerin, peygamberlerin ve meleklerin karşılıklı konuşmaları (Bakara 2:30, Yûsuf 12:36). |
| قُلْ | Doğrudan ilahi talimat ve tebliğ | Peygambere muhataplarına ne söyleyeceğini bildiren vahyî emir kalıbı (Bakara 2:80, İhlâs 112:1). |
| الْقَوْلُ | İlahi vaat, tehdit veya nihai azap hükmü | Hakikati inkâr edenler üzerine hükmün kesinleşmesi ve cezanın kaçınılmaz hale gelmesi (Secde 32:13, Yâsîn 36:7). |
| كُنْ فَيَكُونُ kalıbındaki قول | Tekvînî irade ve ontolojik emir | Yaratılışın bir irade beyanıyla derhal vücuda gelmesi (Âl-i İmrân 3:47, Nahl 16:40). |
| قَوْلٌ فِي النَّفْسِ | İçsel konuşma ve gizli kanaat | Ağızla telaffuz edilmeyip kalpte gizlenen düşünce ve zan (Mücâdele 58:8). |
| قَوْلٌ مَعْرُوفٌ / سَدِيدٌ | Ahlaki ve toplumsal ilke | Adaletli, yapıcı, kırıcı olmayan ve gerçeğe tam uyan söz (Bakara 2:263, Ahzâb 33:70). |
| تَقَوَّلَ | Yalan uydurma ve iftira | Gerçekte söylenmemiş bir sözü peygambere veya vahye yakıştırma iddiası (Hâkka 69:44, Tûr 52:33). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kelamullah ve ilahi sıfatlar | Allah'ın kavl ve kelam sıfatının zatıyla kaim kadim bir mana mı yoksa yaratılmış ses ve harfler mi olduğu tartışması. | İlahî iradenin tecellisi, emir ve nehiylerin varoluşsal kaynağı. |
| Fıkıh | Akitler, ikrar, talak ve yemin | İrade beyanının lafızla nasıl kurulduğu; zihni niyet ile zahiri kavl arasındaki hukuki geçerlilik bağı. | Bağlayıcı hukuki tasarruf, borçlanma ve taahhüt vasıtası. |
| Tefsir | Muhatap psikolojisi ve vahyî hitap | Kur'an kıssalarındaki diyalogların literal sözler mi yoksa durum aktarımı (lisan-ı hal) mi olduğu ayrımı. | Vahyin dinamik diyalog yapısı ve tebliğ metodolojisi. |
| Hadis | Rivayet ve isnad sistemi | Sözün sahibine nispeti, 'kâle' ve 'kîle' lafızlarının kesinlik ve zayıflık bildiren sîga farkları. | Sözün aidiyeti, metin sıhhati ve nakil disiplini. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve inanç | Tebliğ ve itikat | Hakikatin ilanı | Dinin temeli peygamberin ilahi kavli insanlığa duyurması ve kalbin bunu ikrar etmesidir. | Kesin |
| İlmi | İlim felsefesi ve mantık | Tanım ve önerme | Anlamın tespiti | İlmi araştırmada kavl, bir kavramın özünü ortaya koyan tanım (hadd) veya yargı bildiren tezdir. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve ferman | Yasa ve emir | Otoritenin icrası | Kabile ve devlet yönetiminde önderin (mıkvel/kayl) buyruğu meşru otoritenin sesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Ticari akitler | İcap ve kabul | Mülkiyetin intikali | Alışveriş ve sözleşmeler tarafların bağlayıcı sözleri ve taahhütleriyle hukuki geçerlilik kazanır. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Komut satırı ve algoritma girdisi (instruction / command) | Bir sistemde potansiyel durumun belirli bir girdi veya yönlendirici komut ile aktif bir operasyona dönüştürülmesi; varlığa 'ol' denilerek sürecin başlatılması yapısıyla eşdeğerdir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Edimsel söz eylemi (performative speech act) | Dil felsefesinde bir sözün sadece bilgi vermeyip söylendiği anda hukuki, ahlaki veya toplumsal yeni bir gerçeklik ve sorumluluk inşa etmesi durumudur. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece gündelik konuşma, ağızdan çıkan rastgele ses veya dedikodu düzeyinde algılamak; içsel inanç ve bağlayıcı ferman boyutunu unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kavl, varlığın yaratılış emrinden (kûn), ilahi adalet hükmünün kesinleşmesine, kulun kalbindeki gizli inançtan adaletli şahitlik beyanına kadar her düzeydeki ontolojik ve ahlaki duruşu ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki 'kavl' ifadelerini basit bir lafazanlık sanıp, onların ahiret sorumluluğu doğuran ahitler, itikadi tercihler ve ilahi yasalar olduğunu gözden kaçırma tehlikesi doğar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an metninin ana dokusunu oluşturan diyaloglar, peygambere yönelik 'De ki' (Kul) emirleri, yaratılış buyrukları ve ilahi azap hükümleri bu kökle kurulur; metnin dinamizmini doğrudan taşır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin muhataplarıyla tartışmalarını içeren kıssalarda, itikadi esasların tebliğ edildiği 'Kul' ile başlayan hitaplarda ve ilahi hükmün kesinleştiğini bildiren kıyamet sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyin mekanik veya edilgen bir metin olduğu yanılgısını yıkar; sözün bir irade beyanı, muhatabı eyleme çağıran dinamik bir güç ve sorumluluk doğuran bir edim olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAğız ve dil aracılığıyla eklemli ses çıkarma, anlamlı bir lafız veya ibareyi dışa vurma.
- Soyut anlamZihindeki kanaati, inancı veya hükmü bir hedefe yönelterek bağlayıcı bir tutum ve beyan haline getirme.
- Sistematik karşılıkVaroluşsal buyruk, hukuki taahhüt, tebliğ ve sorumluluk yükleyen performatif eylem.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde zihindeki manayı, kastı ve iradeyi temsil eder. Bu iki unsurun birleşimi, lisan ve telaffuz operatörü olan aracılığıyla bir hedefe yönlendirilerek (kavl) fonksiyonunu oluşturur. Bu fonksiyon bir muhataba ulaştığında ortaya çıkan (bildirim), ilgililer üzerinde kadar bağlayıcı bir ahlaki, hukuki veya ontolojik sorumluluk ve durum değişikliği meydana getirir.