وري
و - ر - ي
KÖK- 32 geçiş
- 31 ayet
- 16 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Arka
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ورى
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR12.833 harfباب اللّفيف من الرّاء
و ر أ، و ر ي، و أ ر، أ ر ي، أ ي ر، أ ر ر، ي ر ر، و ر أ، أ و ر، ر ي ر، ر أ ر أ، ر أ ي، ر و ي، ر ي أ، ر و أ مستعملات
ورأ:
الوراء، ممدود: وَلَدُ الوَلَد، لقول اللَّه عزّ وجلّ: "ومن وراءِ إسحاقَ يَعْقوب".. وسأل الشّعبيّ رجلاً رأى معه صبيّاً: هذا ابنك? قال: نعم: من وراء.. ووراء ممدود: خِلاف قُدّام.
وتصغير وراء: وُرَيّة. تقول رأيتُه وُرَيّةَ ذلك المَوْضع وقُدَ يْدِمَه.
وري:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.281 harfMadde başı: ورىوَرى القَيْحُ جوفَه يَريهِ وَرْياً: أكله. قال عبد بني الحسحاس:
وَراهنَّ رَبِّي مثلَ ما قد وَرَيْنَنيوأحْمى على أكْبادِهنَّ المَكاوِيا
تقول منه: رِ يا رجلُ، ورِيا للاثنين، وللجماعة: رُوا، وللمرأة: ري وهي ياء ضمير المؤنث مثل قومي واقعدي، وللمرأتين رِيا، وللنساء: رينَ. والاسم الوَرَى بالتحريك. قال الفراء: يقال: "سلَّطَ الله عليه الوَرى، وحُمَّى خَيْبَرا". والوَرى أيضاً: الخَلْقُ. يقال: ما أدري
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok35.456 harfMadde başı: ورىباب اللفيف من حرف الراء
ورى ، أور ، روى ، رأي ، رأرأ ، راء ، أرر ، أير ، يرر ، رير ، ورر .
ورى : رُوي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لأَن يَمْتلىء جَوْفُ أَحدكم قَيْحاً حتى يَرِيَه خَيْرٌ له من أن يَمتلىء شِعْراً ) .
قال أبو عُبيد : قال الأصمعي : قوله حتى يَرِيه هو من الوَرْي على مثال الرَّمْي .
يقال منه : رَجُلٌ مَوْرِيٌّ ، غير مَهْموز ، وهو أَن يَدْوَى جَوْفُه ؛ وأَنْشد :
قالت له
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.648 harf(باب الواو والراء وما يثلثهما)
(ورس) الواو والراء والسين: كلمة واحدة، هي الوَرْس: نبْتٌ. وأوْرَسَ المكانُ: أنْبتَهُ، وهو وارِسٌ، وهو نادر. ومِلْحَفَة وَرِيسٌ([1]): صُبِغَت بالوَرْس.
(ورش) الواو والراء والشين كلمتان متقاربتا القياس.
فالأولى قولهم للدَّاخِلِ على القوم لطعامهم ولم يُدْع: الوارِش.
والثانية قولُهم للدابّة التي تَفَلَّتُ في الجرْيِ وصاحِبُها يَكُفُّها: الوَرِشَةُ([2]).
(ورط) الواو
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.350 harfMadde başı: ورى- يقال: واريت كذا: إذا سترته. قال تعالى: ﴿قد أنزلنا عليكم لباسا يواري سوآتكم﴾ [الأعراف/26] وتوارى: استتر. قال تعالى: ﴿حتى توارت بالحجاب﴾ [ص/32] وروي أن النبي عليه الصلاة والسلام (كان إذا أراد غزوا ورى بغيره) (قال كعب بن مالك: ولم يكن رسول الله صلى الله عليه وسلم يريد غزوة إلا ورى بغيرها، حتى كانت تلك الغزوة غزاها رسول الله في حر شديد. يريد غزوة تبوك. انظر: فتح الباري 8/113، باب: حديث كعب بن مالك؛
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.012 harfو ر ي
واريته فتوارى.
ووري الزند يرى ووريَ يرى نحو: وليَ يلي.
وأوريته.
وهل عندك ريّةٌ: شيء تورَى به النار من بعرة أو قطنة.
ووراه الداء.
وبعير موريٌّ.
قال: وراهنّ ربّي مثل ما قد ورينني وأحمى على أكبادهنّ المكاويا قال النضر: الوريُ شرقق يقع في قصب الرئتين فيقتل.
وكان رسول الله صلى الله عليه وسلم إذا أراد سفراً ورّى بغيره.
وما أدري أيّ الورى هو.
ويقال: " وراءك
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.101 harfالوَرْيُ: قَيْح يكون في الجَوف، وقيل: الوَرْي قَرْحٌ شديد يُقاء منه القَيْح والدَّمُ. وحكى اللحياني عن العرب: ما له وَراه الله أَي رَماه الله بذلك الداء، قال: والعرب تقول للبَغِيض إِذا سَعَلَ: وَرْياً وقُحاباً، وللحبيب إِذا عَطَس: رَعْياً وشْبَاباً. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: لأَن يَمْتَلِئَ جَوْفُ أَحَدِكم قَيْحاً حتى يَرِيَه خير له من أَن يَمْتَلِئَ شِعْراً؛ قال
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR620 harf* و ر ي * * وَرَى * القيح جوفه يريه * وَرْياً * أكله وفي الحديث ﴿لأن يمتلئ جوف أحدكم قيحا حتى يزيه﴾ قلت تمام الحديث ﴿خير من أن يمتلئ شعرا﴾ و * الوَرَى * الخَلْق و * وَرَى * الزند يَرِى بالكسر * وَرْياً * خرجت ناره وفيه لغة أخرى * وَرِيَ * يَرِي بالكسر فيهما و * أوْرَاه * غيره و * وَرَّاه تَوْرِيَةً * أخفاه و * تَوَارَى * استتر و * وَرَاء * بمعنى خلف وقد يكون بمعنى قُدَّام وهو من الأضداد وإذا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.326 harf: ( ي ( *!الوَرْيُ ) ، بالسكون : ( قَيْحٌ ) يكونُ ( في الجَوْفِ ، أَو قَرْحٌ شديدٌ يُقاءُ منه القَيْحُ والدَّمُ ) . وحَكَى اللَّحْياني عن العَرَبِ : تقولُ للبَغِيضِ إذا سَعَلَ : *!وَرْياً وقُحاباً ، وللحَبيبِ إذا عَطَسَ : رَعْياً وشَباباً ؛ وأَنْشَدَ اليَزِيدِي :
قالت له وَرْياً إذا تَنَحْنَحا وقد ( *!وَرَى القَيْحُ جَوْفَه ، كوَعَى ) ، *!يَرِيه *!وَرْياً : ( أَفْسَدَهُ ) ، وفي الصِّحاح :
: ( ي ( *!الوَرْيُ ) ، بالسكون : ( قَيْحٌ ) يكونُ ( في الجَوْفِ ، أَو قَرْحٌ شديدٌ يُقاءُ منه القَيْحُ والدَّمُ ) . وحَكَى اللَّحْياني عن العَرَبِ : تقولُ للبَغِيضِ إذا سَعَلَ : *!وَرْياً وقُحاباً ، وللحَبيبِ إذا عَطَسَ : رَعْياً وشَباباً ؛ وأَنْشَدَ اليَزِيدِي : قالت له وَرْياً إذا تَنَحْنَحا وقد ( *!وَرَى القَيْحُ جَوْفَه ، كوَعَى ) ، *!يَرِيه *!وَرْياً : ( أَفْسَدَهُ ) ، وفي الصِّحاح : أَكَلَه ، ومنه الحديثُ : ( لأَنْ يَمْتَلِىءَ جَوْفُ أَحَدِكُم قَيْحاً حتى *!يَرِيَه خَيْرٌ له مِن أَنْ يَمْتَلِىءَ شِعْراً ) . قال الأصْمعي : أَي حتى يَدْوَى جَوْفُه . قال الجَوْهرِي : نقولُ منه *!رِ يا رَجُل ، *!وَرِيا للاثْنَين ، وللجماعَةِ *!رُوا ،
وللمرأَةِ *!رِي ، ولهما *!رِيا ، ولهُنّ *!رِينَ . ( و ) *!وَرَى ( فلانٌ فلاناً : أَصابَ رِئَتَهُ ) فهو *!مَوْرِيٌّ ، وبه فَسَّر بعضٌ الحديثَ أيْضاً ، والمَعْنى : حتى يُصِيبَ رِئَتَه ، وأَنْكَرَه آخَرُونَ ، وقالوا : الرِّئَةُ مَهْموزَةٌ . وقال الأزْهري : الرِّئَةُ أَصْلُها مِن وَرَى ، وهي مَحْذوفَةٌ منه ؛ قالَ : والمَشْهورُ في الرِّوَايةِ الهَمْز ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِي لعَبْد بَني الحَسْحَاس : *!ورَاهُنَّ رَبِّي مِثْلَ ما قد *!وَرَيْنَنِي وأَحْمَى على أَكْبادِهِنَّ المَكاوِيا ( و ) *!وَرَتِ ( النَّارُ ) *!تَرِي ( *!وَرْياً *!ورِيَةً ) حَسَنَةً : ( اتَّقَدَتْ . ( و ) *!وَرَتِ ( الإِبِلُ ) *!وَرْياً : ( سَمِنَتْ ، وكَثُرَ شَحْمُها ونِقْيُها ) ، فهي *!وَارِيَةٌ ؛ ( *!وأَوْرَاها السِّمَنُ ) ؛ وأَنْشَدَ أَبو حنيفَةَ : وكانَتْ كِنازَ اللَّحمِ *!أَوْرَى عِظَامَها بوَهْبين آثارُ العِهادِ البَواكِر ( *!والوَارِيةُ : داءٌ ) يأْخُذُ ( في الرِّئَةِ ) يأْخُذُ منه السُّعالُ فيَقْتُل صاحِبَه ( وليسَتْ من لَفْظِها ) ، أَي الرِّئَةِ . ( *!والوَارِي : الشَّحْمُ السَّمِينُ ) ، صفَةٌ غالبَةٌ ( *!كالوَرِيِّ ) ، كغَنِيَ ويقالُ : *!الوَارِي السَّمِينُ مِن كلِّ شيء . ولَحْمُ *!وَرِيٌّ : أَي سَمِينٌ ، وأنْشَدَ الجَوْهرِي للعجَّاج : يأْكُلْنَ مِن لَحْمِ السَّدِيفِ الوَارِي قالَ ابنُ برِّي : والذي في شِعْره : وانْهَمَّ هامُومُ السَّدِيفِ الوَارِي عن جَرَزٍ منه وجَوْزٍ عارِيوقد تقدَّمَ في الزَّاي .
( *!ووَرَى الزَّنْدُ ، كوَعَى ووَلِيَ ) ؛ نقَلَ اللُّغَتَيْن الجَوْهرِي ؛ ( *!وَرْياً ) ، بالفتح ، ( *!ووُرِيّاً ) ، كعُتِيَ ، ( *!ورِيَةً ) ، كعِدَةٍ ، ( فهو *!وارٍ *!ووَرِيٌّ : خَرَجَتْ نارُهُ ) . وفي المُحْكم : اتَّقَدَ . وسِياقُ المصنِّف ، في ذِكْرِ الفِعْلَيْن المَذْكُورَيْن مُوافِقٌ للجَوْهرِي حيثَ قالَ : *!وَرَى الزَّنْدُ ، بالفتح ، *!يَرِي *!وَرْياً إذا خَرَجَتْ نارُهُ ، قالَ : وفيه لُغَةٌ أُخْرَى *!وَرِيَ الزَّنْدُ *!يَرِي ؛ بالكَسْر فيهما . وهكذا هو في المُحْكم أَيْضاً إلاَّ أَنَّه زادَ فِعْلاً ثالثاً فقالَ : *!ووَرِي *!يَوْرَى أَي مِثْل وَجَل يَوْجَل ، وأَنْشَدَ : وَجَدْنا زَنْدَ جَدِّهمِ *!ورِيّاً وزَنْدَ بَني هَوازِنَ غَيْرَ *!وارِي وأنشد أبو الهيثم : أُمُّ الهنَيَيْنِ من زَنْدٍ لها واري ويقالُ الزَّنْدُ الواري الذي نَخْرُجُ نارهُ سريعاً ( *!وأَوْرَيْتُه أنا ( و ) كذلك . ( *!ورَّيْتُهُ *!تَوْريةً ( *!واسْتَوّريْتُه ) كل ذلكَ في الصِّحاحِ والمعنى أثقبته ومنه فلان *!يستوري زِنَاد الضلالة وأنْشَدَ ابنُ برِّي شاهداً *!لأَوْرَيْتَه لشاعرٍ : وأطْفِ حديث السُّوء بالصمت إنه متى *!تُورِ ناراً للعتاب تأجَّجا ( *!ووَرْيةُ النَّارِ *!ورِيَتُها ) ، كعِدَةٍ : ( ما *!تُورَى به مِن خِرْقَةٍ أَو حَطَبَةٍ ) ، كذا في النسخ والصَّوابُ أَو عُطْبَةٍ ، وهي القطنةُ ؛ وقال الطِّرمَّاح يصِفُ أرْضاً جَدْبَةً لا نَباتَ فيها : كظَهْرِ اللأَى لو يَبْتَغِي *!رِيةً بها لعَيَّتْ وشَقَّتْ في بُطونِ الشَّواجنِأَي هذه الصَّحْراء كظَهْرِ بَقَرةٍ وَحْشِيَّةٍ ليسَ فيها أَكَمَة ولا وَهْدَة .
وقال الأزْهري : *!الرِّية ما جَعَلْته ثَقُوباً من خَثًى أَو رَوْثٍ أَو ضَرَمةٍ أَو حَشِيشَةٍ . وفي الأساس : هل عنْدَكِ *!رِيةً ؟ : أَي شيءٌ تُورَى به النَّار من بَعْرةٍ أَو قطْنةٍ ، انتَهَى . وقال أبو حنيفَةَ : الرِّيةُ كلُّ ما *!أَوْرَيْتَ به النَّار مِنْ خِرْقِةٍ أَو عُطْبةٍ أَو قِشْرةٍ ؛ وحُكِي ابِغْنِي *!رِيةً أَرِي بها نارِي . قال ابنْ سِيدَه : وهذا كُلّه على القَلْبِ عن وِرْيةٍ وإنْ لم نَسْمَع بوِرْيةٍ . ( والتَّوْراةُ : تَفْعَلَةٌ منه ) ، عنْدَ أبي العبَّاس ثَعْلَب ، وهو مَذْهَب الكُوفِيِّين مِن وَرَيْت بك زِنادِي لأنَّه إضاءَةٌ ؛ وعند الفارِسية فَوْعَلة ، قالَ : لقِلَّة تَفْعَلة في الأسْماءِ وكَثْرةِ فَوْعَلة ؛ وتاؤُها عن واو لأنَّها مِن *!وَرَى الزَّنْد إذ هي ضِياءٌ مِن الضّلال ، وهذا مَذْهَبُ سِيْبَوَيْه والبَصْرِيِّين وعليه الجُمْهور ؛ وقيلَ مِن *!وَرَّى أَي عَرَّض ، لأنَّ أَكْثَرها رُموزٌ ، كما عليه مدرجُ السَّدُوسِي . وسأَلَ محمدُ بنُ طاهِرٍ ثَعْلباً والمبرِّدَ عن وَزْنِها فوَقع الخِلافُ بَيْنهما ، والمصنِّفُ اخْتارَ قولَ الكُوفِيِّين وهو غَيْرُ مرضى . وقال الفرَّاء في كتابِ المَصادِرِ : التَّوراةُ مِن الفِعْل التَّفْعِلة كأنَّها أُخِذَتْ مِن *!أَوْرَيْتُ الزِّناد ووَرَّيْتُم ، فتكونُ تَفْعِلة في لُغَةِ طيِّىءٍ لأنَّهم يقولونَ في التَّوصِيةِ تَوْصاةٌ وللجاريَةِ الجارَاةُ وللنَّاصِيةِ النَّاصاةُ . وقال أَبو إسْحق الزجَّاج : قالَ البَصْريون : تَوْراةٌ أَصْلُها فَوْعَلةُ ، وفَوْعَلة كَثيرٌ في الكَلامِ مِثْلُ الحَوْصَلَة والدَّوْخَلة ، وكلُّ ما
قُلْت فيه فَوْعَلْتُ فمَصْدَرُه فَوْعَلةٌ ، فالأصْلُ عنْدَهُم وَوْراةٌ ، قُلِبَتِ الواوُ الأُولى تاءً كما قُلِبَتْ في تَوْلَج ، وإنَّما هو فَوْعَل من وَلَجْت ، ومِثْلُه كثيرٌ . ونقلَ شيْخُنا المَذْهَبَيْن واخْتِلافَ وَزْن الكَلمةِ عنْدَهما وقالَ في آخره ما نَصّه : وقد تَعَقَّبَ المُحقِّقونَ كَلامَهم بأَسْرِه وقالوا هو لَفْظٌ غَيْر عَرَبيَ ، بل هو عبْراني اتِّفاقاً ، وإذا لم يكُنْ عَربيّاً فلا يُعْرَفُ له أَصْلٌ مِن غَيره ، إلاَّ أَنْ يقالَ إنَّهم أَجْروه بَعْد التَّعْريبِ مُجْرى الكَلِم العَرِبيَّةِ وتَصَرَّفوا فيه بما تَصَرَّفوا فيها ، واللهاُ أَعْلَم . ( *!وورَّاهُ *!تَوْرِيةً : أَخْفاهُ ) وسَتَرَهُ ، ( *!كوَارَاهُ ) *!مُواراةً . وفي الكتابِ العزيزِ : ﴿ما *!ووُرِيَ عنهما﴾ ، أَي سُتِرَ على فَوْعِل وقُرىء : *!وُرِّي عنهما ، بمعْناهُ . ( و ) *!وَرَّى ( الخَبَرَ ) *!تَوْريَةً : سَتَرَهُ وأَظْهرَ غَيْرَه ، كأنَّه مَأْخوذٌ مِن وَراء الإِنْسانِ لأنَّه إذا قالَ وَرَّاه كأَنَّه ( جَعَلَه وَراءَهُ ) حيثُ لا يَظْهَرُ ؛ كذا في الصِّحاح . وقال كُراعٌ : ليسَ مِن لَفْظِ وَراء لأنَّ لامَ وَرَاء هَمْزةٌ . ( و ) وَرَّى ( عن كذا : أَرادَهُ ، وأَظْهَرَ غَيْرَه ) ؛ ومنه الحديثُ : ( كانَ إذا أَرادَ سَفَراً وَرَّى بغَيْرِه ) ، أَي سَتَرَه وكَنى عنه وأَوْهَمَ أَنَّهُ يُريدُ غَيْرَه ؛ ومنه أَخَذَ أَهْلُ المَعاني والبَيان ،
*!التَّوْرِيَة . ( و ) *!وَرَّى ( عنه بَصَرَه ) ؛ إذا ( دَفَعَه ) ؛ هكذا في النسخِ وهو غَلَطٌ ، صَوابُه : وَرَّى عنه *!تَوْرِيَةً نَصَرَه ودَفَعَه عنه ؛ وهو نَصُّ ابنِ الأعْرابي ؛ ومنه قولُ الفَرَزْدق : فلو كنت صُلْبَ العُودِ أَو ذا حَفِيظةٍ *!لَوَرَّيْتَ عن مَوْلاكَ والليلُ مُظْلِمُيقولُ : نَصَرْتَه ودَفَعْتَ عنه . ( *!وتَوَارَى ) الرَّجُلُ : ( اسْتَتَرَ ) واخْتَفَى . ( *!والتَّرِيَّةُ ، كغَنِيَّةٍ ) : اسْمُ ( ما تَراهُ الحائِضُ عنْدَ الاغْتِسالِ ، وهو الشَّيءُ الخَفِيُّ اليَسِيرُ ) ، وهو ( أَقَلُّ من الصُّفْرَةِ والكُدْرَةِ ) ، وهو عنْدَ أَبي عليَ فَعِيلةٌ مِن هذا ، لأنَّها كأَنَّ الحَيْضَ وَارَى بها عن مَنْظِر العَيْن ، قالَ ويجوزُ أَنْ تكونَ مِن ورى الزِّنادُ إذا أَخْرَجَ النارَ ، كأَنَّ الطّهْرَ أَخْرَجَها وأَظْهَرَها بعْدَما كانَ أَخْفاها الحَيْض . قُلْتُ : وقد تقدَّمَ ذِكْرُه في رَأى فرَاجِعْه . ( ومِسْكٌ *!وارٍ : رفِيعٌ جدّاً ) ؛ كذا في النسخِ والصَّوابُ رفِيعٌ جَيِّدٌ ؛ وفي نَصّ النّوادِرِ لابنِ الأعْرابي : جَيِّدٌ رفِيعٌ وأَنْشَدَ :
تطرُّ بالجادِيِّ والمِسْكِ *!الوَارْ ( *!والوَرَى ، كفَتًى : الخَلْقُ ) ، مَقْصورٌ يُكْتَبُ بالياءِ . يقالُ : ما
أَدْري أَيَّ *!الوَرَى هو ، أي أَيّ الخَلْقِ ، وأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه والقالِي لذي الرُّمّة : وكائنْ ذَعَرْنا مِن مَهاةٍ ورامحٍ بِلادُ الوَرَى ليسَتْ له ببِلادِقال ابنُ برِّي : قال ابنُ جنِّي : لا يُسْتَعْملُ الوَرَى إلاَّ في النَّفْي ، وإنما سَوَّغ لذي الرُّمَّة اسْتِعْماله واجباً لأنَّه في المَعْنى مَنْفيٌّ كأنَّه قالَ ليسَتْ بِلادُ الوَرَى له ببِلاد . ( *!وَوَرَاءَ ، مُثَلَّثَةَ الآخِرِ مَبْنِيَّةً ، *!والوَراءُ مَعْرِفَةً ، يكونُ ) بمعْنَى ( خَلْفَ ) ، قد يكونُ بمعْنَى ( قُدَّامَ ) ، فهو ( ضِدٌّ ) ؛ كما في الصِّحاحِ . وقولهُ تعالى : ﴿كانَ *!وَرآءهُم مَلِكٌ﴾ ، أَي أَمامَهم ، وأنْشَدَ ابنُ برِّي لسَوَّارِ بنِ المُضَرِّب : أَيَرْجُو بَنُو مَرْوانَ سَمْعي وطاعَتِي وقَوْمِي تَمِيمٌ والفَلاةُ *!وَرائِيا ؟ أَي أَمامِي . وقالَ لبيدٌ : أَليسَ *!وَرائِي إنْ تَراخَتْ مَنِيَّتي لُزُومُ العَصا تُثْنى عليها الأصابِعُ ؟ أَي أَمامِي . وقالَ مُرَقّش : ليسَ على طُولِ الحَياةِ نَدَمْ ومِنْ *!وَراءِ المَرْءِ ما يَعْلَمأَي قُدَّامُه الشَّيْبُ والهَرَمْ . وقال جَريرِ : أَتُوعِدُني وَرَاءَ بَني رَباحٍ ؟ كَذَبْتَ لَتَقْصُرَنَّ يَدَاكَ دُونيقالَ الجَوْهرِي : قالَ الأخْفَش :
يقالُ لَقِيتُه مِن وَراءُ فتَرْفعُه على الغايَةِ إذا كانَ غَيْرَ مُضافٍ تَجْعَلُه اسْماً ، وهو غَيْر مُتَمَكّن ، كقولك مِنْ قَبْلُ ومِن بَعْدُ ، وأَنْشَدَ لعُتَيِّ بنِ مالِكٍ العُقَيْلي : إذا أنَا لم أُومَنْ عليكَ ولم يَكُنْ لِقاؤُكَ إلاَّ مِنْ وَراءُ وَراءُوقولُهم : *!وَراءَك أَوْسَعُ ، نُصِبَ بالفِعْل المُقَدَّرِ ، أَي تَأَخَّر ، انتَهَى . وفي حديثِ الشَّفاعَةِ : ( يقولُ إبراهيمُ إنِّي كنتُ خَلِيلاً مِن وَراءَ *!وَراءَ ) ، هكذا يقالُ مَبْنيّاً على الفَتْح ، أَي مِن خَلْف حِجابٍ . وفي الأساس : قيلَ للمُخَبَّل : قاوِمِ الزِّبْرقان ، فقالَ : هو أَنْدَى مني صَوْتاً وأَكْثَرُ رِيقاً ، ولا أَقومُ له بالمُواجَهَةِ ولكنْ دَعوني أُهادِيه الشِّعْرَ مِن وَراءُ وَراءُ . ( أوَّ لاً ) أَي ليسَ بضِدَ ، ( لأنَّه بمعْنًى ) واحِدٍ ، ( وهو ما *!تَوارَى عَنْك ) يكونُ خَلْف ويكونُ قُدَّام وإليه ذَهَبَ الزجَّاج والآمِدِي في المُوازَنةِ . وقد ذَكَرَ المصنّفُ هذا اللَّفْظ في المَهْموزِ وجَزَمَ بأنَّه مَهْموزُ . ووهم الجَوْهرِي في ذِكْره هنا ، وتَراهُ قد تَبِعَه من غَيْرِ تَنْبِيه عليه ، وهو غَرِيبٌ وجَزَمَ هناك بالضِّدِيَّة كالجَوْهرِي ، وهنا ذَكَرَ القَوْلَيْن وذَكَرَ هناك تَصْغيرَ وَراء وأَهْمَلَه هنا ، وهو قُصُورٌ لا يَخْفى ، ثُم قولهُ : لأنَّه بمعْنًى وهو ما تَوارَى عنك ، فيه تأمّل . والذي صَرَّح به المُحقِّقون أنَّه في الأصْلِ مَصْدَر جُعِلَ ظَرْفاً فقد يُضافُ إلى الفاعِلِ فيُرادُ به ما يُتوارَى به وهو خَلْف ، وإلى المَفْعولِ فيُرادُ به ما يُواريه وهو قُدَّام ، فانَظُر ذلك . ( *!والوَراءُ أَيْضاً : وَلَدُ الوَلَدِ ) ، سَبَقَ ذِكْرُه في الهَمْزِ ، وبه فَسَّر الشَّعْبي
قولَه تعالى : ﴿ومِن *!وَراء إسْحق يَعْقوبِ﴾ وفي حديثِه : أنَّه رأَى مع رجُلٍ صَبِيّاً فقالَ : هذا ابْنُك ؟ قالَ : ابنُ ابني ، قالَ : هو ابْنُكِ مِن الوَرَاءِ . ( *!ووَرِيَ المُخُّ ، كوَلِيَ ) *!يَرِي *!وَرْياً : ( اكْتَنَزَ ) ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي . وفي الأساس : *!وَرَى النِّقْيُ *!وَرْياً : خَرَجَ منه وَدَكٌ كثيرٌ ؛ وهو مجازٌ . وممَّا يُسْتدرَكُ عليه : *!الوَرَى ، كفَتًى : داءٌ يصيبُ الرَّجُلَ والبَعيرَ في أجْوافِهِما ، مَقْصورٌ يُكْتَبُ بالياءِ . يقالُ في دُعاءٍ للعَرَبِ به الوَرَى وحُمَّى خَيْبَر وشَرُّ ما يُرَى فإنَّه خَنْسَرَى ؛ وكانَ أبَو عَمرو الشَّيْباني والأصْمعي يقولان : لا نَعْرِفُ الوَرَى من الدَّاءِ ، بفَتْح الرَّاء ، وإنَّما هو *!الوَرْيُ ، بِتَسْكين الرَّاء . وقالَ أَحمدُ بنُ عُبيدٍ : الدَّاءُ هو الوَرْيُ ، بتَسْكِين الراءِ ، فصُرِفَ إلى الوَرَى . وقال ثَعْلب : هو بالتَّسْكِين المَصْدَر ، وبالفَتْح الاسْم . وقالَ يَعْقوب : إنَّما قالوا الوَرَى للمُزاوَجَةِ ، وقد يقولونَ فيها ما لا يقولونَ في الإفْرادِ ؛ كلُّ ذلكَ نقلَهُ القالِي ومِثْله للأزْهرِي . وقد *!وُرِيَ الرَّجلُ فهو *!مَوْرُوٌّ ، وبعضُهم يقولُ : *!مَوْرِيٌّ . ويقالُ : وَرَّى الجُرْحَ سابرَه *!تَوْرِيَةً : أَصابَهُ *!الوَرْيُ ؛ قال العجَّاج : عن قُلُبٍ ضُجْمٍ *!تُوَرِّي مَنْ سَبَرْ
كأنَّه يُعْدِي من عِظَمِه ونُفور النَّفْسِ عنه ؛ كذا في الصِّحاح . قُلْتُ : هكذا أَنْشَدَه الأصْمعي للعجَّاج يَصِفُ الجراحات وصَدْرُه : بَينَ الطِّراقَيْنِ ويَفْلِينَ الشَّعَرْ أَي إنْ سَبَرها إنْسانٌ أَصابَهُ منه *!الوَرْيُ من شِدَّتِها . وقالَ ابنُ جَبَلة : سَمِعْتُ ابنَ الأعْرابِي يقولُ في قولهِ *!تُوَرِّي مَنْ سَبَرَ ؛ أَي تَدْفَع ، يقولُ : لا يَرى فيها عِلاجاً مِن هَوْلِها فمنَعَه ذلكَ مِن دَوائِها . وقَلْبٌ *!وارٍ : تَغَشَّى بالشَّحْم والسِّمَن ؛ وأَنْشَدَ شمِرٌ في صفَةِ قِدْرٍ : ودَهْماءَ في عُرْضِ الرُّواقِ مُناخةٍ كَثيرةِ وذْرِ اللحْمِ وارِيةِ القَلْبِ *!ووَرَّاهُ *!تَوْريَةً : مَرَغَهُ في الدُّهْنِ ، كأَنَّه مَقْلوبُ رَوَّاهُ تَرْوِيَةً . *!ووَرِيَتِ الزِّنادُ *!تَرِي ، بالكسر فيهما ، صارَتْ *!وارِيةً ؛ عن أَبي حنيفَةَ . *!ووَرِيَتْ *!تَوْرَى اتَّقَدَتْ ، عن أَبي الهَيْثم . وهو كَثيرُ الرّمادِ *!وارِي الزِّناد . ويقالُ : هو *!أَوْراهُمْ زَنْداً ؛ يُضْرَبُ مَثَلاً لنَجاحِهِ وظَفَرِه . ويقالُ لِمَنْ رامَ أَمْراً فأَدْرَكَه : إنَّه لوَارِي الزِّنْدِ . وفي حديثِ عليَ : ( حتى *!أَوْرَى قَبَساً لقابِسٍ ) ، أَي أَظْهَرَ نُوراً مِن الحقِّ لطالِبي الهُدَى . *!واسْتَوْرَيْتُه رأْياً : سأَلْته أَنْ يَسْتَخْرجَ لي رأْياً أَمضِي عليه ، وهو مجازٌ ؛ كما يقالُ أَسْتَضِيءُ برأْيِه . *!وورَيْته *!وأَوْرَيْته وأَوْرَأْته : أَعْلَمْته ؛
وأَصْلُه من *!وَرَى الزَّنْدُ إذا زهرت نارُها ، ومنه قولُ لبيدٍ : تَسْلُبُ الكانِسَ لم *!يُورَ بها شُعْبةُ الساقِ إذا الظِّلُّ عَقَلْأَي لم يَشْعُرْ بها ، وقد تقَّدمَ ذلكَ في الهَمْزة . *!وورى الثَّوْرُ الوَحْشِيُّ الكَلْبَ : طَعَنَه بقَرْنِه . *!ووُري الكَلْبُ *!وَرْياً : سَعَرَ أَشَدّ السّعارِ ؛ نقَلَهُما ابنُ القطَّاع . *!والوَرِيُّ ، كغَنِيَ : الضَيْفُ . وهو *!وَرِيُّ فلانٍ : أَي جارُهُ الذي *!تُوارِيه بُيوته وتَسْترُه ؛ قال الأعْشى : وتَشُدُّ عَقْدَ *!وَرِيِّنا عَقْدَ الحَبَجْرِ على الغِفارَهْ ويقالُ : *!الوَرِيُّ الجارُ الذي *!يوري لكَ النَّارَ *!وتوري له . *!ووَرَّى عليه بساعِدِه *!تَوْرِيَةً : نَصَرَهُ ، عن ابن الأعْرابي . *!وتَوَرَّى : اسْتَثَرَ . وتقولُ : *!أَوْرِنِيه بمعْنَى أَرِنِيه ، وهو مِن الوَرْي أَي أَبْرِزْه لي ؛ نقلَهُ الزَّمَخْشري . *!ووراوِي ، بكسْر الواوِ الثانيةِ : بلَيْدةٌ بينَ أَرْدَبِيل وتَبْرِيز ، عن ياقوت . ( وزى : ) و هكذا في النسخ وكأَنَّه اغْتَرّ بما في نسخِ الصِّحاح مِن كتابَةِ الوَزَا بالألفِ فحسبَ أَنَّه واوِيُّ ، وقد صَرَّحَ ابنُ عُدَيْس وغيرُهُ مِن الأئِمَّة نقلاً عن البَطْلِيوسَي أَنَّ الوَزَى يُكْتَبُ بالياءِ لأنَّ الفاءَ واللامَ لا يَكونانِ واواً في حَرْفِ واحِدٍ ، كما كَرِهوا أَنْ تكونَ العَيْنُ واللامُ واواً في مِثْل قَوَوْت مِن
القُوَّةِ فرَدُّوه إلى فَعَلْت فقالوا قَوَيْت فتأَمَّل ذلكَ .
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.031 harfMadde başı: ورىوَرَى
1 وَرَى ذ , aor. يَرِى, inf. n. وَرْىٌ [and وُرِىٌّ and رِيَةٌ, K]; and وَرِىَ, aor. يَرِى; and ↓ أَوْرَى; It (a زَنْد) produced its fire. (Msb.) ― -b2- وَرِيَتْ بِكَ زِنَادِى, or وَرَتْ: see art. زند, and see وَقَدَ and زَهَرَ, and راى. ― -b3- قَدْحٌ لَا يُورِى: see خَيَّابٌ.
وَرَّى بِشَىْءٍ عَنْ شَىْءٍ
2 وَرَّى بِشَىْءٍ عَنْ شَىْءٍ ذ [He pretended, or made believe, a thing, instead of a
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.449 harfوَرَى
وَرَى
a. [ يَرِي ] ( n. ac. وَرْي 1 ), Hurt in the lungs, injured internally.
b. Corroded, eroded, cankered.
c. ( n. ac. وَرْي 1 & رِيَة [ 2t ] ), Flamed, blazed ( fire ).
d. Was fat.
e. ( n. ac. وَرْي 1 , وِرْيَة 2t , وُرِيّ ), Yielded fire, ignited ( flint & c. ).
وَرِيَ
وَرِيَ
a. [ يَرِى ] ( n. ac. وَرْي 1 ), Was firm, compact.
b. see supra (d) , ( e ).
وَرَّيَ
وَرَّيَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR30.766 harfوري
وَرِيَ - يَرِي (ورى - يري) - أوْرَى - يُوْرِي - مُوْرِي - مُورِيات
وَرِيَ - يَرِي (ورى - يري) + الشيءُ: يشتعل ويتقد وتلتهب فيه النار
أوْرَى - يُوْرِي: على وزن" أفعَلَ " من " وَرِيَ - يَرِي ": جعله " يَرِي ": اوقد فيه النار حتى اشتعلت واتقدت وظهر لهيبها
مُوْرِي: اسم فاعل من " أوْرى - يُوْرِي "
مُورِيات: جمع " مُوْرِي "
واللفظ ينتمي إلى
Sîgalar(16)
- وَرَاءَArka(فَعَالَ)×7
- وَرَاءِArka(فَعَالِ)×5
- وَرَائِهِمْOnların arkası(فَعَالِهِمْ)×3
- وَرَاءَكُمْArkanız(فَعَالَكُمْ)×2
- وَرَاءَهُمْOnların arkası(فَعَالَهُمْ)×2
- وَرَائِهِOnun arkası(فَعَالِهِ)×2
- يُوَارِيSaklar(يُفَاعِلُ)×2
- تَوَارَتْSaklandı(تَفَاعَلَتْ)×1
- تُورُونَÇakarsınız(تُفْعِلُونَ)×1
- فَأُوَارِيَSaklamam sebebiyle(فَأُفَاعِلَ)×1
Mücavir kökler56 mücavir (221 toplam)
- ظهر
6 ortak ayet · Arka demektir
- حجب
3 ortak ayet · Kaş demektir
- حصن
2 ortak ayet · Hasen (ha, sad) : Kale duvarı demektir
- نبذ
2 ortak ayet · Nebiz köpük demektir
- متع
3 ortak ayet · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
- أذي
2 ortak ayet · Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır
- هون
2 ortak ayet · Düzlük demektir
- حوط
2 ortak ayet · Çeper, çit demektir
- سوأ
4 ortak ayet · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
- أخذ
5 ortak ayet · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
- مع
4 ortak ayet · Beraber
- جنح
2 ortak ayet · Kanat demektir
Geçtiği ayetler(31)
وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
ArkaOnlara, ne zaman Allah tarafından yanlarındaki kitabı tasdik edici bir peygamber geldiyse, kendilerine kitab verilenlerden bir güruh, sanki bilmiyormuş gibi, Allah’ın kitabını arkalarına atıverdi.
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ
ArkaHani Allah, kendilerine kitab verilenlerden; onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz, diye söz almıştı. Onlar ise bunu arkalarına attılar ve az bir değere değiştiler. Satın aldıkları şey ne kötüdür.
… مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ فَمَا …
ArkaEvli kadınlarla evlenmeniz de. Sağ ellerinizin sahib oldukları müstesna. Bunlar; Allah’ın size farz kıldığı hükümlerdir. Geriye kalanları ise; zinadan kaçınıp iffetli yaşamanız şartı ile mallarınızla istemeniz size helal kılındı. Onlardan yararlandığınızın karşılığı olarak kararlaştırılmış olan mehirlerini verin. Kararlaştırdıktan sonra, aranızda anlaştığınız hususta size bir sorumluluk yoktur. Şüphesiz ki Allah, Alim, Hakim olandır.
… فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ …
ArkaAndolsun ki siz; ilk defa yarattığımız gibi, yapayalnız ve teker teker huzurumuza geldiniz. Ve size verdiğimiz şeyleri ardınızda bıraktınız. Hani, ortaklarınız olduğunu sandığınız şefaatçılarınızı da beraberinizde görmüyoruz. Andolsun ki; aranızdaki bağlar artık kopmuştur. Ortak sandıklarınız da sizden kaybolup gitmiştir.
فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ
ArkaKim de bundan başkasını ararsa; işte onlar, haddi aşanlardır.
فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ
ArkaKim de bundan ötesini ararsa; işte onlar, haddi aşanların kendileridir.
وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ
ArkaAma kimin de kitabı arkasından verilirse;
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وري |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl ve nâkıs (lefif-i mefrûk) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ستر, خفي, كنن, غيب, خلف |
| Zıt Kök | ظهر |
| Çekirdek Özet 1 | İki şey arasına perde çekerek birini görünmez kılmak, örtmek veya derinde gizli olanı açığa çıkarmak |
| Çekirdek Özet 2 | Fiziksel ve ahlaki ayıpların örtülmesi, gayb ve berzah perdeleri ile gizli cevherden ateşin tutuşturulması |
| Çekirdek Özet 3 | Zahir ile batın arasındaki sınır çizgisi; bilginin, bedenin ve zamanın ardında kalan boyutun tespiti |
| Kritik Hata Riski | Kökten gelen «verâ» lafzını yalnızca fiziksel bir mekan ardı sayarak zamansal, gaybî ve öncelikli anlam boyutlarını yok saymak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ور | İçeriye doğru yönelme, katmanlaşma, arkada veya derinde kalma; nitekim ورد suya erişmek için içeri dalmayı, ورث bir varlığın ardından ona intikal etmeyi, ورق ise ağacın dallarını ve gövdesini kat kat örten yaprağı ifade eder | ي | Anlamı bir engelin arkasına saklanma, örtünme veya gizli olan kıvılcımı içeriden dışarıya sıçratma yönünde devingen ve perdeli bir eyleme dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | İki varlığı veya boyutu birbirine bağlayan, aradaki irtibatı ve mesafeyi sabitleyen raptediş |
| ر | İnsan başı | Yönelişin başı, dikkat, öncelik ve hiyerarşik olarak konumlanan sınır çizgisi |
| ي | El ve kol | İcra etme, perdeleme, örtüyü çekme veya çakmak taşını sürtüp ateşi çıkarma eylemi |
| وري | Çengel, insan başı ve el hareketinin birleşimi | Bir sınırın ardına el uzatarak perde çekmek, arkada saklamak yahut derindeki gizli cevheri el yordamıyla dışarı çıkarmak |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çakmak taşından kıvılcım çıkarma (çakma) ve ciğeri veya iç organları kemiren, içte gizlenen derin iltihap (el-vary) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Abd-i Benî el-Hasshâs sevgililerin ayrılık acısının ciğerleri yakıp tüketmesini şu mısra ile tasvir eder: وَرَاهُنَّ ربِّي مثلَ ما قد وَرَينَنِي / وأحْمى على أكبادِهنَّ المكاويا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in bir yolculuğa veya sefere çıkacağı zaman asıl niyetini örtülü geçip başka bir yönü zikretmesi (tevriye yapması) ve iç organları yiyip bitiren iltihap için varit olan «حَتَّى يَرِيَهُ» hadisi |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde وري kökü, içe gömülü olma, korlaşma ve ardında kalma anlam katmanlarını koruyan ilksel bir morfolojiye dayanır. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde kök, ışıldama ve parıldama eylemini karşılayan y-r-h ve ’–w–r (ışık, aydınlatma) kökleri ile temas halindedir; ancak Arapçada kök lefif yapının etkisiyle hem «arka, perde arkası» (werā’) hem de «içten parlayıp alev alma» (very) biçiminde iki kutuplu bir anlam çatallanması göstermiştir. Bu iki görünüm çelişik değildir; çakmak taşının içinde saklı duran ateş potansiyelinin taşın ardında gizlenmesi ile o ateşin çıkarılması aynı mekanik matrisin birbiri ardınca gelen safhalarıdır. Güney Sami (Eski Güney Arapça ve Ge'ez) katmanında da yön ve ardıllık bildiren zarf yapılarıyla uyumludur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çakmak taşının ateşi gizleyip çakıldığında vermesi ve bedenin arka/iç yüzü | Kökün temelinde bir şeyin arkasında kalma, gizlenme ve derindeki koru açığa çıkarma birliği bulunur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ’ôr (ışık/ateş) ve Aramice y-r-y (fırlatmak/çakmak) | Ateşin gizlendiği yerden parlayıp fırlatılması ve ardıllık fikri ortak Sami semantik köküne dayanır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak HALOT, Lisān al-ʿArab, Lane's Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وري | Anlamlı | Perdelemek, ardında kalmak, ateş yakmak | Hedef köktür; arkada kalma, örtünme ve çakarak kıvılcım çıkarma anlamlarını taşır | Kur'an'da geçer |
| وير | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde müstakil bir kök anlamı kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| روي | Anlamlı | Suya kanmak, taşımak, rivayet etmek | İçe suyun nüfuz etmesi veya bilgiyi arkadan gelen nesillere aktarma bağı vardır | Kur'an'da geçmez |
| ريو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dil fonetiğinde bu diziliş kullanılmamıştır | Kur'an'da geçmez |
| يور | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dil fonetiğinde bu diziliş kullanılmamıştır | Kur'an'da geçmez |
| يرو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dil fonetiğinde bu diziliş kullanılmamıştır | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وري | Merkez | Perde arkası, örtünme, gizliyi çakma | İki düzlem arasına engel koyarak örtme veya içte saklı olanı çıkarma | Arka, berzah ve örtü mefhumunu taşır |
| ستر | Komşu | Maddi perde ile örtme | ستر harici bir engel veya bezle örtmeyi vurgularken وري konum ve mesafe bakımından ardında kalmayı öne çıkarır | Dışsal örtü anlamı baskındır |
| خفي | Komşu | Görünmez olma, gizlenme | خفي algının yetersizliğinden veya incelikten kaynaklanan gizliliktir; وري ise doğrudan bir perdenin arkasında kalmadır | Zihni ve duyusal idrak dışılığı anlatır |
| كنن | Komşu | Bir kabın veya yuvanın içine alma | كنن nesneyi muhafaza eden bir mahfazaya yerleştirmektir; وري ise iki şey arasındaki ayrım ve perde ilişkisidir | Yuvalanma ve korunma vurguludur |
| غيب | Komşu | Duyulardan uzak olma | غيب mutlak olarak göz ve duyu alanından çıkmayı bildirirken وري ilişkisel bir arkayı veya örtüyü bildirir | Varlığın bilinemeyen boyutudur |
| خلف | Komşu | Arkada kalma, peşi sıra gelme | خلف mekan ve zaman diziliminde sonra gelmeyi bildirir; وري ise bizzat engel teşkil eden arkayı ve gizlenmeyi belirtir | Sıralı takip mekanizmasıdır |
| ظهر | Zıt | Açığa çıkma, üstte ve görünür olma | ظهر bir şeyin yüzeye çıkıp aşikar olmasını, baskın gelmesini ifade ederek وري kökünün tam zıddıdır | Perdesiz görünürlük |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وري | Perdelemek, ardında kalmak, ateş çıkarmak | Mekansal ve zamansal ardıllığı, örtünmeyi ve potansiyel ateşi çıkarma nüanslarını cemeder | Kesin |
| Latince | Celare, posterior, ignire | Gizlemek, arkadaki, ateşlemek | Celare gizlemeyi, posterior zamansal/mekansal arkayı karşılar; tek kökte birleşmezler | Güçlü |
| İngilizce | Behind, conceal, kindle | Arkasında, örtmek, tutuşturmak | Behind ilişkisel konumu, conceal örtmeyi, kindle ise çakmak taşından ateş çıkarmayı karşılar | Güçlü |
| Almanca | Hinter, verbergen, entfachen | Arkasında, gizlemek, alevlendirmek | Mekansal arka ve gizlenme durumunu farklı sözcüklerle aktarır | Güçlü |
| Fransızca | Derrière, dissimuler, allumer | Arkasında, saklamak, tutuşturmak | Derrière engelin arkasını, dissimuler kasti gizlemeyi ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَرَاءَ (Zarf) | Mekansal arka, fiziksel engel | Bir nesnenin, perdenin veya insanın fiziki olarak arkasında kalma durumu (Bakara 2:101, Şûrâ 42:51, İnşikâk 84:10) |
| وَرَاءَ (Zarf-Zaman) | Gelecek, ön, sonraki evre | Zaman diziliminde insanın karşısına çıkacak olan veya peşi sıra gelen durum; berzah (Mü'minûn 23:100, Kehf 18:79, Câsiye 45:10) |
| وَرَاءَ (Nesep) | Kuşak ardıllığı, torun | Neslin devamı olarak bir peygamberin ardından gelen zürriyet (Hûd 11:71) |
| يُوَارِي / فَأُوَارِيَ | Ayıbı, cesedi örtüp gizlemek | Ölünün bedenini toprağa gömerek saklama ve giysiyle mahrem yerleri örtme (Mâide 5:31, A'râf 7:26) |
| تَوَارَتْ | Gözden kaybolup örtüye bürünmek | Güneşin ufkun perdesi arkasına çekilip batması (Sâd 38:32) |
| تُورُونَ / فَالْمُورِيَاتِ | Çakarak kıvılcım/ateş çıkarmak | Çakmak taşından veya nallardan sürtünmeyle gizli ateşi açığa çıkarma (Vâkıa 56:71, Âdiyât 100:2) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rüyetullah ve vahiy keyfiyeti | Allah’ın beşerle «perde arkasından» (min verâi hicâb) konuşmasının mahiyeti ve tevil sınırları | İlahî tecelli ile yaratılmış idrak arasına konan ontolojik sınır |
| Fıkıh | Setr-i avret ve cenaze defni | Sev’etin örtülmesi ve ölünün toprağa gömülerek (müvârât) izzetinin korunması vecibesi | Bedeni fiziki ve ahlaki olarak perdeleme zorunluluğu |
| Tefsir | Ezdâd (zıt anlamlılık) kaidesi | «Verâ» kelimesinin Kehf 18:79 ayetinde «önlerinde» mi yoksa «arkalarında» mı anlamına geldiği tartışması | Zaman ve mekan koordinatlarında yönün göreceliği |
| Hadis | İletişimde tevriye ve içsel dert | Hz. Peygamber’in savaşta yön şaşırtmak için tevriye yapması ve kalbin manevi hastalıklarla dolması | Sözü perdeli kullanma ve iç organların tahribatı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Gayb ve teklif alanı | Berzah ve hicab | İmanı gaybî zeminde tutarak imtihan bilincini muhafaza etmek | Allah ile insan veya dünya ile ahiret arasına konan ilahi perde dini sorumluluğun zeminidir | Kesin |
| İlmi | Maddenin ve hakikatin keşfi | Potansiyel enerjiyi açığa çıkarma | Gizli olan tabiat yasasını tetikleyerek faydaya dönüştürmek | Çakmak taşından ateş çıkarma eylemi, maddenin derûnundaki cevherin işlenmesini simgeler | Güçlü |
| Siyasi | Devlet aklı ve strateji | Tevriye ve istihbarat | Asıl hedefi perdeleyerek güvenliği ve caydırıcılığı sağlamak | Niyeti gizleyip zahirde başka rota göstererek güç dengesini koruma yöntemi | Güçlü |
| İktisadi | Gelecek güvencesi ve servet aktarımı | İhtiyat ve ardıllık | Miras ve nesil güvencesi ile sermayeyi zamanın ardına taşımak | Neslin korunması ve tüketimin sonraya ertelenerek birikim yapılması işlevi | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel ve kinetik enerji dönüşümü | Sürtünme veya tetikleme ile gizil durumdaki termal enerjinin açığa çıkması; dalga mekaniğinde perdeleme | Kesin |
| Beşeri bilimler | Bilinçdışı ve toplumsal perdeleme | Bireyin içsel ayıplarını kültürel ve ahlaki normlarla örtmesi; yüzeydeki davranışın ardındaki gizli saikler | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | «Verâ» ifadesini salt geride kalmış fiziksel mekan parçası sanarak zaman ve gayb ufkunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kelime, hem geçmişi (arkanız) hem geleceği (önünüzde bekleyen kaçınılmaz berzahı) hem de derinlerde gizlenen ontolojik cevherin perdesini kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kehf suresindeki kralın gemileri gasp etme ayetinde veya berzah ayetlerinde yön tayini yapılamaz, kader ve zaman akışı mekanik bir geriye düşüşe indirgenir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın tek katmanlı olmadığını; maddi, ahlaki ve ontolojik perdelerin (avret, ceset, hicab, berzah) varlık düzeninin kurucu unsuru olduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılışı ve fıtratı (setr-i avret), vahyin indiriliş keyfiyeti (min verâi hicâb), ahiret yolculuğu (berzah) ve kıyamet tasvirlerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ayıbın ve mahremiyetin örtülmesini ilkel bir çekinme değil fıtri bir şeref sayar; «verâ» kelimesinin zamansal olarak «karşılayan gelecek» anlamını açığa çıkarır |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir örtünün, setrin veya sınırın ardına geçerek gizlenmek; çakmak taşının sürtünmesiyle içindeki gizli ateşi dışarıya çıkarmak.
- Soyut anlamGörünür dünya ile görünmeyen derinlik arasına çekilen perde; zaman diziliminde insanı kuşatan geçmiş ve geleceğin oluşturduğu sınır boyutu.
- Sistematik karşılıkOntolojik, ahlaki ve zamansal berzah; varlığı doğrudan tüketime veya maruziyete karşı koruyan perdeleme mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde varlık evrenini, araya çekilen perde veya berzah fonksiyonunu temsil eder. durumu nesnenin perdenin ardında kalarak görünmezlik ve gizlenme durumunu ifade eder. eşik değerini aşan sürtünme ve müdahaleyi, ise perdenin arkasından veya taşın içinden ateş ve enerjinin açığa çıkışını sembolize eder.