وقد
و - ق - د
KÖK- 11 geçiş
- 11 ayet
- 10 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Onun yakıtı
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.972 harfالقاف والدال و"وايء" معهما
ق د و، ق د ي، ق د أ، ق ي د، ق و د، د ق ي، و ق د، و د ق مستعملات قدو: قدي: القَدوُ: الأصل الذي انشعب منه الاقتداء، وبعض يكسر فيقول: قِدْوة أي به يُقْتَدَى، قال الكميت:
والجود من راحتـيك قِـدوتـهُ وكان حذواً في الشعر والخطب
ومر فلان يتقدى بفرسه أي يلزم به سنن السيرة.
وتَقَدَّيتُ على دابتي، ويجوز في الشعر: تَقْدو به دابته.
وقِدَى رمح أي قَدْر رمح، مقصور، وقَيْدَ رمح،
القاف والدال و"وايء" معهما ق د و، ق د ي، ق د أ، ق ي د، ق و د، د ق ي، و ق د، و د ق مستعملات قدو: قدي: القَدوُ: الأصل الذي انشعب منه الاقتداء، وبعض يكسر فيقول: قِدْوة أي به يُقْتَدَى، قال الكميت: والجود من راحتـيك قِـدوتـهُ وكان حذواً في الشعر والخطب ومر فلان يتقدى بفرسه أي يلزم به سنن السيرة. وتَقَدَّيتُ على دابتي، ويجوز في الشعر: تَقْدو به دابته. وقِدَى رمح أي قَدْر رمح، مقصور، وقَيْدَ رمح، قال: وأني إذا ما الموت لـم يك دونـه قِدَى الشبر أحمي الأنف أن أتأخر قدأ: يقال: القِنْدَأوةُ واشتقاقها من قداء، والنون زائدة والواو صلة، وهي الناقة الصلبة الشديدة الخلق. وجمل قِنْدَأْوٌ وسندأو كذلك، واحتج بأنه لم يجيء بناء على لفظ قِنْدَأو إلا وثانيه نون، فلما لم يجيء على هذا البناء بغير نون علمنا أن النون زائدة فيه. ورجل قِندأوُ وامرأة قِندَاوةٌ، وهو شدة في الرأس وقصر في العنق. قيد: قَيْدُ السيف: الممدود في أصول الحمائل تمسكه البكرات. وقَيْد الرحل: قِدٌّ مضفور بين حنويه من فوق، وربما جعل للسرج قَيْدٌ، وكذلك كل شيء أسر بعضه إلى بعض. ويقال للفرس الجواد: قَيدُ الأوابد أي إذا رآه لحقه كأنما هو مُقَيَّد له، قال: بمنجرد قَيْدِ الأوابد هيكل والمُقَيَّدُ من الساقين: موضع القَيْدِ، والخلخال من المرأة، قال: هركولة ممكورة المُقَيَّدِ والقِيدُ: القيس في المقدار. قود: القَودُ نقيض السوق، يقود الدابة من أمامها ويسوقها من خلفها. والقِياد: الحبل الذي تقود به دابة أو شيئاً، ويقال: إنه لسلس القِياد. وأعطيته مقادي أي انقدت له. واقتادَها لنفسه، وقادَها لنفسه وغيره. والقِيادةُ مصدر القائد. والقائدُ من الجبل: أنفه. وكل جبل أو مسناة، مستطيل على الأرض قائدٌ. وظهر من الأرض يقود وينقاد كذا ميلاً. والمِقوَدُ خيط أو سير في عنق الكلب أو الدابة يُقاد به. والأَقْوَدُ من الدواب والإبل: الطويل القرى والعنق، ومن الناس: الذي إذا أقبل على شيء لم يكد يصرف وجهه عنه، قال: إن الكريم من تلفت حولـه وإن اللئيم دائم الطرف أقْوَدُ والقَوَدُ: القتل بالقتيل، تقول: أَقَدْتُه به. واستَقَدْت الحاكم وأقَدْتُه: انتقمت منه بمثل ما أتى. وقد: وقَدْتُ النار وقُوداً ووَقْداً، والصحيح الوُقود. والوَقدُ: ما ترى من لهبها لأنه اسم. وقوله تعالى: "أولئك هم وَقُود النار" أي حطبها. والمَوقِدُ والمُسْتَوْقَدُ: موضع النار. وزند مِيقادٌ: سريع الوري، وقلب وَقّادٌ: سريع التَّوُقُدِ في النشاط والمضاء. ووَقَدَ الحافر يَقِدُ، إذا تلألأ بصيصه، وفي كل شيء. ووَقْدَةُ الصيف أشد حراً. وقوله تعالى: "يُوقَدُ من شجرة" رده على النور وأخرجه على التذكير من أوقَدَ وتوَقدَ، ومن قرأ تُوقَدُ فقد رده على النار، وتَوَقَّدَ رده على الكوكب، أو على المِصباح وهو السراج في القنديل. وتَوَقَّدُ برفع الدال: معناه تتَوَقَّدُ رغم إحدى التاءين في الأخرى ورده على الزجاجة. دقي: دَقِيَ الفصيل يَدْقَى دقاً فهو دَقٍ، والأنثى دَقِيةٌ أي فسد بطنه وكبر سلحه من كثرة اللبن، وهو مثل فَرحٍ وفَرِحَةٍ، فمن أدخل فرحان على فرح فقال: فرحانُ فرحى قال: دَقْوانُ ودَقْوَى، قال: ... يميل كأنه ربع دَقِي ودق: الوَدْقُ: المطر كله، شديده وهينه. وحرب ذات وَدْقَيْنِ أي شديدة تشبه بسحابة ذات مطرتين شديدتين، وسحابة وادِقةٌ، وقلما يقال: وَدَقَتْ تَدِقُ. والوَديقةُ حر نصف النهار. والمَودِقُ: معترك الشر. وكل ذات حافر توصف بالوَديقِ، وقد وَدَقَتْ تَوْدَقُ وِدَاقاً أي حرصت على الفحل، وأوْدَقَتْ واستَوْدَقَتْ. والوَدْقةُ: داء يأخذ في العين وعروق الصدغ.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR348 harfوَقَدَتِ النارُ تَقِدُ وُقوداً بالضم، ووَقْداً وقِدَةً، ووَقَداً، ووَقَداناً، أي توَقَّدَتْ. وأوْقَدْتُها أنا، واسْتَوْقَدْتُها أيضاً. والاتِّقادُ: مثل التَوَقُّدِ. والوَقودُ بالفتح: الحَطَبُ، وبالضم الاتِّقادُ. قال يعقوب: وقرئ: "النَّارِ ذاتِ الوُقودِ". والموضع مَوْقِدٌ. والنارُ مُوقَدَةٌ. والوَقْدَةُ: أشدُّ من الحرِّ، وهي عشرة أيام أو نصفُ شهر.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.687 harfق د ( وايء )
قود ، قيد ، قدا ، وقد ، ودق ، دوق ، دقي .
قدا : قال الليث : القَدْو : أصل البناء الذي ينْشعِب منه تصريف الاقتداء .
ويقال : قِدْوُه وقُدوة لما يُقتَدَى به .
قال أبو بكر : القِدَى : جمع قِدْوة يكتب بالياء .
اللِّحياني عن الكسائيَّ يقال : لي بك قُدْوة وقِدوَة وقِدَة . ومثله حَظِيَ فلانٌ حِظْوَة وحُظْوة وحِظَةً ، ودارِي حِذْوَةِ دارك وحُذْوة وحِذَتُه .
وقال أبو زيد : يقال : قداً وأقداءٌ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.895 harf(باب الواو والقاف وما يثلثهما)
(وقل) الواو والقاف واللام: كلمةٌ تدلُّ على علوٍّ في جَبَل. وتوقَّلَ في الجبلِ: عَلاَ. وكلُّ صاعدٍ في شَيءٍ متوقِّل. وفرسٌ وَقَِْلٌ: حسَن السَّير في الجبال. والوَقْل: شجر المُقْل.
(وقم) الواو والقاف والميم. يدلُّ على غَلبَة* وإذلال. ووَقَمَ اللهُ العدوَّ وقْماً: أذَلَّه. وتوقَّمَ فلانٌ العِلم: قَتَله خُبْراً. وتوقَّمْت الصَّيدَ: خَتَلْتُه. وقال الكسائيّ: الموقوم:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR659 harf- يقال: وقدت النار تقد وقودا ووقدا، والوقود يقال للحطب المجعول للوقود، ولما حصل من اللهب. قال تعالى: ﴿وقودها الناس والحجارة﴾ [البقرة/24]، ﴿أولئك هم وقود النار﴾ [آل عمران/10]، ﴿النار ذات الوقود﴾ [البروج/5] واستوقدت النار: إذا ترشحت لإيقادها، وأوقدتها. قال تعالى: ﴿مثلهم كمثل الذي استوقد نارا﴾ [البقرة/17]، ﴿ومما يوقدون عليه في النار﴾ [الرعد/17]، ﴿فأوقد لي يا هامان﴾ [القصص/38]، ﴿نار الله الموقدة﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR429 harfو ق د
وقدت النار وقوداً ووقداً واتقدت وتوقّدت وأوقدتها ووقّدتها واستوقدتها ورفعتها بالوقود وهذا موقد النار وموقدها ومستوقدها وما أعظم هذا الوقد! وهو النار.
وزند ميقاد: سريع الوري.
ووقفنا قريباً من الميقدة وهي بالمشعر الحرام على قزحٍ كان أهل الجاهلية يوقدون عليها النار.
ومن المجاز: طبختهم وقدة الصيف.
ووقد الحصى.
قال الشمّاخ: رعين الندى حتى إذا وقد الحصى ولم يبق من نوء
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.974 harfالوَقُودُ: الحطَب. يقال: ما أَجْوَدَ هذا الوَقُودَ للحطَب قال الله تعالى: أُولئك هم وَقُودُ النارِ. الوَقَدُ: نَفْسُ النَّارِ. وَوَقَدَتِ النَّارُ تَقِدُ وَقْداً وقِدةً ووَقَداناً وَوُقُوداً، بالضم، ووَقُوداً عن سيبويه؛ قال: والأَكثر أَن الضم للمصدر والفتح للحطب؛ قال الزجاج: المصدر مضموم ويجوز فيه الفتح وقد رَوَوْا: وَقَدت النار وقوداً، مثل قَبِلْتُ الشيءَ قَبُولاً. وقد جاء في المصدر فَعُولٌ،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR373 harf* و ق د * * وَقَدَتِ * النار * تَوقَّدَتْ * وبابه وعد و * وُقُوداً * بالضم و * وَقِيداً * بالفتح و * قِدَةً * بالكسر و * وَقَداً * و * وَقَدَاناً * بفتحتين فيهما و * أَوْقَدَها * هو و * اسْتَوْقَدَها * أيضا و * الاتِّقَادُ * * كالتَّوَقُّدِ * و * الوَقُود * بالفتح الحطب وبالضم الاتقاد وقُرئ ﴿النار ذات الوُقُود﴾ بالضم والموضع * مَوْقِدٌ * بوزن مَجْلِس والنار * مُوقَدَةٌ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.417 harfالوقد، محركة: النار نفسها، قاله ابن فارس، ومنه قولهم: ما أعظم هذا الوقد. الوقد أيضا: أتقادها أي فهو مصدر أيضا، كالوقد، بفتح فسكون، والوقود، بالضم، والوقود، بالفتح الأخير عن سيبويه، وفي البصائر: وهذا شاذ، والأكثر أن الضم للمصدر والفتح للحطب. وقال الزجاج: المصدر مضموم ويجوز فيه الفتح، وقد رووا: وقدت النار وقودا، مثل قبلت الشيء قبولا، وقد جاء في المصدر فعول والباب الضم، والقدة كالعدة والوقدان،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.326 harfوَقَدَتِ النَّارُ
1 وَقَدَتِ النَّارُ ذ , aor. تَقِدُ, inf. n. وُقُودٌ (S, A, L, Msb, K) and وَقُودٌ, (Sb, Zj, L, K,) but this is a deviation [as to form] from the constant course of speech, and most hold that the former is an inf. n. and the latter a subst. signifying “ fire-wood ” [or “ fuel ”], though there are some instances of inf. ns. of the measure فَعُولٌ, whereof قَبُولٌ is one,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.262 harfوَقَدَ
وَقَدَ
a. [ يَقِدُ ] ( n. ac. وَقْد 1 , قِدَة [ 2t ] , وَقَد 4 , وَقُوْد 26 , وُقُوْد 27 , وَقَدَاْن 36 ), Burned, flamed, blazed.
أَوْقَدَ
أَوْقَدَ IV ,
a. Lit, ignited, kindled.
تَوَقَّدَ
تَوَقَّدَ V ,
a. see I .
اِوْتَقَدَ
اِوْتَقَدَ VIII ( t )
a. see I .
اِسْتَوْقَدَ
اِسْتَوْقَدَ X ,
a. see I & IV.
وَقْد
وَقْد 1 ,
a. Burning, combustion; heat.
b. see 4 .
وَقْدَة
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR14.628 harfوقد
وَقَدَ - يَقِدُ - وَقُوْد - أوْقَدَ - يُوْقِدُ، وُقِدً - يُوْقَدُ - اسْتَوْقَدَ - يَستَوقِدُ
وَقَدَ - يَقِدُ + الشيء أو الكائن: يتأجج: يتلألأ ويتوهج بسبب ازدياد صدور الطاقة عنه: يحمى وتزيد حرارته حتى يضيء ويلمع ويصدر لوناً وبريقاً يدل على أنه قد حمي
وَقُوْد: على وزن " فَعول اسم فاعل مبالغة من " وَقَدَ - يَقِدُ ": الشيء الذي يضيء الشيء
Sîgalar(10)
- وَقُودُهَاOnun yakıtı(فَعُولُهَا)×2
- أَوْقَدُواYaktılar(أَفْعَلُوا)×1
- اسْتَوْقَدَYakmak istedi(اسْتَفْعَلَ)×1
- الْمُوقَدَةُYakılan(الْمُفْعَلَةُ)×1
- الْوَقُودِYakıt(الْفَعُولِ)×1
- تُوقِدُونَYakarsınız(تُفْعِلُونَ)×1
- فَأَوْقِدْYak(فَأَفْعِلْ)×1
- وَقُودُYakıt(فَعُولُ)×1
- يُوقَدُYakılır(يُفْعَلُ)×1
- يُوقِدُونَYakarlar(يُفْعِلُونَ)×1
Mücavir kökler92 mücavir (122 toplam)
- نور
10 ortak ayet · Ateş demektir
- ضوأ
2 ortak ayet · Aydınlattı
- حجر
2 ortak ayet · Taş demektir
- زبد
1 ortak ayet · Zebed köpük demektir
- زجج
1 ortak ayet · Cam demektir
- شجر
2 ortak ayet · Ağaç
- أنس
4 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- جفو
1 ortak ayet · CeFeE filizlerin eritilmesinde çıkan köpük, cüruf demektir
- مثل
3 ortak ayet · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
- سيل
1 ortak ayet · Sel demektir
- شكو
1 ortak ayet · Abajur gibi
- صرح
1 ortak ayet · Kente hakim yüksek yerdir
Geçtiği ayetler(11)
فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ
Onun yakıtıFakat yapamazsınız-ki yapamayacaksınız-o halde yakıtı insanlarla taşlar olan ateşten sakının. O kafirler için hazırlanmıştır.
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلَائِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا يَعْصُونَ …
Onun yakıtıEy iman edenler; kendinizi ve çoluk çocuğunuzu, yakacağı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun. Onun üzerinde iri gövdeli, haşin tabiatlı melekler vardır. Ki onlar; Allah’ın kendilerine emrettiğine katiyyen isyan etmezler. Ve emrolunduklarını yaparlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وقد |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Misal-i vâvî |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شعل, سجر, ضرم |
| Zıt Kök | طفأ |
| Çekirdek Özet 1 | Ateşin tutuşması, yakıtın alev alarak hararet ve ışık üretmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Maddi üretimden metafizik nura, savaş kışkırtmasından uhrevi azaba uzanan enerjinin açığa çıkışı |
| Çekirdek Özet 3 | Birikmiş potansiyelin kinetik ve dönüştürücü bir hararete evrilmesi sistemi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca cehennem azabına hasredilip nura kaynaklık eden ve medeniyet kuran dönüştürücü enerjisinin göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وق | Biriktirme, baskı altında tutma, sınırlandırma ve ağırlık yüklenme; وقب, وقت, وقذ, وقر, وقع, وقف, وقي köklerinde olduğu gibi bir durumun veya enerjinin bir noktada sabitlenmesi | د | Biriken ve sınırlandırılan potansiyel enerjinin vurucu, sürekli ve dışa vurucu bir alev hareketiyle ortaya çıkması; yanmanın süreklilik kazanarak ışık ve hararet yayması |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | Birbirine tutturma, bağlama ve yakıt ile alevi bir arada tutan irtibat |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Yoğunlaşma, döngüsel odaklanma ve yüksek enerjili merkez |
| د | Kapı | Geçiş, içteki enerjinin dışarıya doğru açılması ve yayılması |
| وقد | Enerjinin merkezde yoğunlaşarak dışarıya alev, ısı ve ışık halinde patlak vermesi | Odun veya yakıtın bünyesinde saklı olan gizil ısının bir tutuşturucu vasıtasıyla serbest kalarak görünür aleve dönüşmesi hareketini ifade eder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çakmak taşından veya sürtünmeden çıkan kıvılcımın yakıtı tutuşturması, ateşin alevlenip kendi maddesini tüketerek parlaması; yazın taşların sıcaktan kavrulması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Eş-Şemmâh b. Dırâr çöl sıcağının taşları yakıp kavurmasını tasvir ederken kökü kullanmıştır: رَعَيْنَ النَّدَى حَتَّى إِذَا وَقَدَ الحَصَى / وَلَمْ يَبْقَ مِنْ نَوْءِ السِّمَاكِ بُرُوقُ |
| Erken Arapça kullanım | Çöl gecelerinde yolcuların yön bulması için yakılan yüksek ateşler (el-mevkıd), Meş'ar-i Harâm'daki Kuzah tepesinde alevlendirilen meşale ateşi ve zihni son derece keskin olan kimseler için kalbün vekkâd deyimi |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça وقد kökü, Kuzeybatı ve Güney Sami dillerinde ateşin parlaması, tutuşması ve akkorlaşması sahasında köklü bir geçmişe sahiptir. İbranicede yer alan יקד (yāqad: yanmak, tutuşmak, akkor hale gelmek) ve buradan türeyen môqēd (ocak, ateş yeri) biçimleri fonetik ses denkliği ve semantik içerik bakımından doğrudan örtüşür. Aramice ve Süryanicede ܝܩܕ (yqad / yaqed: yanmak, tutuşmak, alevlenmek) kökü de aynı ilksel çekirdeği devam ettirir. Akadca metinlerde rastlanan qâdu / eqēdu (ateş yakmak, tutuşturmak) formları da benzer bir hararet merkezine işaret eder. Sami kök matrisinde ortak payda, maddenin içindeki yanıcı gücün harici bir müdahaleyle tutuşarak ısı ve ışık saçmasıdır; Arapça bu anlamı hem fiil hem de bizzat yakıtın kendisini adlandıran isim kalıplarıyla en geniş düzeyde korumuştur.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Koehler-Baumgartner HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ateşin parlaması ve alevin sürekliliği | Kök, yakıt (el-vakûd) ile yanma eylemi (el-vukûd) arasındaki sebep-sonuç ilişkisini kurarak Arapça içinde somuttan soyuta genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice yāqad, Süryanice yqad | İlk harfteki y/w dönüşümüyle Sami ortak mirasında yanma ve parlamayı karşılayan düzenli fonetik denklik mevcuttur | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik hararet/ışık kökleri | Doğu ve Kuzey Afrika dillerindeki bazı bölgesel ateş ve kızarma kökleriyle tipolojik yakınlıklar ileri sürülmüştür | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وقد | Anlamlı | Ateşin tutuşması | Yakıtın alev alarak parlaması ve ısı saçması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ودق | Anlamlı | Yağmur damlası | Buluttan süzülen ince ve bereketli yağmurun akması | Kur'an'da geçer; zıt yönde bir akışkanlık bildirir |
| قود | Anlamlı | Önden çekip götürme | Hayvanı veya topluluğu önünden çekerek sevk etme | Kur'an'da geçmez; sevk ve idare anlamı taşır |
| قدو | Anlamlı | Örnek alma, uyma | Birinin izini takip etme, önder edinme | Kur'an'da geçer; وقد gibi öne geçme ve iz bırakma bağı içerir |
| دوق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte bağımsız bir kök kaydı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| دقو | Anlamlı | Karın bozulması | Yavru devenin aşırı süt emmesi sonucu karnının bozulması | Kur'an'da geçmez; marazi bir durum anlatır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وقد | Merkez | Tutuşma ve alevlenme | Yakıtın alev alması, sürekli yanma ve ışık verme | Yanmanın sürekliliği ve yakıtla beslenmesi |
| شعل | Komşu | Alevin yayılması | Ateşin etrafa dağılması, saçılması ve parlaması | Bir noktadan çevreye sıçrama vurgusu taşır |
| سجر | Komşu | Fırını doldurup kızıştırma | Ateş haznesini yakıtla tıkayıp şiddetle ısıtma | Yoğun kapatılma ve hapsedilmiş kızgınlık öne çıkar |
| ضرم | Komşu | Hızlı ve şiddetli tutuşma | Kuru ot veya çalıların birdenbire parlayıp tutuşması | Başlangıçtaki ani ve şiddetli alevlenme anıdır |
| طفأ | Zıt | Sönme ve söndürme | Ateşin hararet ve ışığını yitirerek tamamen sönmesi | Alevin, sıcaklığın ve ışığın ortadan kalkmasıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وقد | Tutuşmak, yanmak, yakıt olmak | Maddenin alev alması, ısı ve nur üretmesi | Kesin |
| Latince | accendere, ardere | Tutuşmak, yakmak, parlamak | Maddi yanmanın yanı sıra içsel tutku ve öfkeyi de karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to ignite, to kindle, fuel | Ateşlemek, tutuşturmak, yakıt | Hem fiil hem isim boyutunu karşılar ancak nurani boyutu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | entzünden, brennen, Brennstoff | Tutuşturmak, yanmak, yakıt | Fiziksel ve kimyasal yanmayı yetkin karşılar | Güçlü |
| Fransızca | allumer, enflammer, combustible | Yakmak, alevlendirmek, yakıt maddesi | Yanma eylemini ve yakıtı verir, kökün türevsel zenginliğini kısmen yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اسْتَوْقَدَ نَارًا | Aydınlanma ve yol bulma amaçlı ateş yakma | Münafıkların hidayet ışığından faydalanma teşebbüsü ve ardından karanlıkta kalışları (Bakara 2:17) |
| وَقُودُهَا النَّاسُ / وَقُودُ النَّارِ | Cehennem azabının yakıtı olma | İnkârcıların ve putların bizzat azabı besleyen yakıta dönüşmesi (Bakara 2:24, Âl-i İmrân 3:10, Tahrîm 66:6, Bürûc 85:5) |
| أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ | Fitne ve savaş ateşini körükleme | Düşmanlık ve toplumsal çatışmayı kasten alevlendirme girişimi (Mâide 5:64) |
| يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ | İlahî nurun kaynağı ve saf kandil | Hakikatin, tevhidin ve idrakin arı duru bir kaynaktan beslenişi (Nûr 24:35) |
| تُوقِدُونَ عَلَيْهِ / فَأَوْقِدْ | Sanayi, inşa ve maden işleme ateşi | Takı ve alet yapmak için maden eritme veya tuğla pişirme (Ra'd 13:17, Kasas 28:38) |
| تُوقِدُونَ | Doğal enerji kaynağı olarak yeşil ağaç | Yaratılışın kudret delili olarak biyokütleden ateş elde etme (Yâsîn 36:80) |
| الْمُوقَدَةُ | Kalplere işleyen kalıcı azap ateşi | Maddi ve manevi ifsat erbabını kuşatan derin uhrevi ateş (Hümeze 104:6) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cehennem azabının mahiyeti ve yakıtı meselesi | Cehennem ateşinin dışarıdan bir odunla değil insanın kendi amelleri ve inatçı inkârıyla beslendiği fikri | Azabın içsel bir nedensellikle alevlenmesi |
| Fıkıh | Ortak mülkiyet ve zaruret hukuku | Suyun, otun ve ateşin (tutuşturucu kaynakların) kamu malı sayılması ve tekelleştirilememesi | Yaşamı sürdüren temel enerji kaynağı |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlilleri | Münafıkların ateş yakma (istevkade) teşebbüsü ile Nur ayetindeki arı kandilin yanış keyfiyetinin mukayesesi | Işığın sürekliliği ile alevin kayboluşu arasındaki zıtlık |
| Hadis | Kıyamet alametleri ve fitne tasvirleri | Fitnelerin tutuşması ve çöl zemininden çıkacak büyük bir ateşin ufku aydınlatması rivayetleri | Yıkıcı toplumsal çalkantıların alevlenmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve hidayet nuru | Saf ve tükenmez enerji | Kalbi ve idraki aydınlatma | Vahiy, dış tesir olmadan da tutuşmaya hazır duru bir idrak kandilidir | Kesin |
| İlmi | Maden eritme ve teknoloji | Dönüştürücü termal güç | Madenleri saflaştırma ve imal etme | Medeniyet inşasında ateşi bir dönüşüm ve ayıklama vasıtası yapma | Güçlü |
| Siyasi | Savaş ve çatışma yönetimi | Kriz kışkırtıcılığı | Toplumu kutuplaştırıp savaşa sürükleme | Kötü niyetli odakların harbi bir ateş gibi tutuşturma stratejisi | Güçlü |
| İktisadi | Enerji kaynağı ve biyokütle | Üretim girdisi | Sanayi ve ısınma ihtiyacını karşılama | Doğal yakıtın değer üretimine ve toplumsal refaha temel teşkil etmesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ekzotermik reaksiyon ve aktivasyon enerjisi | Bir kimyasal sistemde tutuşma eşiği aşıldığında depolanmış enerjinin ısı ve ışık olarak açığa çıkması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal mobilizasyon ve çatışma dinamiği | Toplumda birikmiş hoşnutsuzluk veya gerilimlerin bir kıvılcımla kitlesel eyleme veya savaşa dönüşmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece ahiretteki azap ateşi veya fiziksel odun yakma ile sınırlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün ilahî nurun metaforik kalbine (24:35), maden ve teknoloji üretiminin merkezine (13:17, 28:38) ve ekolojik enerji dengesine (36:80) uzanan genişliğini kavramak |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın teknolojik ve medeniyet kurucu boyutunu gözden kaçırıp dini metni yalnızca korkutucu bir tehdit diline indirgemek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin enerji, ışık, üretim ve ahlaki sorumluluk arasındaki dinamik bağı nasıl kurduğunu gösterdiği için merkezî önemdedir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nur ayetinde (24:35), münafıkların psikolojisini anlatan temsilde (2:17), madenlerin işlenişini tasvir eden hak-bâtıl meselinde (13:17) ve uhrevi mesuliyet ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ateş kavramının Kur'an'da yalnızca bir ceza aracı olduğu zannını yıkarak onun inşa, arınma, aydınlanma ve teknolojik gelişim vasıtası olduğunu ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYakıtın alev alarak parlaması, hararet üretmesi ve yanmanın görünür ışık saçması.
- Soyut anlamPotansiyel enerjinin bir tetikleyiciyle serbest kalması, hakikatin idrak kandilinde nura, fitnenin ise toplumda savaşa dönüşmesi.
- Sistematik karşılıkSistemin iç potansiyelinin bir eşik değerin aşılmasıyla dönüştürücü ve aydınlatıcı bir kinetik kuvvete evrilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde toplam açığa çıkan enerjiyi, sisteme sağlanan yakıt fonksiyonunu, tutuşma katsayısını temsil eder. Eşik değer aşıldığında sistem iki temel çıktı üretir: aydınlanmayı ve nurlanmayı temsil eden ışık akısı, ise dönüştürücü ve eritici termal tesiri (harareti) simgeler. Model, وقد kökünün hem aydınlatıcı (nur) hem dönüştürücü/yakıcı (ateş) ikili tabiatını matematiksel bir akış olarak ifade eder.