ميد
م - ي - د
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 2 sîga
- 10 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Sallar
Notlarım
Sözlükler(10)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.426 harfباب الدال والميم و و ء ي معهما
د و م، د ي م، أ د م، م د ي، أ م د، م ي د، د م ي، و م د، م أ د، د أ م مستعملات
دوم، ديم:
ماء دائم: ساكن.
والدَّوْمُ مصدر دامَ يدوم. ودامَ الماءُ يدومُ دَوْماً وأَدَمْتُه إِدامةً إذا سَكَّنتُه، وكُلُّ شيءٍ سَكَّنْتَه فقد أدَمْتَه.
والدِّيمةُ: المطر الذي يدوم دوماً يوماً وليلةً أو أكثر.
وفي حديث عائشة: أنّها سُئِلَت هل كان رسول اللهِ -صَلّى الله عليه وسَلَّم
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR531 harfمادَ الشيء يَميُد مَيْداً: تحرَّك. ومادت الأغصان: تمايلت. ومادَ الرجل: تَبَخْتَرَ. والمَيْدانُ: واحد الميادين. ومادَهُمْ يَميدُهُمْ: لغة في مارَهُمْ من المِيرة. والمُمتادُ مُفْتَعَلٌ منه. وأنشد الأخفش لرؤبة:
تُهدي رءوس المُتْرَفينَ الأندادْ
إلى أمير المؤمنين المُمْتادْ
وهو المُسْتعطى المسؤول. ومنه المائدة، وهي خِوانٌ عليه طعانٌ. فإذا لم يكن عليه طعام فليس بمائدة، وإنَّما هو خِوان. ومَيْدَ:
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.605 harf(باب المبم والياء ومايثلثهما)
(ميد) الميم والياء والدال أصلانِ صحيحان: أحدُهما يدلُّ على حركةٍ في شيء، والآخَر على نفعٍ وعطاء.
فالأوّل المَيْد: التحرُّك. ومادَ يَميدُ. ومادت الأغصان تَمِيد: تمايلَتْ. والمَيْدان على فَعْلان: العيش النّاعم الريّان. قال ابنُ أحمر:
............ وصادَفَتْ *** نَعِيماً وميداناً من العيشِ أخْضَرا([1])
والأصل الآخر المَيْد. ومَادَ يَمِيدُ: أطْعَمَ [و] نَفَع. ومادَنِي
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR923 harf- الميد: اضطراب الشيء العظيم كاضطراب الأرض. قال تعالى: ﴿أن تميد بكم﴾ [النحل/15]، ﴿أن تميد بهم﴾ [الأنبياء/31]. ومادت الأغصان تميد، وقيل الميدان في قول الشاعر:
*نعيما وميدانا من العيش أخضرا*
(العجز لابن أحمر، وقال الصاغاني في التكملة: ميد ذكره الجوهري، وهو غلط وتحريف، والرواية [أغيدا]، والبيت:
[وإن خضمت ريق الشباب وصادفت * نعيما وميدانا من العيش أغيدا] )
وقيلك هو الممتد من العيش، وميدان الدابة منه،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR331 harfم ي د
غصن مائد: ماثل وماد يميد ميداناً.
ومن المجاز: مادت المرأة وماست وتميدت وتميّست.
ومادت به الأرض: دارت.
ورجل مائد: يدار به.
والمطعون يميد في الرمح.
وماد أهله: نعشهم وامتادوه فمادهم.
قال: يا خيرنا نفساً وخيراً والداً وكنت للسوّدين سائداً وكنت للمنتجعين مائداً أي ناعشاً من ميدهم ومنه: المائدة.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.332 harfماد الشيء يَميد: زاغ وزكا؛ ومِدْتُه وأَمَدْتُه: أَعْطَيْتُه. وامْتَادَه: طلب أَن يَمِيدَه. ومادَ أَهْلَه إذا غارَهم ومارَهم. ومادَ إِذا تَجِرَ، ومادَ: أَفْضَلَ. والمائِدةُ: الطعام نَفْسُه وإِن لم يكن هناك خِوانٌ؛ مشتق من ذلك؛ وقيل: هي نفس الخِوان؛ قال الفارسي: لا تسمى مائدة حتى يكون عليها طعام وإِلا فهي خِوان؛ قال أَبو عبيدة: وفي التنزيل العزيز: أَنْزِلْ علينا مائِدةً من السماء؛ المائِدةُ في
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR454 harf* م ي د * * مادَ * الشيء تحرك وبابه باع و * مادَتِ * الأَغصان تمايلت و * مَادَ * الرجل تبختر و * المَيْدَانُ * واحد * المَيادِينِ * و * مادَهُ * لُغة في ماره من الميرة ومنه * المائِدةُ * وهي خُوان عليه الطعام فإن لم يكن عليه طعام فهو خِوُانٌ لا مائدة قال أبو عُبيدة هي فاعلة بمعنى مفعولة كعيشة راضية بمعنى مَرْضِية و * مَيْدَ * لُغة في بَيْدَ بمعنى غير وفي الحديث { أنا أفصح العرب مَيْدَ أَني من
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.015 harfماد الشيء يميد ميدا وميدانا محركة: تحرك بشدة، ومنه قوله تعالى أن تميد بكم أي تضطرب بكم وتدور بكم وتحرككم حركة شديدة، كذا في البصائر. ماد الشيء يميد ميدا: مال وزاغ وزكا، وفي الحديث لما خلق الله الأرض جعلت تميد فأرساها بالجبال. وفي حديث ابن عباس فدحا الله الأرض من تحتها فمادت. وفي حديث علي فسكنت من الميدان برسوب الجبال. ماد السراب ميدا: اضطرب. ماد الرجل يميد، إذا انثنى وتبختر. ما دهم يميدهم، إذا
ماد الشيء يميد ميدا وميدانا محركة: تحرك بشدة، ومنه قوله تعالى أن تميد بكم أي تضطرب بكم وتدور بكم وتحرككم حركة شديدة، كذا في البصائر. ماد الشيء يميد ميدا: مال وزاغ وزكا، وفي الحديث لما خلق الله الأرض جعلت تميد فأرساها بالجبال. وفي حديث ابن عباس فدحا الله الأرض من تحتها فمادت. وفي حديث علي فسكنت من الميدان برسوب الجبال. ماد السراب ميدا: اضطرب. ماد الرجل يميد، إذا انثنى وتبختر. ما دهم يميدهم، إذا زارهم، قيل: وبه سميت المائدة، لأنه يزار عليها. ماد قومه غارهم، ومادهم يميدهم، لغة في مارهم من الميرة، والممتاد، مفتعل منه، وهو مجاز، قيل: ومنه سميت المائدة. من المجاز: ماد الرجل يميد فهو مائد: أصابه غثيان وحيرة ودوار من سكر أو ركوب بحر، من قوم ميدى، كرائب وروبى، وفي البصائر: ميدى كحيرى. وماد الرجل: تحير. وروى أبو الهيثم، المائد: الذي يركب البحر فتغثي نفسه من نتن ماء البحر حتى يدار به ويكاد يغشى عليه، فيقال: ماد به البحر يميد به ميدا، وقال الفراء: سمعت العرب تقول: الميدى: الذين أصابهم الميد من الدوار، وفي حديث أم حرام المائد في البحر له أجر شهيد، هو الذي يدار برأسه من ريح البحر واضطراب السفينة بالأمواج. مادت الحنظلة تميد: أصابها ندى أو بلل فتغيرت، وكذلك التمر. والمائدة: الطعام نفسه، من ماد إذا أفضل، كما في اللسان، وهذا القول جزم به الأخفش وأبو حاتم، أي وإن لم يكن معه خوان، كما في التقريب واللسان، وصرح به ابن سيده في المحكم، ونقله في فتح الباري، قال شيخنا: والآية صريحة فيه، قاله أرباب التفسير والغريب، قيل: المائدة: الخوان عليه الطعام، قال الفارسي: لا تسمى مائدة حتى يكون عليها طعام، وإلا فهي خوان. قلت: وقد صرح به فقهاء اللغة، وجزم به الثعالبي وابن فارس، واقتصر عليه الحريري في درة الغواص، وزعم أن غيره من أوهام الخواص، وذكر شيخنا في شرحها أنه يجوز إطلاق المائدة على الخوان مجردا عن الطعام، باعتبار أنه وضع أو سيوضع. وقال ابن ظفر: ثبت لها اسم المائدة بعد إزالة الطعام عنها، كما قيل لقحة بعد الولادة، قال أبو عبيد: وفي التنزيل ربنا أنزل علينا مائدة من السماء ، المائدة في المعنى مفعولة ولفظها فاعلة، وهي مثل عيشة راضية وقيل: من ماد إذا أعطى، يقال، ماد زيد عمرا، إذا أعطاه، وقال أبو إسحاق، الأصل عندي في مائدة أنها فاعلة من ماد يميد إذا تحرك، فكأنها تميد بما عليها، أي تتحرك، وقال أبو عبيدة: سميت مائدة لأنها ميد بها صاحبها، أي أعطيها وتفضل عليه بها، وفي العناية: كأنها تعطي من حولها مما حضر عليها، وفي المصباح: لأن المالك مادها للناس، أي أعطاهم إياها، ومثله في كتاب الأبنية لابن القطاع، كالميدة، فيهما، أي في الطعام والخوان، قاله الجرمي وأنشد: وميدة كـثـيرة الألـوان تصنع للإخوان والجيران
المائدة: الدائرة من الأرض، على التشبيه بالخوان. وفعله ميدى ذلك، أي من أجله. والذي في اللسان ميد ذلك، قال: ولم يسمع: من ميدى ذلك، وميد بمعنى غير أيضا، وقيل هي بمعنى على كما تقدم في بيد قال ابن سيده: وعسى أن يكون ميمه بدلا من باء بيد، لأنها أشهر. وميداء الشيء، بالكسر والمد: مبلغه وقياسه. ومن الطريق: جانباه وبعده وسننه، يقال: لم أدر ما ميداء ذلك، أي لم أدر ما مبلغه وقياسه، وكذلك ميتاؤه، أي لم أدر ما قدر جانبيه وبعده، وأنشد: إذا اضطم ميداء الطريق عليهمامضت قدما موج الجبال زهوق ويروى ميتاء الطريق. والزهوق: المتقدمة من النوق، قال ابن سيده: وإنما حملنا ميداء وقضينا بأنها ياء على ظاهر اللفظ مع عدم م و د. ويقال: بنوا بيوتهم على ميداء واحد، أي على طريقة واحدة، وقال الصاغاني: إن كان سمع: ميداء الطريق، على طريق الاعتقاب لمئتائه فهو ممهوز مفعال من أداه كذا إلى كذا، وموضعه أبواب المعتل كموضع المئتاء، وإن كان بناء مستقلا فهو فعلال، وهذا موضعه. يقال: هذا ميداؤه، وبميدائه، وبميداه، أي بحذائه، ويروى بميدى داره. مفتوح الميم مقصور، أي بحذائها، عن يعقوب. وميادة، مشددة، اسم أمة سوداء، وهي أم الرماح، ككتان بن أبرد بن ثوبان، وفي بعض النسخ الثربان الشاعر، نسب إليها، فيقال له: ابن ميادة، وزعموا أنه كان يضرب خصري أمه ويقول: اعرنزمي مياد للقوافي
والميدان، بالفتح ويكسر، وهذه عن ابن عباد، أي معروف، الميادين، قال ابن القطاع في كتاب الأبنية: اختلف في وزنه، فقيل فعلان، من ماد يميد إذا تلوى واضطرب، ومعناه أن الخيل تجول فيه وتتثنى متعطفة وتضطرب في جولانها، وقيل وزنه فلعان من المدى وهو الغاية، لأن الخيل تنتهي فيه إلى غاياتها من الجري والجولان وأصله مديان فقدمت اللام إلى موضع العين فصار ميدانا، كما قيل في جمع باز بيزان، والأصل بزيان، ووزن باز فلع وبيزان فلعان، وقيل وزنه فيعال من مدن يمدن إذا أقام، فتكون الياء والألف فيه زائدتين، ومعناه أن الخيل لزمت الجولان فيه والتعطف دون غيره. الميدان: محلة بنيسابور وتعرف بميدان زياد، منها أبو الفضل محمد بن أحمد الميداني، هكذا في النسخ، والذي قاله ابن الأثير: أبو الفضل أحمد بن محمد بن أحمد ابن إبراهيم النيسابوري، أديب فاضل، صنف في اللغة، وسمع الحديث، ومات سنة 518، والظاهر أن في عبارة المصنف سقطا والصواب كما في التبصير للحافظ وغيره: منها أبو الفضل أحمد بن محمد الميداني شيخ العربية بنيسابور ومؤلف كتاب مجمع الأمثال وغيره، مات سنة 518 وابنه أبو سعيد سعد بن أحمد الأديب، له تصانيف، كتب عنه ابن عساكر. وأبو علي محمد بن أحمد بن محمد بن معقل النيسابوري، سمع محمد بن يحيى الذهلي، وهكذا ذكره ياقوت في المعجم، فكأن أصل العبارة: منها أبو الفضل أحمد بن محمد، وأبو علي محمد بن أحمد، فتأمل، قال ياقوت: ومنها أيضا الإمام أبو الحسن علي بن محمد بن أحمد بن حمدان الميداني، انتقل من نيسابور فأقام بهمذان واستوطنها وتزوج من أهلها، وكان يعد من الحفاظ العارفين بعلم الحديث والورع، قال شيرويه: لم تر عيناي مثله وقال غيره: لم ير مثل نفسه، توفي ببغداد سنة 471. قلت: ومنها أيضا محمد بن طلحة بن منصور الميداني، عن إبراهيم بن الحارث البغدادي، وعنه الحاكم. الميدان، أيضا: محلة بأصفهان. منها أبو الفضل هكذا في النسخ، والصواب كما في معجم ياقوت: أبو الفتح المطهر بن أحمد المفيد، ورد ذلك عليه أبو موسى وقال: لا أعلم أحدا نسبه بهذا النسب. قال أبو موسى: وميدان أسفريس محلة بأصفهان، منها محمد بن محمد بن عبد الرحمن بن عبد الوهاب المديني الميداني، حدثني عنه والدي وغيره، وجعله أبو موسى ثالثا. قلت: ونسبه ابن الأثير إلى محلة نيسابور وقال: ومنها أبو الفتح المطهر بن أحمد بن جعفر المفيد عن أبي نعيم الحافظ وغيره. الميدان أيضا محلة ببغداد من ناحية باب الأزج، ويعرف بشارع الميدان. منها عبد الرحمن بن جامع بن غنيمة الميداني، وكان يكتب اسمه غنيمة، سمع أبا طالب يوسف وأبا القاسم بن الحصين وغيرهما، وتوفي سنة 582. وصدقة بن أبي الحسين الميداني، سمع أبا الوقت عبد الأول، وتوفي سنة 608. وجماعة آخرون، مثل أبي عبد الله محمد بن إسماعيل بن إبراهيم الميداني عن القنبي ويحيى بن يحيى، وعنه أبو عصية اليشكري وأبو الحسن البزار، وذكره الأمير الميدان أيضا محلة عظيمة بخوارزم خربت. وميدان: مدينة في أقصى بلاد ما وراء النهر قرب إسبيجاب. وشارع الميدان: محلة كبيرة ببغداد، خربت، وقال ياقوت: هي هذه التي شرقي بغداد ناحية باب الأزج. الميدان: شاعر فقعسي، في بني أسد بن خزيمة. والممتاد، مفتعل، من مادهم يميدهم، إذا أعطاهم، وهو المستعطي. يقال: امتاده فماده، الممتاد أيضا: المستعطى، وهو المسؤول المطلوب منه العطاء
المتفضل على الناس، قال رؤبة:تفضل على الناس، قال رؤبة: تهدي رؤوس المترفين الأنداد إلى أمير المؤمنين الممتـاد هكذا أنشده الأخفش، قاله الجوهري قال الصاغاني والرواية: نهدي رؤوس المترفين الصداد من كل قوم قبل خرج النقاد إلى أمير المؤمنين الممتـاد وقول الجوهري مائد في شعر أبي ذؤيب: يمانية أحيا لـهـا مـظ مـائد وآل قراس صوب أرمية كحل اسم جبل، غلط صريح، كما نبه عليه ابن بري ونقله الصاغاني في التكملة. والصواب مظ مأبد، بالباء الموحدة كمنزل، في اللغة وفي البيت المذكور، ولا يخفى أن مثل هذا لا يعد غلطا، وإنما هو تصحيف، وهكذا قاله الصاغاني في التكملة أيضا، وقد تقدم الكلام عليه في م ب د. ومما يستدرك عليه: مدته وأمدته: أعطيته. وامتاده: طلب أن يميده. وماد. إذا تجر. وماد: أفضل. ومادني فلان يميدني، إذا أحسن إلى. وفي حديث علي رضي الله عنه يذم الدنيا فهي الحيود الميود. فعول من ماد إذا مال. وماد ميدا: تمايل، ومادت الأغصان: تمايلت. وغصن مائد ومياد: مائل، وغصون ميد. قال الأزهري: ومن المقلوب: الموائد المآود: الدواهي، وقال ابن أحمر: وصادفت نعيما وميدانا من العيش أخضرا قالوا: يعني ناعما، هكذا أنشده الجوهري، قال الصاغاني: وهو غلط وتحريف، والرواية أغيدا والقافية دالية وقبله: أأن خضمت ريق الشباب وصادفت وميد لغة في بيد بمعنى غير، وقيل: معناهما على أن، وفي الحديث أنا أفضح العرب ميد أني من قريش ونشأت في بني سعد بن بكر وفسره بعضهم، من أجل أني، وفي الحديث نحن الآخرون السابقون ميد أنا أوتينا الكتاب من بعدهم. ومن المجاز: مادت المرأة، وماست وتميدت، وتميست. ومادت به الأرض: دارت. ورجل مائد: يدار به. والمطعون يميد في الرمح، كما في الأساس. واستدرك شيخنا: ميدان الخلفاء، وهو في المضاف والمنسوب للثعالبي، وهو عند أهل الأخبار من عشرين إلى أربع وعشرين سنة، كأنه كناية عن اسم مدة الخلافة. قلت: وميدان الغلة: محلة بمصر. والميدانان: محلتان ببخارا. والميدان بدمشق اثنان.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.472 harfمَادَ
1 مَادَ ذ , aor. يَمِيدُ, inf. n. مَيْدٌ (S, L, Msb, K) and مَيَدَانٌ, (L, Msb, K,) It (a thing) was, or became in a state of motion, or commotion; was, or became agitated: (S, L, Msb, K:) or, in a state of violent motion or commotion; or violently agitated. (El-Basلïr, TA.) So in the expression in the Kur, [xvi. 15; and xxxi. 9;] أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ Lest it (the earth) should be convulsed
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR916 harfمَادَ
مَادَ ( y ) I ( n. ac. مَيْد 1 , مَيَدَاْن 36 ),
a. Swung; oscillated.
b. Swaggered.
c. Reeled; was dizzy.
d. Visited.
e. Grew; increased.
f. [ Bi ], Rendered dizzy.
g. see VIII (a) .
h. Conferred a benefit.
اِمْتَيَدَ
اِمْتَيَدَ VIII ,
a. Victualed.
مَيْد
مَيْد 1 ,
a. Vertigo, dizziness.
مَيْدَة
مَيْدَة 1t ,
a. Table; food.
مَاْيِدَة
مَاْيِدَة 21t , ( pl. reg. &
Mücavir kökler37 mücavir (48 toplam)
- رسو
3 ortak ayet · Sıra dağlar
- عيسى
2 ortak ayet · İsa
- مريم
2 ortak ayet · Meryem
- نزل
3 ortak ayet · “Nezle” konaklama yeri demektir
- سمو
3 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- فجج
1 ortak ayet · Fecc İki dağ arasındaki geçit yol, bel demektir
- أرض
3 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- بنو
2 ortak ayet · Oğullar
- لقي
2 ortak ayet · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
- عمد
1 ortak ayet · Direk demektir
- بثث
1 ortak ayet · Rüzgarın esmesi sonucu etrafa dağılan toz anlamından gelmiş…
- سبل
2 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
Geçtiği ayetler(5)
وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَأَنْهَارًا وَسُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ
SallarYeryüzünde sarsılmayasınız diye sabit dağlar, nehirler ve yollar koymuştur ki onunla, doğru yolu bulasınız.
وَجَعَلْنَا فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ
SallarOnlar sarsılmasın diye yeryüzünde sabit dağlar yerleştirdik. Doğru yoldan gitsinler diye orada geniş yollar açtık.
… بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَأَنْزَلْنَا مِنَ …
SallarGökleri, gördüğünüz gibi direksiz olarak yaratmış, sizi sarsar diye yere ağır baskılar koymuş, orada her türlü canlıyı yaymıştır. Biz, gökten su indirip orada her sınıf bitkiler yetiştirmişizdir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ميد |
| Yapı | Üçlü kök (sülâsî) |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli / yâ’î) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مور, رجف, زلزل, طعم |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır ve büyük bir gövdenin zemininde dengeyi yitirerek bir o yana bir bu yana yalpalayıp çalkalanması |
| Çekirdek Özet 2 | Dağların yerküreye perçinlenerek sarsıntıyı önlemesi ve gökten inen bereketli ilahi ihsanın canlıyı dengede tutması |
| Çekirdek Özet 3 | Maddi ve manevi sistemlerde taşıyıcı omurganın sabitlenmesi ve rızkın dağıtımıyla istikrara kavuşması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir sofra nesnesi veya rasgele bir yer sarsıntısı sanarak taşıyıcı platformun dengesi ve besleyici istikrar boyutu arasındaki yapısal bağı gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مي | Esneme, bir tarafa kayma, hareketlenme ve akışkan eğilim; nitekim aynı ikili çekirdeği paylaşan ميل kökünde bir yana eğilme ve sapma, ميز kökünde birbirinden ayrışıp kayma, مير kökünde ise rızık ve erzak akışı için harekete geçme anlamı belirgindir | د | Kapı, sınır ve vuruş imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle bu esneme ve hareket, tabanı olan kütleli bir yapının sınırları içinde sağa sola çalkalanıp sarsılmasına ve bu çalkantıyı dindiren besleyici ihsana daralmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su; akış, dalgalanma, sıvı kütlesi ve yayılma | Taşıyıcı zeminin veya kütlenin sıvımsı bir hareketlilikle dalgalanma potansiyelini simgeler |
| ي | El ve kol; uzanma, iş yapma, yönelme ve esneklik | Dalgalanan kütlenin bir tarafa doğru eğilip uzanmasını ve esnek devinimini temsil eder |
| د | Kapı; sınırlı açılıp kapanma, eşik ve geçiş | Hareketin sınır boylarında gidip gelmesini, bir eşikten diğerine salınım yapmasını gösterir |
| ميد | Dalgalı bir zeminin esnekçe iki sınır arasında gidip gelmesi | Ağır bir cismin veya taşıyıcı bir sathın sabitliğini yitirerek iki yana yalpalaması, ardından bu salınımı yatıştıran dengeli bir tabana kavuşması hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağacın taze dalının rüzgârda iki yana sallanması (mâdeti’l-ağsân), deniz tutmasından ötürü insanın başının dönüp sendelemesi (meyd) ve üzerine yemek konularak insanlara ikram edilen taşınabilir geniş yaygı veya sehpamsı tepsi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi İbn Ahmer’e nispet edilen beyitte bolluk ve refah içindeki salınımlı geniş hayat ميدان olarak anılmıştır: وصادفت نعيما وميدانا من العيش أخضرا |
| Erken Arapça kullanım | Ru’be b. el-Accâc refah ve ihsan arayanların başvurduğu cömert yöneticiyi nitelemek için mütelif formunu kullanmıştır: تُهْدَى رُؤُوس المُتْرَفِينَ الأَنْداد / إِلى أَمير المؤمنينَ المُمْتاد |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesi genelinde kök, hem fiziki salınım ve bir o yana bir bu yana bükülme hem de bu hareketin yatışıp taşınabilir bir yaygı veya sofra üzerinde rızka dönüşmesi semantiğiyle takip edilir. İbranice ve Aramicede doğrudan kök denkliği sınırlı kalmakla birlikte, benzer kütlesel sarsıntı ve eğilme hareketleri zayıf harfli ve rezonanslı köklerde görülür. Arapçada ميد kökünün en özgün filolojik katmanı, İbn Fâris’in tespit ettiği iki ana eksende odaklanır: biri büyük ve hacimli bir gövdenin içten sarsılıp yalpalaması (çalkantı), diğeri ise muhtaca uzatılan besleyici fayda ve ikramdır (in‘âm ve it‘âm). Dilbilimcilerin bir kısmı bu iki aslı tek bir somut tabloda birleştirir: Taşıyıcı tabla üzerindeki yiyeceklerin taşınırken ve dağıtılırken hafifçe salınması veya açlıktan sendelercesine sallanan bir topluluğu doyurarak onların sarsıntısını dindirip onları ayağa kaldırmak (na‘ş). Bu iki anlam örgüsü Arapçada birbirini dışlamayan, aksine fiziksel denge ile iktisadi-biyolojik dengeyi aynı potada eriten müşterek bir semantik matris kurar.
Güven Güçlü
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ميد fiilinden türeyen isim ve masdarlar | Kök içi türetimde kütlesel salınım (meydân, meyadân) ile ikram edilen ziyafet sofrası (mâide) ve rızık isteme (imtidad) birbirini dengeler | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerindeki hareket ve yayılma kökleri | Arapçadaki çift kutuplu (sarsılma ve besleme) gelişimin merkezî Samiceye özgü bir iç zenginleşme olduğu görülür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanabilir kökensel ortaklık tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lane's Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ميد | Anlamlı | Çalkalanmak, yalpalamak, sofra kurmak | Hacimli bir cismin iki yana sallanması; üzerine yemek konularak sunulan ikram sofrası | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| مدي | Anlamlı | Uzatmak, yaymak, son sınıra varmak | Bir şeyin boyunu, mesafesini veya vadesini ileriye doğru çekip genişletmek | Ortak genleşme ve yayılma unsuru taşır; Kur'an'da geçmez |
| يمد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fonetik yapı gereği klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |
| يدم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kök dizilişi olarak işlenmemiştir |
| دمي | Anlamlı | Kan akması, kanla kaplanma | Damardan çıkan kanın yüzeyi örtmesi, canlı dokunun yaralanması | Kökün çekirdeğinde akışkanlık ve canlılık sıvısı bulunur; Kur'an'da geçmez |
| ديم | Anlamlı | Süreklilik, kesintisiz yağış, durulma | Yağmurun dinmeksizin yumuşakça yağması, bir halin değişmeden devam etmesi | Kararlılık ve kesintisizlik bildirir, zıt yönde istikrar içerir; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ميد | Merkez | Kütlesel yalpalama ve doyurucu istikrar | Geniş bir tabanın dengesini yitirip iki yana çalkalanması veya bu salınımı gideren ikram | Kur'an'da yeryüzünün insanları sarsıp savurmaması ve gökten inen sofra için kullanılır |
| مور | Komşu | Hızlı ve dalgalı akış, savrulma | مور kökünde nesnenin bütünüyle yerinden kayıp dalga dalga akması ve girdaplaşması esastır; ميد kökünde ise kütle yerindedir ancak dengesi salınır | Göğün çalkalanıp yarılması bağlamında daha akışkan bir savrulmayı belirtir |
| رجف | Komşu | Şiddetli sarsıntı, ürperti | رجف kökünde dış veya iç tesirle meydana gelen şiddetli, gürültülü ve kesik kesik titreme öne çıkar | Kalbin veya yerin korku ve helak anındaki ani sarsıntısıdır |
| زلزل | Komşu | Tekrarlı, yıkıcı yer sarsıntısı | زلزل kütlenin peş peşe ayaklarının altından kaydırılması ve altüst edilmesidir; ميد yalpalama tehlikesidir | Yıkım getiren zelzele boyutunu ifade eder |
| طعم | Komşu | Tat alma, yeme, gıda alma | طعم doğrudan biyolojik beslenme fiilidir; ميد kökündeki sofra ise toplu ikram, lütuf ve birlik zeminidir | Bireysel beslenmeden ziyade toplumsal ziyafet ve güvence boyutunu ayırır |
| ثبت | Zıt | Sabit durma, sarsılmama, yerinde kalma | Hiçbir yana eğilmeksizin, yalpalamaksızın kaim olma ve dengede durma | ميد kökündeki çalkantı ve yalpalamanın doğrudan karşıtıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ميد | Yalpalama, çalkantı; donatılmış sofra | Büyük gövdenin denge kaybı; canlıyı ayağa kaldıran besleyici platform | Kesin |
| Latince | Vacillare, mensa | Sarsılmak, dengesizce sendelemek; sofra | Vacillare eylemi kütlenin sallantısını verirken, mensa üzerinde rızık taşınan fiziksel nesneyi karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To sway, to reel; banqueting table | İki yana yalpalamak, sendelemek; ziyafet masası | To sway kütlenin salınımını karşılar; kökün cömertlik ve denge dindirme nüansını tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | Wanken, schwanken; Speisetisch | Yalpalamak, bocalamak; yemek masası | Schwanken fiziksel ve mecazi tereddütlü salınımı ifade eder; sofra anlamı donanımlı masa ile örtüşür | Güçlü |
| Fransızca | Tangage, chanceler; table servie | Yalpalamak, sendelemek; donatılmış sofra | Denizcilikteki yalpalama (tangage) ile yere düşmemek için gösterilen salınımı içerir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَمِيدَ بِكُمْ / تَمِيدَ بِهِمْ | Yeryüzünün insanları sarsıp yalpalaması, ayak altından kayması | Dağların yeryüzüne kazık ve denge unsuru olarak yerleştirilmesi bağlamı (Nahl 16:15, Enbiyâ 21:31, Lokmân 31:10) |
| مَائِدَةً | Gökten indirilen donatılmış sofra, ilahi ziyafet ve güvence | Havarilerin Hz. İsa’dan mucizevi ve doyurucu bir şahitlik talep etmeleri bağlamı (Mâide 5:112, 5:114) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmoloji ve ilahi inayet delili | Yeryüzünün dağlar olmaksızın yalpalamaya açık bir yapıda yaratılması ve ilahi kudretin nizamı koruması | Düzenin tesadüfi değil, ağırlık ve yerçekimsel dengeyle kurulmuş bir inayet eseri olması |
| Fıkıh | Ziyafet, mehir ve nafaka ilişkisi | Mâide kavramının yalnızca sofra değil, ailenin ve muhtacın geçimini sağlama mükellefiyetiyle irtibatı | Hanenin nafakasını temin etmek ve ikramda bulunmanın fıkhi sınırları |
| Tefsir | Mâide suresindeki talebin mahiyeti | Havarilerin sofra talebinin bir imtihan mı, kalbi mutmain kılma mı yoksa şüphe eseri mi olduğu tartışması | Sofranın hem cismani bir gıda hem de manevi bir ahit ve bayram vesilesi oluşu |
| Hadis | İstisna edatı ve deniz tutması hali | مَيْدَ أَنَّ kalıbının بَيْدَ أَنَّ yerine kullanımı ve deniz yolculuğundaki baş dönmesinin (meyd) ibadet ve şehitlik sevabına tesiri | Fiziksel denge kaybının getirdiği meşakkatin dini sorumluluklardaki karşılığı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalbi tatmin ve ilahi ahit | Rabbani sofra ve itimat | Zihni ve kalbi yalpalamaları dindirip imanı kesin şahitlikle sabitlemek | Gökten inen ziyafet, müminlerin sarsılan tereddütlerini dindirip ahitleşmeyi sağlar | Kesin |
| İlmi | Jeolojik ve dinamik denge | İzostazi ve kütleçekim sabitleyicisi | Hareketli litosferik levhaların salınım ve yalpalamasını engellemek | Dağların yer kabuğunun dengesini kurarak canlı hayatı mümkün kılan stabiliteyi sağlaması | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal istikrar ve meşruiyet | Siyasi omurganın perçinlenmesi | Otoritenin sarsılmasını, anarşi ve belirsizlik içinde halkın sendelemesini önlemek | Toplumu taşıyan kurumların dağlar gibi sağlam temellere oturtulup savrulmasının engellenmesi | Güçlü |
| İktisadi | Refahın tabana yayılması | İaşenin karşılanması ve adil bölüşüm | Açlığın ve kıtlığın yol açtığı toplumsal çalkantıyı sofralar kurarak gidermek | Zenginliğin paylaşılarak açlıktan beli bükülenlerin ayağa kaldırılması ve ekonomik dengenin kurulması | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dinamik sönümleme (damping) ve mekanik rezonans kontrolü | Salınıma uğrayan esnek bir sistemin kütle merkezine karşıt ağırlıklar konularak yalpalama genliğinin sıfırlanması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal denge mekanizması ve kriz yatıştırma | Toplumdaki kutuplaşma ve ekonomik daralmanın meydana getirdiği savrulmaların temel haklar ve refah payı ile dengelenmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Mâide kelimesini sıradan bir ahşap yemek masası veya günlük tabak sanmak; yerin yalpalamasını ise sadece tekil bir deprem olayı ile sınırlandırmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün bir tarafta kozmik ve jeolojik dengenin (sarsılmayan yeryüzü platformu), diğer tarafta biyolojik ve manevi doyumun (toplumu ayakta tutan ilahi rızık platformu) ortak taşıyıcısı olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Dağların yerleştirilişindeki hikmeti statik bir kaya yığınına indirgemek ve Havarilerin sofra talebini basit bir karın doyurma arzusundan ibaret görerek ilahi ahdin ciddiyetini kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem fiziksel evrende hem de inanç ve toplum hayatında 'denge' (istikrar) ve 'beslenme' (rızık) arasındaki yapısal irtibatı nasıl kurduğunu gösteren anahtar bir köktür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış nizamı, yer kabuğunun düzeni ve nimetlerin sayıldığı ayetlerde (Nahl 16:15, Enbiyâ 21:31, Lokmân 31:10) ve Hz. İsa ile havarileri arasındaki iman-şahitlik diyaloglarında (Mâide 5:112-115) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeryüzünün durağan bir düzlük olduğu yanılgısını ve gökten inen sofranın sadece cismani bir yiyecek talebi olduğu yönündeki sığ okumaları düzeltir; her iki kullanımda da varlığın yalpalamasını önleyen bir 'tutucu zemin' bulunduğunu kanıtlar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBüyük bir kütlenin veya gövdenin kendi tabanında bir sağa bir sola yalpalaması ve bu çalkantıyı dindirmek üzere kurulan besleyici, dengeli sofra.
- Soyut anlamBir sistemin iç veya dış dinamiklerle dengesini yitirme tehlikesine karşı, merkezî bir ağırlık veya doyurucu bir destek vasıtasıyla istikrara kavuşturulması.
- Sistematik karşılıkYerküre sisteminde dağlar jeolojik yalpalamayı (meyd) sönümlerken; inanç ve toplum sisteminde ilahi rızık ve ahit sofrası (mâide) kalbi ve ictimai savrulmaları sönümler.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde zaman içindeki sistemik yalpalama durumunu temsil eder. başlangıçtaki salınım genliğini, salınım frekansını, faz açısını gösterir. katsayısı, dağların yer kabuğuna veya rızkın canlıya sağladığı sönümleme kuvvetini ifade eder; bu kuvvet arttıkça yalpalama hareketi sıfıra yaklaşır. ise sisteme eklenen kararlı tabanı ve ilahi rızkın sağladığı kalıcı denge seviyesini simgeler.