نفي
ن - ف - ي
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 10 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Sürülürler
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: نفى
Notlarım
Sözlükler(10)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.671 harfباب النون والفاء و و ا ي ء معهما
ن ف ي، ن ي ف، ف ن ي، ي ف ن، ن أ ف، أ ن ف، أ ف ن مستعملات
نفي:
نفيت الرّجلّ وغَيرَه نَفْياً إذا طردتَه، فهو منفيّ، قال الله تعالى: "أو يُنْفَوْا من الأرض".
ويقال: معناه: السّجْنُ.
والانتفاء من الولد: أن يتبرّأ منه.
والنُّفاية من الدّراهم وغيرها: المنفيّ القليل مثل البُراية والنُّحاتة.
ونَفِيُّ الرّيح: ما نَفَى من التّراب في أُصُول الحِيطان ونحوِه، وكذلك نَفِيُّ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.611 harfMadde başı: نفىن ف ( و ا ي ء )
نفى ، ناف ، فنا ، فان ، إنف ، ينف ، أفن ، وفن ، فون ، فنو ، نفو ، إفن .
ينف : يَنُوف : اسمُ جَبلٍ في البادية .
نفى : اللّيث : نَفَيْت الرَّجُلَ وغيرَه نَفْياً ، إذا طَرَدْته ، فهو مَنْفِيّ : قال الله تعالى : ( أَوْ يُنفَوْاْ مِنَ الاَرْضِ ) ( المائدة : 33 ) .
قال بعضهم : معناه : مَن قَتله فَدَمُه هَدَرٌ ، أي لا يُطالب قاتلُه بدَمِه .
وقيل : أو يُنْفوا من الأرض : يُقاتلون حينما
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.740 harf(باب النون والفاء وما يثلثهما)
(نفق) النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا.
فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم.
(باب النون والفاء وما يثلثهما) (نفق) النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا. فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم. وأنْفَق الرّجُل: افتَقَر، أي ذهب ما عِندَه. قال ابنُ الأعرابي: ومنه قوله تعالى: ﴿إذاً لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإنْفَاقِ﴾ [الإسراء 100].وفرسٌ نَفِقُ الجرْيِ، أي سريعُ انقطاع الجري. والأصل الآخر النَّفَق: سَرَبٌ في الأرض لـه مَخْلَصٌ إلى مكان. والنَّافقاء: موضِعٌ يرقِّقه اليَربوعُ من جُحْرِه فإذا أُتِيَ من قِبَل القاصعاء ضَرَب النَّافقاءَ برأسه فانتفَقَ، أي خرج. ومنه اشتقاق النِّفاق، لأن صاحبَه يكتُم خلافَ ما يُظهِر، فكأن الإيمان يَخرُج منه، أو يخرج هو من الإيمانِ في خفاء. ويمكن أنَّ الأصلَ في الباب واحد، وهو الخُرُوجُ. والنَّفَق: المَسلك النَّافذ الذي يُمكن الخروجُ منه. أمَّا نَيْفَق السَّراويل فقد قال أبو بكر([1]): هو فارسيٌّ معرَّب. (نفل) النون والفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على عَطاء وإعطاء. منه النَّافلة: عَطِيَّة الطَّوْعِ من حيثُ لا تَجِب. ومنه نافلة الصَّلاة. والنَّوْفل: الرّجُل الكثيرُ العطاء. قال: * يأبَى الظُّلامةَ منه النَّوفلُ الزُّفَر([2]) * ومن الباب النفَل: الغُنْم. والجمع أنفال، وذلك أن الإمام ينفِّل المحارِبينَ، أي يُعطِيهم ماغَنِموه. يقال: نفَّلتُك: أعطيتُك نَفَلا. وقولهم: انتَفَلَ من الشَّيء انتفى منه، فمن الإبدال، واللام بدل من الياء. قال المتلمِّس: أَمنْتفِلاً من نَصْر بُهْثة خِلْتَني *** ألاَ إنَّني منهم وإن كنتُ أيْنَما([3]) (نفه) النون والفاء والهاء أصلٌ واحد يدلُّ على إعياءٍ وضعف. منه نَفِهت النَّفسُ: أعْيَتْ وكَلَّت. وهو نافِهٌ ونُفَّهٌ. قال: * بنا حَرَاجِيجُ المَهَارِي النُّفَّهِ([4]) * وهو مُنَفَّهٌ ومَنْفُوهٌ: ضعيفٌ جَبان. (نفي) النون والفاء والحرف المعتلّ أُصَيلٌ يدلُّ على تعْرِية([5]) شيء من شيءٍ وإبعاده منه. ونَفَيتُ الشّيءَ أنفيه نفياً، وانتفى هو انتفاء. والنُّفَاية: الرَّدِيُّ يُنفَى. ونَفِيُّ الرِّيحِ: ما تَنفيه من التُّرابِ حتى يصيرَ في أصولِ الحِيطان. ونَفِيُّ المطر: ما تنفيه الرِّيحُ أو ترُشُّه. ونَفِيُّ الماء: ما تطاير من الرِّشاءِ على ظهر المائح. قال: * على تِلك الجِفَارِ من النّفيِّ * والمهموز منه كلمةٌ واحدة، هي النُّفأُ: قطعٌ من الكلأ متفرّقة من([6]) عُظْم الكلأ، الواحدة نُفَأة. قال: جَادَتْ سوارِيه وآزَرَ نَبتَهُ *** نُفَأٌ من الصَّفراءِِ والزُّبَّادِ([7])(نفت) النون والفاء والتاء. يقولون: نَفَتَت القِدرُ: غَلَتْ ويَبِسَ مَرَقُها عليها. قال: وصاحبٍ لِصدرِهِ كَتِيتُ *** عليَّ مثلَ المِرْجَلِ النَّفُوتِ ونفت صَدْرُه بالعَداوة: غَلاَ. (نفث) النون والفاء والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خروج شيء من فمٍ أو غيره بأدنَى جَرْس. منه نَفَثَ الرّاقِي رِيقَه، وهو أقلُّ من التَّفْل. والساحرة* تَنْفُِثُ السمّ. و "لابدَّ للمصدور أن يَنْفُث([8])" مثَل. و "لو سألني نُفَاثَةَ سِوَاكٍ ما أعطيته"، وهو ما بقي في أسنانه فنفَثَه. ودمٌ نفيثٌ: نَفَثَهُ الجُرحُ، أي أظهَرَه. (نفج) النون والفاء والجيم: أصلٌ يدلُّ على ثُؤُورِ شيءٍ وارتفاعِه. ونفجَ اليَربوعُ: ثار. وأنْفَجَه صائدُه. ونَفَجَت الفَرُّوجة من بَيضها: خرجَتْ. وانتَفَجَ جَنْبَا البعيرِ: ارتفعا. والنَّوَافج: مؤخَّرات الضُّلوع، واحدتها نافجة([9]). والنَّفّاج: المفتخر بما ليس عنده. ونَفَجَتِ الرِّيح: جاءت بقُوَّة. والنَّفِيجة: الشّطبية من النَّبْع تُتَّخذ قوساً، كأنَّها تنتفج على الشّجرة. (نفح) النون والفاء والحاء: أصلٌ يدلُّ على اندفاعِ الشَّيء أو رَفْعِه. ونَفَحتْ رائحةُ الطِّيب نَفحاً: انتشرَتْ واندفعت. ولهذا الطِّيب نَفحةٌ طيِّبة. ثم قيس عليه فقيل: نَفَح بالمال نَفحاً، كأنَّه أرسله من يده إرسالاً. ولا تزالُ لفلانٍ نَفَحاتٌ من معروف. ونَفَحت الرِّيح. هبَّت. وقوسٌ نَفُوحٌ: بعيدة الدَّفع للسَّهم. ونَفَحت الدّابّةُ: رمَتْ بحافرها فضربَتْ به. وكذلك نَفَحَه بالسَّيف: تناوَله به. والنَّفوح من ا لنُّوق: ما يخرُج لبنُها من أحاليلها من غير حَلْب. (نفخ) النون والفاء والخاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على انتفاخٍ وعلوّ. منه انتفَخَ الشّيءُ انتفاخاً. ويقال انتَفَخَ النَّهار: علا. ونَفْخَة الرَّبيع: إعْشابه([10])؛ لأنَّ الأرضَ تربو فيه وتنتفِخ. والمْنفُوخُ: الرَّجل السَّمين. والنَّفْخاء من الأرض مثلُ النَّبْخاء؛ وقد مَضَى. (نفد) النون والفاء والدال: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انقطاعِ شيء وفَنائِه. ونفِدَ الشّيءُ يَنفَد نَفاداً. وأنفَدُوا: فَنِيَ زادُهم. ويقال للخَصْم مُنافِدٌ، وذلك أن يَتخاصمَ الرَّجُلانِ يريد كلٌّ منهما إنفادَ حجَّةِ صاحِبه. وفي الحديث: "إنْ نافَدْتَهم نافَدُوك"، أي إنْ قلتَ لهم قالوا لك. (نفذ) النون والفاء والذال: أصلٌ صحيح يدلُّ على مَضاءٍ في أمْرٍ وغيرِه. ونَفذ السَّهمُ الرمية نَفاذاً([11]). وأنْفذْتُه أنا. وهو نافذٌ: ماضٍ في أمره. (نفر) النون والفاء والراء: أصلٌ صحيح يدلُّ على تجافٍ وتباعد. منه نَفَر الدّابّةُ وغيرُه نِفاراً، وذلك تَجافِيهِ وتباعُدُه عن مكانِه ومَقرِّه. ونَفَر جلدُه: وَرِمَ. وفي الحديث: "أنَّ رجلاً تخلَّلَ بالقَصَب فنَفَرَ فَمُه"، أي وَرِم. قال أبو عبيد: وإنَّما هو من نِفَار الشَّيءِ عن الشَّيءِ وتَجافِيهِ عنه؛ لأنَّ الجلد يَنفِر عن اللَّحم للدَّاء الحادثِ بينهما. ويوم النَّفْر: يومَ يَنفِر النّاسُ عن مِنىً. ويقولون: لقيته قبل صَيحٍ ونَفْر، أي قبلَ كلِّ صائح ونافر. والمنافرة: المحاكمة إلى القاضي بين اثنَين، قالوا: معناه أنَّ المُبتغَى تفضيلُ نَفَر على نفر([12]). وأنفرت أحدَهما على الآخر. والنَّفَر أيضاً من قياس الباب لأنَّهم يَنفِرون للنُّصْرة. والنَّفير: النَّفَر، وكذا النَّفْر والنَّفْرة: كلُّ ذلك قياسُه واحد. وأنشَدَ الفرّاء في النَّفْرة: حَيَّتْكَ ثُمَّتَ قالتْ إنَّ نَفْرَتَنا *** اليومَ كلّهُمُ يا عُرْوَ مشتَغِلُ([13])وتقول العرب: نَفَّرْتُ عن الصَّبيِّ، أي لقَّبتُه لَقَباً، كأنَّه عِندهم تنفيرٌ للجِنّ عنه وللعَيْن. قال أعرابيّ: قيل لأبي لما وُلِدْت: نَفِّرْ عن ابنك! فسمَّاني قُنفُذاً، وكَنَّاني أبا العَدّاء. (نفز) النون والفاء والزاء أُصَيْلٌ يدلُّ على الوُثوب وشِبْه الوُثوب. ونَفَزَ الظَّبي: وَثَبَ في عَدْوِه. والمرأة تنفِّز ولدها: ترقِّصه. وأنْفَزتُ السَّهمَ على ظهر يدي: أدَرْتُه. قال: يَخُرْنَ إذا أُنْفزْن في ساقِط النَّدَى *** وإن كانَ يوماً ذا أهاضيبَ مُخْضِلا([14])(نفس) النون والفاء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خُروج النَّسيم كيف كان، من ريح أو غيرها، وإليه يرجعُ فروعه. منه التَّنَفُّس: خُروج النَّسِيم من الجوف. ونَفَّسَ الله كُربَته، وذلك أنَّ في خُروج النَّسيم رَوْحاً وراحةً*. والنَّفَس: كلُّ شيءٍ يفرَّجُ به عن مكروب. وفي الحديث: "لا تَسُبُّوا الرِّيح فإنَّها من نَفَس الرَّحمن" يعني أنَّها رَوحٌ يتنفَّس به عن المكروبين. وجاء في ذكر الأنصار: "أجِدُ نَفَس رَبِّكم من قِبَلِ اليَمَن"، يراد أن بالأنصار نُفِّسَ عن الذين كانوا يؤذَوْن من المؤمنين بمكَّة([15]). ويقال للعَيْن نَفَسٌ. وأصابت فلاناً نَفْسٌ. والنَّفْس: الدَّم، وهو صحيح، وذلك أنَّه إذا فُقِد الدّمُ من بَدَنِ الإنسان فَقَدَ نَفْسَه. والحائض تسمَّى النُّفَساءَ([16]) لخرُوج دَمِها. والنِّفاس: وِلادُ المرأة، فإذا وَضَعت فهي نُفَساء. ويقال: ورِثْتُ هذا قبل أن يُنْفَسَ فلانٌ، أي يولَد. والولدُ منفوس. والنِّفاس أيضاً: جمع نُفَساء. ويقال: كرَعَ في الإناء نَفَساً أو نَفَسَيْن. ويقال: للماء نَفَسٌ، وهذا على تسميته الشَّيء باسم غيرِه، ولأنَّ قِوام النَّفس به. والنَّفسُ قِوامُها بالنَّفَس. قال: تَبِيت الثَّلاثُ السُّودُ وهي مناخةٌ ***على نَفَسٍ من [ماءِ] ماوِيّةَ العَذْبِ([17])ومن الاستعارة: تَنفّسَت القَوسُ: انشقَّت. وشيءٌ نفيس، أي ذو نفس وخَطَر يُتنافَسُ به. والتّنافُس: أن يُبرِزَ كلُّ واحد من المتبارزَين قوَّةَ نَفْسه. وقولُهم في الدِّباغ نَفس([18])، هذا هو القياس، أي يَسير منه، قَدرُ ما يُدبَغ به الإهاب مَرَّة، شبّهه في قلَّته بنَفَسٍ يُتَنفَّس. وقياس الباب في هذا وفيما معناه واحد([19]). (نفش) النون والفاء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على انتشار. من ذلك نَفْش الصُّوف، وهو أن يُطْرَق حَتَّى يتنفّش. ونَفَش الطّائرُ جناحَيه. ونَفَشَت الإبلُ: تردَّدَتْ وانتشرَتْ بلا راع. وفِعلُها النَّفْش؛ وإبلٌ نُفّاشٌ ونَوافش. (نفص) النون والفاء والصاد كلماتٌ يتقارب قِياسُها، وهي تدلُّ على إخْراج شيءٍ من البدن أو إلقائِهِ بقُوّة. منه أنفَصَ فلانٌ في ضَحِكه: استغْربَ. وأنفصَ ببَولِه مثل أوْزَعَ. ويقال إنَّ النُّفَص: أنضاحُ الدّم، الواحدة نُفْصَة. قال: * تَرَى الدِّماءَ على أكتافها نُفَصا([20]) * قال ابن دريد([21]): والنُّفَاص: داءٌ يصيب الغَنَم فيبول حتى يموت. (نفض) النون والفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُ على تحريكِ شيءٍ لتنظيفه من غبارٍ أو نحوه، ثم يُستَعار. ونَفَضت الثّوبَ وغيرَه نَفْضاً. والنَّفَض: ما نفضَتْه الشَّجرةُ من ثَمَرِها. وامرأةٌ نَفوضٌ: نَفَضَتْ بطنَها عن وَلدها. والنَّافض: الحُمَّى ذات الرِّعْدة، لأنَّها تَنفُض البَدن نَفْضاً. وأنْفَضوا: فَنِيَ زادُهم، أي لمَّا نفِدَ زادُهم وَفَنِيَ نَفَضُوا أوعيتَهم. وتقول العربُ مثلاً: "النُّفاض([22]) يُقطِّرُ الجَلَب"، إذا أنْفَضُوا وقلَّ ما عِندهم جَلَبوا إبلَهم للبيْع. ويُستعار من الباب قولهم: نَفَضْتُ الأرضَ، إذا بَعَثْتَ مَن ينظر أبِها عدوٌّ أم لا. ونَفَضْتُ اللَّيلَ، إذا عَسَسْتَ لتنفُض عن أهل الرِّيبة. والنَّفِيضة والنَّفَضَة: القومُ يفعلون ذلك. قال: يَرِدُ المياهَ حضيرَةً ونَفِيضةً *** وِرْدَ القطاةِ إذا اسْمَألَّ التُّبَّعُ([23])وتقول العرب: "إذا تكلَّمتَ ليلاً فاخفِضْ، وإذا تكلَّمت النّهارَ فانْفُض". تقول: انظر حَوالَيْك، فلعلَّ ثَمَّ مَنْ لا يَصلُح أن يَسمَع كلامَك. والنِّفاض: إزار الصِّبْيان. ويمكن أن يكون من الباب. قال: * جارية بيضاء في نِفَاضِ([24]) * (نفط) النون والفاء والطاء: ثلاثُ كلماتٍ: النِّفط معروف، مكسور النون. والنَّفَط: قَرْحٌ يخرج في اليَدِ من العمل. ونَفَطَ الصَّبِيُّ نَفِيطاً: صَوّت. وماله عافطَةٌ ولا نافطة. فالنَّافطة: الشاة تَنْفِط من أنْفها. (نفع) النون والفاء والعين: كلمة تدلُّ على خلاف الضَّرّ. ونَفَعَه ينفَعُه نَفْعاً ومَنفَعة. وانتفَعَ بكذا. والله أعلَمُ بالصَّواب. --------------ـــ ([1]) الجمهرة (3، 155)، ونصها: "ونئفق القميص مهموز مكسور الفاء فارسي معرب". ([2]) لأعشى باهلة في اللسان (زفر) من قصيدة يرثي بها المنتشر بن وهب الباهلي. انظر الأصمعيات 89 طبع المعارف وجمهرة أشعار العرب 135 ومختارات ابن الشجري 10 وأمالي المرتضى (3: 105-113) والخزانة (1: 79-97). وقد سبق في (زفر). وصدره: * أخو رغائب يعطيها ويسألها * ([3]) ديوان المتلمس الورقة 1 ومخطوطة الشنقيطي، واللسان (نفل). ([4]) لرؤبة في ديوانه 167 واللسان (نفه). وقبله: * به تمطت غول كل ميله * ([5]) في الأصل: "تغرية". ([6]) في الأصل: "عن"، صوابه في المجمل واللسان. ([7]) للأسود بن يعفر في المفضليات (2: 19) واللسان (نفأ). ([8]) انظر البيان (2: 97/ 4: 46). وأنشد في المختار من شعر بشار وحواشيه 146: لا بد للمصدور أن ينفثا *** وللذي في الصدر أن يبعثا ([9]) ونافج أيضاً. ([10]) بدله في المجمل واللسان: "حين أعشب". ([11]) يقال: نفذ السهم الرمية، ونفذ فيها أيضاً. ([12]) في الأصل: "عن نفر". وفي المجمل: "كأن معناها تفضيل أحد الرجلين على الآخر". ([13]) في الأصل: "ياعز"، صوابه في اللسان (نفر). ([14]) لأوس بن حجر في ديوانه 22 والمجمل (نفز) واللسان (نفز، خور). وفي الأصل: "وإن كان ما بوذا أهاديب"، صوابه في المراجع السابقة. وبعده: خوار المطافيل الملمعة الشوى *** وأطلائها صادفن عرنان مبقلا ([15]) والأنصار يمانون، لأنهم من الأزد. اللسان (نفس). ([16]) في اللسان: "ثعلب: النفساء: الوالدة، والحامل، والحائض". ([17]) أنشده في المجمل، وكذا أنشده ياقوت في معجم البلدان (رسم ماوية). ([18]) كذا ضبط في الأصل والمجمل، وهو ما يقتضيه التعليل بعده. لكن ضبط في اللسان والقاموس بسكون الفاء. وأنشد في اللسان: أتجعل النفس التي تدير *** في جلد شاة ثم لا تسير ([19]) كذا وردت هذه العبارة. ([20]) أنشده في المجمل واللسان (نفص). ([21]) في الجمهرة (3: 83). ([22]) يقال بضم النون وفتحها. ([23]) لسعدى بنت الشمردل الجهنية، من قصيدة في الأصمعيات 41-43. وسبق إنشاده في (تبع). ([24]) بعده في اللسان (نفض): * تنهض فيه أيما انتهاض *
ـ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR592 harfن ف ي
نفيته من المكان: نحيّته عنه فانتفى.
ونفي فلانٌ من البلد: أخرج وسيّر " أو ينفو من الأرض " وانتفى شعره: تساقط.
وانتفى الشجر من الوادي: ذهب.
وانتفى من ولده وانتفى من الأمر.
وهذه نفاية المتاع ونفيته.
وهو من النفايات والنّفى.
وهذا نفيّ الريح: لما يبقى من التّراب الذي تأتى به في أصول الحيطان.
ونفي المطر ونفايته: لرشاشه ونفيّ الرشاء: لما يترشّش منه على ظهر
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.339 harfنفَى الشيءُ يَنْفِي نَفْياً: تنَحَّى، ونفَيْتُه أنا نَفْياً؛ قال الأَزهري: ومن هذا يقال نَفَى شَعَرُ فلان يَنْفي إِذا ثارَ واشْعانَّ؛ ومنه قول محمد بن كعب القُرَظي لعُمر بن عبد العزيز حين اسْتُخْلِفَ فرآه شَعِثاً فأَدام النظر إِليه فقال له عمر: ما لَك تُديمُ النظر إِليَّ؟ فقال: أَنْظُرُ إِلى ما نَفى من شَعَرك وحالَ من لونِك؛ ومعنى نَفى ههنا أَي ثارَ وذهب وشَعِثَ وتساقط، وكان رآه قبل ذلك ناعماً
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR245 harf* ن ف ي * * نَفَاهُ * طرده وبابه رمى يقال نفاه * فانْتَفَى * و * نَفَى * أيضا يتعدى ويلزم قال القطامي % فأصبح جاراكم قتيلا * ونَافِياً % % أي منتفيا وتقول هذا ينافي ذلك وهما * يَتَنَافَيانِ * و * النُّفَايَةُ * بالضم ما نُفِيَ من الشيء لرداءته
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.790 harf: ( ي ( *!نَفاهُ *!يَنْفِيه ) *!نَفْياً ( ويَنْفُوهُ ) ؛ أيْضاً لُغَة ( عن ) الإمام ( أبي حَيَّانَ ) في الارْتِشافِ كما يأْتي ؛ ( نَحَّاهُ ) وطَرَدَهُ وأَبْعَدَهُ ؛ ومنه قوله تعالى : ﴿أَو *!يُنْفَوْا مِن الأرضِ﴾ ، أَي يُطْرَدُوا ، وقيلَ مَعْناه يُقاتَلونَ حيثُ تَوَجَّهوا منها ، وقيل : *!نَفْيُهم إذا لم يَقْتلوا ولم يَأْخذوا مالاً أَن يُخَلَّدوا في السِّجْن إلاَّ أن يَتُوبُوا قبْلَ أَن يُقْدَرَ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR986 harfMadde başı: نفىنَفَاهُ
1 نَفَاهُ ذ He drove away, expelled, or banished, him, or it. (T, in TT.)
هٰذَا يُنَافِىهٰذَا
3 هٰذَا يُنَافِىهٰذَا ذ This precludes the co-existence of this therewith; is inconsistent, or incompatible, with this.
تَنَافَيَا
6 تَنَافَيَا ذ They two were incompatible.
اِنْتَفَى
8 اِنْتَفَى ذ It was negative: contr. of ثَبَتَ and and وَجَبَ. (IbrD.) ― -b2- اِنْتَفَى مِنْ شَىْءٍ He
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.678 harfنَفَى
نَفَى I ( n. ac. نَفْي 1 ),
a. Drove away, expelled, exiled, banished; thrust away, removed.
b. Was expelled; banished &c.
c. ( n. ac. نَفْي 1 , نَفَيَاْن 36 ), Raised ( the dust: wind ).
d. Poured out.
نَفَّيَ
نَفَّيَ II ,
a. see I (a) .
نَاْفَيَ
نَاْفَيَ III ,
a. see I (a) .
b. Excluded, was inconsistent with.
تَنَاْفَيَ
تَنَاْفَيَ VI ,
a. Were contradictory, incompatible.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok15.517 harfنفي
نَفَى - يَنْفِي، نُفِيَ - يُنْفَى
نَفَى - يَنْفِي + كائن + كائناً: ينزعه ويخرجه عنوة وبعنف من مستقره ويطرده بعيداً: يخرجه من مستقره أو بلده أودياره عنوة، ويطرده أو يبعده، كرها أوعقاباً أوجزاء على فعل منكر.
نُفِيَ - يُنْفَى: مبني للمجهول من " نَفَى - يَنْفِي "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدفع والتنحية والإبعاد والطرد"، وهي:
دَحَرَ -
Sîgalar(1)
Mücavir kökler18 mücavir (25 toplam)
- صلب
1 ortak ayet · صلب Omuga kemiği, aynı zamanda katı demektir
- حرب
1 ortak ayet · Harbe mızrak ucu demektir
- خزي
1 ortak ayet · Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir
- سعي
1 ortak ayet · Sua’f el çatlamasıdır
- قطع
1 ortak ayet · Kesinlikle keseceğim
- فسد
1 ortak ayet · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
- رجل
1 ortak ayet · Rical ayak demektir
- جزي
1 ortak ayet · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
- يدي
1 ortak ayet · El ve kol demektir
- خلف
1 ortak ayet · Half : Ense demektir
- قتل
1 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- عظم
1 ortak ayet · Büyük
Geçtiği ayetler(1)
… يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ …
SürülürlerAllah ve Rasulü ile savaşanların ve yeryüzünde fesada koşanların cezası; ancak öldürülmek, asılmak, çaprazvari el ve ayakları kesilmek veya yerlerinden sürülmektir. Bu, onlara dünyada rüzvaylıktır. Onlara ahirette de büyük bir azab vardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نفي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nâkıs, yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طرد, خرج, جلو |
| Zıt Kök | أوى |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi bulunduğu yerden veya bütünden sıyırıp uzaklaştırmak, savurup atmak, süprüntü ve artığı dışarı fırlatmak |
| Çekirdek Özet 2 | Toplumsal barışı ve düzeni bozan unsurların yaşam alanından tecrit edilmesi, yetkisizleştirilmesi ve sürgün edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir önermenin, varlığın veya hükmün sistem dışına itilmesi, geçersiz kılınması ve hukuki/mantıksal varlığına son verilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca coğrafi bir bölgeden diğerine sürmek veya öldürmeyle eşdeğer bir fiziksel yok etme gibi daraltıp tecrit, hapis ve hareket alanını kısıtlama boyutlarını dışarıda bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نف | İçeriden dışarıya doğru üfleme, fırlatma, saçılma ve ayrışma hareketi; نفث (tükürme/üfleme), نفخ (üfleyip şişirme), نفد (tükenip gitme), نفذ (delip geçme), نفر (ürkütüp kaçırma), نفس (nefes verme/açılma), نفش (kabartıp dağıtma), نفع (dışarıya fayda yayma), نفق (delikten çıkma/harcama), نفل (fazlalık olarak ayrılma) köklerinde olduğu gibi bir şeyin merkezden çevreye doğru hareketi | ي | İllet harfinin getirdiği akışkanlık ve süreklilik ile somut saçılma eylemi bir varlığı bulunduğu zeminden büsbütün ayırma, kenara atma, uzaklaştırma ve varlığını tanımazlıktan gelerek sistem dışına itme niteliği kazanmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Belli bir zeminde süregelen varlığı, akışı ve canlı hareketliliği temsil eder |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Açıklığı, bir şeyin dışarıya açılan kapısını, fırlatılma ve kenara itilme noktasını simgeler |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Dışarıya doğru uzanan, fiilen müdahale eden, yönlendiren ve uzaklaştıran dinamik gücü ifade eder |
| نفي | Süregelen bir varlığın dışarıya doğru itilip uzaklaştırılması | Bir ortamda veya sistemde bulunan canlı/mevcut unsurun, etkin bir müdahaleyle açıklıktan dışarı savrulması, bulunduğu zeminden bütünüyle soyutlanması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Rüzgârın tozu duvar diplerine savurması, taşan selin veya kaynayan kazanın köpüğünü ve artıklarını dışarı fırlatması, değirmenin unu uzağa saçması, devenin yürürken tırnaklarıyla çakılları etrafa fırlatması ve bir nesnenin değersiz döküntüsünün (nufâye) ayrılıp atılması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî selin sazlığı sürükleyip savurmasını tasvir ederken kökü selin süprüntüyü fırlatıp atması anlamında kullanmıştır: سَبِيٌّ مِنْ أَبَاءَتِهِ نَفَاهُ / أَتِيٌّ مَدَّهُ صُحَرٌ وَلُوبُ |
| Erken Arapça kullanım | Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî, Ömer b. Abdilaziz halife olduğunda onun zahitlikten dolayı dökülen ve dağınıp seyrelen saçlarını tasvir ederken kökü saçların dökülüp gitmesi anlamında kullanmıştır: أَنْظُرُ إِلَى مَا نَفَى مِنْ شَعَرِكَ وَحَالَ مِنْ لَوْنِكَ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde نفي kökü, içeriden dışarıya püskürtme, üfleme veya döküntüleri savurma çekirdeğine dayanan Afro-Asyatik bir tabakaya aittir. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde aynı ikili tabandan gelişen köklerde üfleme, soluma ve nefes verme ekseni belirginken (נפח / n-p-ḥ üflemek, נפש / n-p-š nefes almak), Arapçada bu hareket özellikle üçüncül zayıf kök yapısıyla bir şeyi bulunduğu ortamdan sürme, süprüntüyü dışarı atma, soyutlama ve reddetme yönünde özelleşmiştir. Süryanicede nefes ve hareketle ilişkili biçimler korunurken, Arapça kökün fiziksel olarak rüzgârın savurduğu tozu veya suyun sıçrattığı damlaları (nefiy) ifade etmesi, kökün ilk katmanının mekanik bir dışlama ve savurma olduğunu doğrular. Buradan hareketle dilsel evrimde somut saçılma, soyut düzlemde nesebi reddetme (el-intifâ' mine'l-veled), önermeyi olumsuzlama ve nihayetinde bir şahsı toplumdan tecrit etme (nefy) kavramlarına evrilmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نف kök ailesi | Üfleme, fırlatma ve dağıtma anlamındaki ikili çekirdekten nâkıs yapıya geçerek savurmak, temizlemek, artığı atmak ve yerinden uzaklaştırmak anlamı kazanmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice נפח ve Süryanice ܢܦܚ ile morfo-semantik paralellik | Ortak Sami katmanındaki dışa doğru itme/üfleme dinamiği Arapçada mekanik savrulma ve reddetme anlamını derinleştirmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik fırlatma ve nefes matrisi | Nefes verme, dışarı fışkırtma ve dışlama kavramlarıyla ilişkili geniş dil ailesi paralellikleri mevcuttur | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Cohen D. Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نفي | Anlamlı | Uzaklaştırmak, savurup atmak, reddetmek | Hedef kök; bir şeyi zemininden tecrit etme ve dışlama eylemidir | Kur'an'da geçer |
| نيف | Anlamlı | Fazlalık, artık olmak, aşmak | Sayıların üzerine eklenen küsurat veya fazlalık (neyyif); hedef kökle fazlalık/artık semantiğinde kesişir | Kur'an'da geçmez |
| فني | Anlamlı | Tükenmek, yok olmak, sona ermek | Bir varlığın mevcudiyetinin tamamen bitmesi; hedef kökteki dışarı atılmanın nihai sınırıdır | Kur'an'da geçer |
| فين | Anlamlı | Zaman dilimi, an, gölge | Zaman parçası (fîne); kök ilişkisi zayıftır | Kur'an'da geçmez |
| ينف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez |
| يفن | Anlamlı | Yaşlanmış adam, kocamış kimse | Yaşlılık sebebiyle gücü tükenmiş ihtiyar; zayıflama anlamı taşır | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نفي | Merkez | Dışlama ve tecrit | Bir unsuru zemininden savurup dışarı atmak, varlığını tanımazdan gelmek veya hareket alanını tamamen kısıtlamak | Toplumsal veya mekânsal bütünden koparıp artık gibi kenara itme |
| طرد | Komşu | Kovma | طرد, peşinden koşarak veya zor kullanarak birini kaçırmak ve arkasından sürmektir; نفي ise doğrudan ortamdan soyutlamayı ve kenara savurmayı öne çıkarır | Harekete geçirilip uzaklaştırılma baskısı |
| خرج | Komşu | Çıkarma | خرج, bir kabın veya sınırın içinden dışına adım atmaktır; نفي gibi değersizleştirme veya cezalandırma zorunluluğu barındırmaz | Nötr bir mekân değişimi ve sınır aşımı |
| جلو | Komşu | Tahliye etme | جلو, toplu halde bir yurdu boşaltmak ve açığa çıkmaktır; نفي ise ferdi veya cezai tecridi vurgular | Toplu göç ve yersiz yurtsuz bırakılma |
| أوى | Zıt | Barındırma | أوى, sığınacak yer vermek, himaye etmek ve bir bütüne dâhil etmektir; نفي ise zemininden söküp dışarı atmaktır | Korumaya alma ve bağrına basma |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نفي | Dışarı atmak, sürmek, reddetmek | Mekânsal sürgün, değersiz artığın atılması ve mantıksal inkârı bir arada içerir | Kesin |
| Latince | Relegatio, Exsilium, Negatio | Sürgün etme, dışlama, inkâr | Relegatio kavramı mülkiyet ve vatandaşlık hakkını yok etmeden uzaklaştırmayı karşılar; kökün hukuki yönüyle örtüşür | Güçlü |
| İngilizce | Banishment, Exile, Negation | Sürgün, tecrit, olumsuzlama | Mekânsal dışlanmayı karşılar ancak kökün rüzgârın çerçöpü savurması gibi fiziksel çağrışımlarını vermez | Kesin |
| Almanca | Verbannung, Negation | Sürgün, reddetme | Toplumdan uzaklaştırma ve mantıksal olumsuzlamayı karşılar; kökün iç tecrit nüansını eksik bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Bannissement, Exil, Négation | Sürgüne gönderme, yadsıma | Toplumsal alandan çıkarma anlamını taşır, hukuki kısıtlamayı içerir | Güçlü |
Kaynak Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ | Cezai tecrit, sürgün, hareket alanının daraltılması veya hapsedilme | Toplumsal barışı bozan, silahlı eşkıyalık ve terör (hırâbe) suçunu işleyenlerin cezalandırılması bağlamında Mâide 5:33 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfatlar ve tevhîd teorisi (Nefy ve İsbat) | Allah'a noksan sıfatların nispet edilmesinin reddedilmesi (tenzîh/nefy) ve kemal sıfatlarının kabulü (isbât) ekseninde | Bir hükmün veya sıfatın varlığının inkâr edilmesi ve geçersiz kılınması |
| Fıkıh | Hırâbe (yol kesme/terör) ve zina cezaları | Mâide 5:33 ayetindeki sürgünün başka bir beldeye gönderilme mi yoksa hapsedilerek hareket alanının kısıtlanması mı olduğu tartışması | Kişinin bulunduğu toplumsal zeminden soyutlanması, tecrit veya hapis |
| Tefsir | Hırâbe ayetinin yorumu | İbn Abbas ve Hanefî fakihlerin «yerden nefyetme»yi yeryüzünün tamamında hareket serbestisini bitirmek (hapis) olarak tefsir etmeleri | Coğrafi sürgün ile fiziksel hapis arasındaki anlam tercihi |
| Hadis | Eşkıyalık, nifak ve fitne rivayetleri | Zararlı unsurların şehirden çıkarılması, fâsıkların toplumdan uzaklaştırılması ve nesep reddi (el-intifâ') konularında | Bireyin cemaat bütünlüğünden fiilen koparılması ve yalnızlaştırılması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İnanç ve Tenzih Sistemi | Olumsuzlama ve Arındırma | Sahte ilahların ve kusurlu nitelemelerin zihinden ve inançtan arındırılması | Tevhidin ilk adımı olan «lâ ilâhe» ifadesindeki radikal dışlamadır | Kesin |
| İlmi | Mantık ve Epistemoloji | Yanlışlama ve Reddiye | Hatalı önermelerin mantıksal dizgeden ayıklanması | Bir bilginin geçerliliğini ortadan kaldırma ve tecrit etme işlevidir | Güçlü |
| Siyasi | Kamu Düzeni ve Güvenlik | Sürgün, Tecrit ve Hapis | Düzeni tehdit eden yıkıcı aktörlerin egemenlik alanından yalıtılması | Otoritenin toplum güvenliğini korumak için zararlı unsuru sistem dışına itmesidir | Kesin |
| İktisadi | Piyasa Düzeni ve Tedavül | Ayıklama ve Değersizleştirme | Bozuk paraların, kusurlu malların ve haksız kazancın piyasadan çekilmesi | Nufâye (artık/döküntü) kavramından mülhem olarak piyasayı zehirleyen unsurların temizlenmesidir | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kümeler teorisinde tümleyen işlemi ve filtreleme dinamiği ( veya ) | Bir evrensel kümeden zararlı, uyumsuz veya kuralsız unsurların dışarı atılması; bir sinyal işleme sisteminde gürültünün (artık/nufâye) filtrelenerek saf bilginin korunması prensibi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik dışlanma (ostrasizm), izolasyon ve karantina | Toplumsal yapının kendi bütünlüğünü ve dokusunu korumak amacıyla anomik veya suçlu bireyleri tecrit ederek etkisizleştirmesi mekanizması | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bir bireyi pasaportunu alıp ülke sınırları dışına göndermek biçimindeki modern mülteci/sürgün pratiğine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | نفي, suçlunun toplum üzerindeki hâkimiyetini, serbest hareket kabiliyetini ve suç işleme zeminini sıfırlamayı; dolayısıyla hapis, gözetim veya tecridi de içine alan geniş bir etkisizleştirme mekanizmasını kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mâide 5:33 ayetinde yer alan hükmü sadece sınır dışı etmek olarak anlayıp suçlunun başka bir coğrafyada fesat çıkarmasına göz yummak veya ayetin hapis cezasına sunduğu hukuki meşruiyeti görememek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kamu düzenini, can ve mal emniyetini tehdit eden organize terör ve eşkıyalık eylemlerine (hırâbe) karşı öngördüğü kademeli ceza adaleti sisteminin sınırlarını belirler. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kamu güvenliği, yol kesme, devlete ve topluma karşı silahlı başkaldırı hükümlerini düzenleyen ceza hukuku ayetlerinde (Mâide 5:33) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Suçlunun yalnızca bir şehirden kovulup başka bir şehirde terör estirmesine yol açacak sığ bir «sürgün» telakkisini tashih eder; onu bulunduğu yerde hapsederek veya sıkı denetim altına alarak fesadını engellemenin de kökün semantik alanında olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamRüzgârın tozu duvar diplerine süpürmesi, kaynayan kazanın veya kabaran selin köpüğünü dışarı fırlatması ve bir maddenin değersiz tortusunun ayrılıp kenara atılması.
- Soyut anlamBir şahsın, önermenin veya iddianın bulunduğu sistemden, toplumdan ya da mantıksal dizgeden tecrit edilerek geçersiz kılınması.
- Sistematik karşılıkKamu düzeninde fesat kaynağı olan aktörlerin hareket sahasını yok eden tecrit mekanizması; epistemolojide ise yanlış bilginin ayıklanıp reddedilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
, belirli bir zaman diliminde toplumun veya sistemin bütünlüğünü temsil eden kümedir. , unsurunun sisteme verdiği tahribat veya fesat fonksiyonudur; ise kamu düzeninin tolere edebileceği kritik eşik değeridir. Tahribat düzeyi bu eşiği aşan unsurlar (), küme çıkarma işlemi () yoluyla sistemin dışına itilerek tecrit edilir ve yeni dengeli durum () elde edilir. Bu formül, kökün değersiz ve zararlı artığı fırlatıp atma biçimindeki fiziksel çekirdeğinin matematiksel ve kurumsal iz düşümüdür.