يدي
ي - د - ي
KÖK- 122 geçiş
- 112 ayet
- 39 sîga
- 10 sözlük
El ve kol demektir. İnsanı hayvanlardan ayıran özelliklerin başında elini sanat için ve yazmak için kullanabilmesidir. Bu tür işlerde yetenekler iki el ile ifade edilir. İki elin de, çolaklaşmış olduğunu ifade ederek artık iş yapamaz hale geldiklerini veya geleceklerini ifade etmektedir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: يدى
Notlarım
Sözlükler(10)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
El ve kol demektir. İnsanı hayvanlardan ayıran özelliklerin başında elini sanat için ve yazmak için kullanabilmesidir. Bu tür işlerde yetenekler iki el ile ifade edilir. İki elin de, çolaklaşmış olduğunu ifade ederek artık iş yapamaz hale geldiklerini veya geleceklerini ifade etmektedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR9.888 harfباب اللفيف من الدال
د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى، ي د ي مستعملات
دد:
حِكاية الاستنان للطَّرَب، وضَرْبِ الأصابع في ذلك، وإن لم تُضْرَب بعد أن يَجْري في بَطالةٍ فهو دَدٌ، قال الطرمّاح:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
ويُروَى أيضاً: من داعِبٍ دَدَدِ.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.217 harfMadde başı: يدىاليدُ أصلها يَدْيٌ على فَعْلٍ ساكنة العين، لأنَّ جمعها أيْدٍ ويُدِيٌّ. وأيادٍ. وبعض العرب يقولون لليد يدى قال الراجز:
يا رُبَّ سارٍ باتَ ما تَوَسَّدَ
إلا ذِراعَ العَنْسِ أو كفَّ اليَدَى
وتثنيتها على هذه اللغة يَدَيانِ، مثل رَحَيانِ. قال الشاعر:
يَدَيانِ بيضاوان عند مُحَـرِّقٍ قد ينفعانكَ منهما أنْ تُهْضَما
واليدُ: القوَّةُ، وأيَّدَهُ، أي قوَّاه. وما لي بفلان يَدانِ، أي طاقةٌ. قال تعالى:
اليدُ أصلها يَدْيٌ على فَعْلٍ ساكنة العين، لأنَّ جمعها أيْدٍ ويُدِيٌّ. وأيادٍ. وبعض العرب يقولون لليد يدى قال الراجز: يا رُبَّ سارٍ باتَ ما تَوَسَّدَ إلا ذِراعَ العَنْسِ أو كفَّ اليَدَى وتثنيتها على هذه اللغة يَدَيانِ، مثل رَحَيانِ. قال الشاعر: يَدَيانِ بيضاوان عند مُحَـرِّقٍ قد ينفعانكَ منهما أنْ تُهْضَما واليدُ: القوَّةُ، وأيَّدَهُ، أي قوَّاه. وما لي بفلان يَدانِ، أي طاقةٌ. قال تعالى: "والسماءَ بَنيناها بأيْدٍ". وقوله تعالى: "حتَّى يُعْطوا الجزيةَ عن يَد"، أي عن ذِلَّةٍ واستسلام، ويقال: نَقداً لا نسيئةً. واليَدُ: النعمة والإحسان تصطنعه، وتجمع على يَدِيٍ ويَدِيٍّ، وأَيْدٍ أيضاً. اليزيدي: يدِيَ فلان من يَدِهِ، أي ذهبت يَدُهُ ويبست. يقال: ما له يَدِيَ من يَدِهِ! وهو دعاءٌ عليه، كما يقال: ما له تَرِبَتْ يَداهُ. ويَدَيْتُ الرجلَ: أصبتُ يَدَهُ، فهو مَيْدِيٌّ. فإنْ أردت أنَّك اتَّخذت عنده يَداً قلت: أيْدَيْتُ عنده يَداً فأنا مودٍ، وهو مودًى إليه. ويَدَيْتُ لغةٌ. قال الشاعر: يَدَيْتُ على ابن حَسْحاسِ بن وَهَبٍ بأسفلِ ذي الجِـذاةِ يَدَ الـكَـريمِ وتقول إذا وقع الظبي في الحبالة: أمْيَدِيٌّ أم مرجولٌ? أي أوَقَعَتْ يدهُ في الحبالة أم رِجله. ويادَيْتُ فلاناً: جازيته يداً بيدٍ. وأعطيتُهُ مُياداةً، أي من يَدي إلى يَدِهِ. الأصمعيّ: أعطيتُهُ مالاً عن ظهر يَدٍ، يعني تفضُّلاً ليس من بيعٍ ولا قرضٍ ولا مُكافأَةٍ. وابتعتُ الغنم باليَدَيْنِ، أي بثمنين مختلفين، بعضها بثمن وبعضها بثمن آخر. ويقال: إنَّ بين يَدي الساعة أهوالاً، أي قُدَّامها. وهذا ما قدَّمتْ يَداكَ، وهو تأكيدٌ كما يقال: هذا ما جنتْ يَداكَ، أي جنيته أنت، إلا أنَّك تؤكِّد بها. أبو زيد: يقال لقيته أوَّلَ ذاتِ يَدَيْنِ، ومعناه أوَّلَ شيء. قال الأخفش: ويقال: سُقِطَ من يَدَيْهِ وأُسْقِطَ، أي نَدِمَ، ومنه قوله تعالى: "ولمَّا سُقِطَ في أيْديهِمْ"، أي ندموا. وقولهم: ذهبوا أيْدي سَبا وأيادي سَبا، أي متفرِّقين، وهما اسمان جعلا واحداً. وتقول: لا أفعله يَدَ الدهر، أي أبداً. قال الأعشى: يَدَ الدهرِ حتَّى تُلاقي الخِيارا وقول لبيد: حتَّى إذا ألْقَتْ يَداً في كافِرٍ يعني بدأت الشمس في المغيب. وهذا الشيء في يَدي، أي في ملكي. والنسبة إليها يَدِيٌّ، وإنْ شئتَ يَدَوِيٌّ. وامرأةٌ يَدِيَّةٌ، أي صَناعٌ. وما أيْدَى فلانةً. ورجلٌ يَدِيٌّ. وهذا ثوبٌ يَدِيٌّ وأَدِيٌّ، أي واسعٌ. قال العجاج: في الدارِ إذْ ثَوْبُ الصِبا يَدِيُّ وإذْ زمانُ الناسِ دَغْفَلِيُّ الأصمعيّ: يَدُ الثوبِ: ما فضلَ منه إذا تَعَطَّفْتَ به والتحفتَ. يقال: ثوبٌ قصيرُ اليَدِ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok30.897 harfباب اللفيف من حرف الدّال
دد ، دود ، دو ، دوى ، دا ، داى ، آد ، أدا ، واد ، ودا ، أيد ، أدي ، أدا ، ودى ، دوى ، ودي ، ود ، دودي ، أد ، يدي .
ددّ : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( مَا أَنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ منّي ) ، وقد مرَّ تفسيره ، وقال أبو عبيد : الدَّد اللهو واللَّعب : قال وقال الأحمر : في الدَّد ثلاثُ لُغاتٍ ، يقال : هذا دَدٌ على مثالي يَدٍ ودمٍ ، وهذا دداً على مثال قفاً
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR2.074 harfي د ي
بسط يده ويديّته.
ويديته: ضربت يده.
وإذا وقع الظبي في الحبالة قيل: أميديّ أم مرجول ويديت يده: شلّت.
قال الكميت: فأيّاً ما يكن يك وهو منّا بأيد ما وبطن ولا يدينا ويقال: ماله يدي من يديه: دعاء عليه.
وبايعته يدا بيد وياديته: بايعته.
ومن المجاز: لفلان عندي يد.
وأيديت عنده ويديت: أنعمت.
قال: يديت على ابن حسحاس بن وهب بأسفل ذي الحذاة يد الكريم وإن فلاناً
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR39.512 harfاليَدُ: الكَفُّ، وقال أَبو إِسحق: اليَدُ من أَطْراف الأَصابع إِلى الكف، وهي أُنثى محذوفة اللام، وزنها فَعْلٌ يَدْيٌ، فحذفت الياء تخفيفاً فاعْتَقَبت حركة اللام على الدال، والنسَبُ إِليه على مذهب سيبويه يَدَوِيٌّ، والأَخفش يخالفه فيقول: يَدِيٌّ كَنَدِيٍّ، والجمع أَيْدٍ، على ما يغلب في جمع فَعْلٍ في أَدْنى العَدَد. الجوهريّ: اليَدُ أَصلها يَدْيٌ على فَعْل، ساكنة العين، لأَن جمعها أَيْدٍ ويُدِيٌّ،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.198 harf* ي د ي * * اليَدُ * أصلها يَدْيٌ على فعل ساكنة العين لأن جمعها * أَيْدٍ * و * يُدِيّ * وهما جمع فعل كفلس وأفلس وفلوس ولا يجمع فَعَل على أفْعُل إلا في حروف يسيرة معدودة كزمن وأزمن وجبل وأجبل وقد جمعت الأيدي في الشعر على * أيادٍ * وهو جمع الجمع مثل أكرع وأكارع وبعض العرب يقول في الجمع * الأَيْدِ * بحذف الياء وبعضهم يقول لليد * يَدًى * مثل رحى وتثنيتها على هذه اللغة يَدَيَانِ كَرَحَيانِ و * اليَدُ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR20.037 harf: ( ي ( *!اليَدُ ) ، بتَخْفيفِ الدالِ وضَمِّه ( الكَفُّ أَو مِن أَطْرافِ الأصابِعِ إلى الكَفِّ ) ؛ كذا في النسخِ والصَّوابُ إلى الكَتِفِ ؛ وهذا قولُ الزجَّاج ؛ وقال غيرُهُ : إلى المَنْكبِ ، وهي أُنْثى مَحْذُوفَةُ اللامِ . ( أَصْلُها *!يَدْيٌ ) على فَعْلٍ ، بتَسْكِينِ العَيْنِ فحذِفَتِ الياءُ تَخْفِيفاً فاعْتَقَبت حَرَكَة اللامِ على
لدال ؛ ( ج *!أَيْدٍ ) على ما يَغْلب في جَمْعِ فَعْلٍ في أَدْنى
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.261 harfيَدَى
يَدَى
a. [ يَدِي ] ( n. ac. يَدْي 1 ), Touched, hit, hurt the hand of; cut off the hand of.
b. [ acc. or 'Ala ], Benefited; helped; deserved well of.
يَدِيَ
يَدِيَ
a. [ Min ], Lost, had a withered ( hand ).
يَاْدَيَ
يَاْدَيَ III ,
a. Passed, handed.
b. Requited.
أَيْدَيَ
أَيْدَيَ IV
a. [ Ila ], see I (b) .
b. Strengthened.
يَدْ
يَدْ [ 1 ] (
a. for يَدْي ), ( pl. أَيْدٍ [ 15
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok69.127 harfيدي
يَدَى - يَدِي (يَدِيَ - يَيْدى) - يَد - يَدَيْن - أَيْدِي - بِيَدِهِ - بِيَدَيْهِ - بِأَيْدِيْهِم - بِأَيْدِيْكُم - عن يَد - أولي الأيدي - في يَدِه - في يَديْهِ - في أَيْدِيهِم - في أَيْدِيْكُم - بَيْنَ أَيْدِيْهِم - بَيْنَ يَدَي - ما بَيْنَ يَدَيْهِ وما
يَدَى - يَدِي (يَدِيَ - يَيْدى) + كائن + يداً أو شيئاً: يمد منه استطالة خارجة عن
Sîgalar(39)
- أَيْدِيهِمْOnların elleri(أَفْعُلُهِمْ)×25
- يَدَيْهِOnun iki eli(فَعْلَيْهِ)×17
- أَيْدِيَهُمْOnların elleri(أَفْعُلَهُمْ)×8
- أَيْدِيكُمْElleriniz(أَفْعُلُكُمْ)×6
- يَدَيْİki el(فَعْلَيْنِ)×6
- بِيَدِهِOnun iradesi ile+2 anlam(بِفَعْلِهُ)×5
- يَدَكَSenin elin(فَعْلَكَ)×5
- أَيْدِيَكُمْElleriniz(أَفْعُلَكُمْ)×4
- بِأَيْدِيهِمْOnların elleri ile(بِأَفْعُلِهِمْ)×3
- يَدَاهُOnun iki eli(فَعْلَاهُ)×3
Mücavir kökler188 mücavir (452 toplam)
- بين
44 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
- خلف
21 ortak ayet · Half : Ense demektir
- قدم
14 ortak ayet · “Kudüm” ön demektir
- بيض
5 ortak ayet · Biid yumurta demektir
- صدق
13 ortak ayet · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
- بسط
6 ortak ayet · Bisat kilim demektir
- كفف
5 ortak ayet · Avuç demektir
- رجل
9 ortak ayet · Rical ayak demektir
- قطع
7 ortak ayet · Kesinlikle keseceğim
- صلب
4 ortak ayet · صلب Omuga kemiği, aynı zamanda katı demektir
- لمس
3 ortak ayet · Birbirinize dokundunuz
- ضمم
2 ortak ayet · Ve çek
Geçtiği ayetler(112)
… لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ
Onların elleriVay, kitabı elleriyle yazıp da sonra az bir paha ile satabilmek için; bu, Allah katındandır, diyenlerin, ellerinin yazdıklarından dolayı vay onlara! Vay onlara. O kazanmış oldukları yüzünden.
وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ
Onların elleriÖnceden ellerinin kazandığından dolayı, onlar hiçbir zaman onu isteyemezler, Allah zalimleri hakkıyla bilir.
… الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا …
Onların elleriAllah O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. Hayy ve Kayyum’dur. O’nu dalgınlık ve uyku tutmaz. Göklerde ve yerde olanların hepsi de O’nundur. O’nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir? Önlerinde ve arkalarında ne varsa bilir. Dilediği kadarından başka O’nun ilminden hiçbir şey kavrayamazlar. Kürsi’si gökleri ve yeri kaplamıştır. Onları koruyup gözetmek O’na ağırlık vermez. O, öyle ulu, öyle yücedir.
فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا
Onların elleriKendi işledikleri yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde, nasıl hemen sana geldiler de; gayemiz sadece bir iyilik etmek ve ara bulmaktan ibaret idi, diye yemin ediyorlar.
… الْأَرْضِ فَسَادًا أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذَلِكَ …
Onların elleriAllah ve Rasulü ile savaşanların ve yeryüzünde fesada koşanların cezası; ancak öldürülmek, asılmak, çaprazvari el ve ayakları kesilmek veya yerlerinden sürülmektir. Bu, onlara dünyada rüzvaylıktır. Onlara ahirette de büyük bir azab vardır.
وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ …
Onların elleriYahudiler dediler ki: Allah’ın eli bağlıdır. Böyle dediklerinden ötürü kendi elleri bağlansın, la’net olsun. Hayır, O’nun iki eli de açıktır, nasıl dilerse öyle infak eder. Rabbından sana indirilen; andolsun ki, onlardan çoğunun azgınlığını ve küfürünü artıracaktır. Onların aralarına kıyamet gününe kadar sürecek kin ve nefret saldık. Savaş için ateşi ne zaman körükleseler; Allah, onu söndürür. Ve yeryüzünde fesada koşarlar. Allah, ise fesadçıları sevmez.
… تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ …
Onların elleriAllah’a karşı yalan uydurandan, yahut kendisine hiçbir şey vahyedilmemişken; bana da vahyolundu, diyenden ve; Allah’ın indirdiği gibi ben de indireceğim, diyenden daha zalim kimdir? Bir görseydin; o zalimler can çekişirlerken melekler de ellerini uzatmış: Can verip bugün Allah’a karşı haksız yere söylediklerinizden ve O’nun ayetlerine büyüklük taslamanızdan ötürü horluk azabı ile cezalandırılacaksınız, derken.
ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ
Onların elleriSonra andolsun ki; onların önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından geleceğim. Ve Sen, onların çoğunu şükreder bulmayacaksın.
وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ
Onların elleriElleri böğründe, çaresiz kalıp kendilerinin de sapıtmış olduklarını görünce; dediler ki: Rabbımız bize merhamet etmezse ve bizi bağışlamazsa muhakkak ki hüsrana uğrayanlardan olacağız.
يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا
Onların elleriO, onların önlerindekini de, arkalarındakini de bilir. Onların hiç birinin ilmi asla bunu kavrayamaz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | يدي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs / Lâmel-fiili yâ (üçüncü harfi hazfe uğrayarak iki harfli isimleşmiş kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كفف, قبض, بسط, ملك |
| Zıt Kök | عجز |
| Çekirdek Özet 1 | İnsanın ve canlının tutma, kavrama, yönlendirme ve iş yapma organı olan el; aletlerin tutulacak sapı. |
| Çekirdek Özet 2 | İradeye bağlı eylem, yapıp etme (kesb), tasarruf ve mülkiyet yetkisi, nimet, güç-kudret ve bir şeyin önü/huzuru. |
| Çekirdek Özet 3 | Eylemin failine nispet edilerek ahlaki ve hukuki sorumluluğun doğması; ontolojik düzeyde ilahî kudret ve tasarrufun tezahürü. |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca biyolojik bir organa indirgeyerek müteşabih bağlamlarda tecsim/teşbihe düşmek veya mecazî zenginliğini unutup sorumluluk (kesb) ve tasarruf boyutunu gözden kaçırmak. |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| يد | Bir şeye doğru uzanma, temas etme, tutma, yönetme ve güç uygulama odağı; iki harfli ilksel organ adı. | ي | İlksel organ adını fiil çekimine ve türetim kalıplarına açarak organın işlevini (tutma, çarpma, nimet verme, felç olma) kalıcı ve dinamik bir eyleme dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ي | El ve kol | İradeî eylem, uzanma, kavrama, üretme ve güç uygulama hareketini başlatır. |
| د | Kapı | Giriş, geçiş, açılma veya bir nesneye erişim sağlayarak nüfuz etme eşiğini kurar. |
| ي | El ve kol | Yapılan eylemin sürekliliğini, temasın tamamlanmasını ve gücün nesne üzerindeki nihai tasarrufunu pekiştirir. |
| يدي | Elin kapıyı/eşiği açarak dış dünyaya uzanması ve nesneleri doğrudan kavraması | İnsanın içsel iradesini dış dünyada somut bir fiile, mülkiyete, himayeye veya esere dönüştüren yönelimsel güç hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kolun bilekten parmak uçlarına kadar uzanan, tutma ve kavrama işini gören organı (el); baltanın veya kılıcın tutulan sapı (kabza). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa, rüzgârın bulutları sevk etme gücünü ve tasarrufunu anlatırken el istiaresini kullanmıştır: إذ أصبحت بيد الشمال زمامها / Rüzgârın tasarrufuna ve yönetimine bırakıldığı sabahı tasvir eder. |
| Erken Arapça kullanım | Cendel b. el-Müsenna et-Tuhevî şiirinde elin çoğulunu ip büken eller anlamında kullanır: كأنه بالصحصحان الأنجل / قطن سخام بأيادي غزل |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde يدي kökü, en arkaik anatomik adlardan biri olan Proto-Semitik *yad- (el) ismine dayanır. Bu kök, bütün Sami dillerinde hem biyolojik organı hem de buradan türeyen güç, mülkiyet, yön ve tasarruf anlamlarını ortak bir semantik matris içinde korumuştur. Doğu Sami kolunda Akadca idu (el, kol, güç, taraf, ücret); Batı Sami kolunda İbranice yad (יָד: el, kudret, egemenlik, anıt); Ugaritçe yd (el, güç); Süryanice ve Aramice īḏā (ܐܝܕܐ: el, kudret, vasıta) biçiminde düzenli fonetik denkliklerle kesintisiz takip edilir. Arapçada kök, hem bu ilksel ismi korumuş hem de nâkıs fiil kalıbına çekilerek organın fiillerini (nimet vermek, vurmak, felç olmak) ifade eden geniş bir lügavî türetim alanına kavuşmuştur.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Compendious Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | يدي kökünden türeyen يد ismi | Organ adından hareketle mülkiyet, tasarruf, nimet (el verme), ön/huzur (iki elin arası) ve güç/otorite alanlarına genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Semitik *yad- | İbranice yad, Ugaritçe yd, Süryanice īḏā ve Akadca idu kelimeleriyle tam ses ve anlam denkliği gösteren ortak Afro-Asyatik/Sami miras. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Antik Mısır d-r-t (el) ile Afro-Asyatik uzantı | Proto-Afroasyatik düzeyde organ adlarının iki harfli köklerden genişlemesi bağlamında benzerlikler tartışılmışsa da doğrudan türetim kesin değildir. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab, Dictionnaire des racines sémitiques (D. Cohen).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| يدي | Anlamlı | El, kudret, nimet, tasarruf | Tutma organı, eylemin faili, himaye ve ön/huzur anlamlarına gelen ana kök. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ييد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilimiyle kurulmuş kök veya kullanım bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez; mühmel. |
| ديي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilimiyle kurulmuş kök veya kullanım bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez; mühmel. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| يدي | Merkez | El, tasarruf, güç, iradeî eylem | Eylemin doğrudan organı, failiyeti ve tasarruf mülkiyetini bir bütün olarak taşır. | Organ adından mülkiyet ve kudret metaforuna uzanan temel kavram. |
| كفف | Komşu | El ayası, engelleme, tutma | Parmakların ve ayanın içe doğru kapanarak bir şeyi tutmasını veya engellemesini belirtir; يدي gibi kolun ve genel eylemin tamamını kapsamaz. | İçe kıvrılma, ayayla tutma ve durdurma boyutu öne çıkar. |
| قبض | Komşu | Avuçlama, sıkma, teslim alma | Nesneyi elin içine alıp parmakları üzerine kapatarak tam kontrol kurmayı ifade eder; يدي ise salt kabz değil her türlü eylem organıdır. | Güç kullanarak kontrol altına alma ve daraltma nüansı taşır. |
| بسط | Komşu | Yayma, açma, cömertlik | Elin açılması, uzatılması ve genişletilmesini ifade eder; يدي organının cömertlik veya saldırı yönündeki açılma hareketidir. | Elin durumunu ve tutumunu niteler. |
| ملك | Komşu | Mülkiyet, egemenlik, tasarruf | يدي kökünün sembolize ettiği tasarruf yetkisinin soyut, hukuki ve ontolojik adıdır. | El bir alet/sembol iken mülk bunun hukuki ve fiili sonucudur. |
| عجز | Zıt | Güçsüzlük, yetersizlik, yetişememe | يدي kökünün temsil ettiği güç, yapabilme, eylem koyabilme ve tasarruf imkânının tamamen yok olması durumudur. | Failin eylem üretememe ve nesneye müdahale edememe halidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | يدي / يد | El, tasarruf, kudret, nimet | Organ adının yanı sıra mülkiyet, himaye, failiyet ve öncelik alanlarını kapsar. | Kesin |
| Latince | manus / potestas | El / güç, yetki, egemenlik | Manus biyolojik el olmanın yanında Roma hukukunda aile reisi üzerindeki tasarruf ve yetkiyi tam olarak karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | hand / power / possession | El / güç / tasarruf, mülkiyet | Hand kelimesi hem organı hem de sorumluluk («at hand»), tasarruf ve müdahaleyi ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | Hand / Gewalt / Verfügung | El / güç, tasarruf yetkisi | Hand kelimesi somut organı; Gewalt ve Verfügung ise hukuki tasarruf ve egemenlik boyutunu karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | main / pouvoir / possession | El / güç / zilyetlik, tasarruf | Main kelimesi hem organı hem de bir işe karışmayı («mettre la main»), mülkiyet ve himayeyi karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Biyolojik organ olarak el | İnsanın ve canlının uzvu; abdestte yıkanan, cezada kesilen veya tutulan el | Ahkâm ve kıssa bağlamları (Mâide 5:6, Mâide 5:38, Yûsuf 12:31). |
| İradeî eylem, kesb ve sorumluluk | İnsanın dünyada işlediği, önceden gönderdiği ameller («ellerin takdim ettiği») | Uhrevî hesap ve ahlaki sorumluluk bağlamları (Hac 22:10, Nebe 78:40, Şûrâ 42:30). |
| Güç, kudret ve egemenlik | İlahî kudret, rububiyyet tasarrufu ve mahlûkat üzerindeki mutlak yetki | Tevhid ve ulûhiyyet bağlamları (Âl-i İmrân 3:26, Mülk 67:1, Fetih 48:10). |
| Nimet, ihsan ve lütuf | Geniş rızık verme, cömertlik ve bağış («iki eli açıktır») | İlahî cömertliğin ve rızkın anlatıldığı bağlamlar (Mâide 5:64). |
| Ön, huzur, peşi sıra veya eşiğinde olma | Mekânsal veya zamansal olarak bir şeyin hemen önünde bulunma («beyne yedeyhi») | Kitapların tasdiki, vahiy huzuru ve kıyamet tasviri bağlamları (Bakara 2:97, Enbiya 21:28, Sebe 34:31). |
| Hukuki yetki, nikah bağı veya teslimiyet | Bir akdi bozma veya yürütme tasarrufu; teslim oluş («elinden / boyun eğerek») | Hukuk ve cihat/cizye hükümleri bağlamları (Bakara 2:237, Tevbe 9:29). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı ilâhiyye tartışmaları (Yedullah) | İlahî sıfat olarak elin lafzî/cismanî mi (müşebbihe/mücessime), tenzihî mi (selef/tefvîz), yoksa kudret ve nimet olarak mecazî mi (halef/tevil) anlaşılacağı. | Kudret, inayet, yaratma ve tasarruf olarak anlamın soyutlanması. |
| Fıkıh | Hırsızlık cezası (hadd-i sirkat), abdest/teyemmüm, gasb ve akitlerde kabz | Hırsızlıkta elin nereden kesileceği (bilek, dirsek, omuz); abdestte yıkanacak sınır; kabz (teslim alma) ile mülkiyetin intikali ve tazmin sorumluluğu («aleyhe mâ ahazet»). | Hukuki sınır, mülkiyetin intikali ve fiili hakimiyet (zilyetlik). |
| Tefsir | İstiare, mecaz-ı mürsel ve «beyne yedeyhi» terkipleri | Kur'an'daki antropomorfik görünen ifadelerin Arap dil zevkine göre güç, nimet ve huzur olarak tefsir edilmesi; amellerin ellere nispetiyle irade hürriyeti. | Semantik genişleme, belagat nüansları ve kesb teorisi. |
| Hadis | Biy‘at, sadaka, infak («üstteki el alttaki elden hayırlıdır») ve emanet | İnfakta vericilik ve üstünlük («el-yedü’l-ulyâ»); biy‘atleşmede el sıkışma; emanetin elden çıkması durumunda tazmin yükümlülüğü. | Cömertlik, ahlaki üstünlük, sadakat ve hukuki sorumluluk. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun iradesi ve ilahî rububiyyet | Kesb ve Mutlak Tasarruf | Amellerin sorumluluğunu insana yükleme, her şeyin nihai mülkiyetini Allah'a bağlama | İnsanın ahirette karşılaşacağı sonuçlar «kendi ellerinin takdim ettiği» amellerdir; evrenin mülkü ise bütünüyle Allah'ın elindedir. | Kesin |
| İlmi | İnsanın alet yapma ve yazma yeteneği | Teknoloji, Kalem ve Epistemik Eylem | Zihinsel tasarımı dış dünyada nesnelleştirme ve kaydetme | El, zihindeki ilmin yazıya, alete ve medeniyete dökülmesini sağlayan temel biyolojik ve epistemik araçtır. | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık, egemenlik ve biy‘at | Biy‘at ve İktidar Tasarrufu | Otoriteyi kurma, bağlılığı tescil etme ve meşru güç kullanımı | Siyasi bağlılık el sıkışarak (biy‘at) tescil edilir; iktidarın icra yetkisi ve hükümranlığı «elinde bulundurma» olarak tanımlanır. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet, ticaret ve kabz | Mülkiyet, Zilyetlik ve Tedavül | Mal üzerindeki tasarruf hakkını belirleme ve mübadeleyi tamamlama | Bir malın iktisadi olarak tasarruf edilebilmesi için kabz (ele alma) şarttır; ticaret «elden ele» (yedan bi-yedin) akışla gerçekleşir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Aktüatör / Operatör (fizik ve robotik) | Bir kontrol sisteminde (beyin/işlemci) üretilen komutun, fiziksel ortamda bir kuvvet ve yer değiştirme oluşturarak nesneleri dönüştüren icra ünitesidir; el, biyolojik aktüatördür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Zilyetlik ve Fiili Hakimiyet (hukuk) | Hukukta bir hak sahibinin veya failin nesne üzerinde iradesini doğrudan yansıtarak dış dünyada tasarrufta bulunabilme ve fiili kontrol kurabilme yetkisidir. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca anatomik bir organa (el) veya salt fiziksel dokunuşa indirgeyerek, Kur'an'daki ahlaki sorumluluk (kesb), mülkiyet yetkisi, siyasi biy‘at ve ilahî tasarruf boyutlarını görmezden gelmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da el, failin tüm iradesini, yaptıklarının ahlaki hesabını, hukuki tasarruf yetkisini, cömertlik/cimrilik tutumunu ve varlık üzerindeki ontolojik egemenliği temsil eden çok katmanlı bir kavramdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahî sıfatlar içeren ayetlerde antropomorfizme (Tanrı'yı cisme benzetme) kaymak veya amellerin ellerle irtibatlandırıldığı ayetlerde insanın kendi fiillerinin sorumlusu olduğu gerçeğini (kesb) mekanik bir biyolojiye indirgeyerek ahlak felsefesini bozmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem antropolojisini (insanın eylem üreten, yazan, tasarruf eden varlık oluşunu) hem de teolojisini (Allah'ın mutlak mülk ve kudret sahibi oluşunu) birbirine bağlayan merkezi bir sembolik eksendir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahî kudret ve mülk ayetlerinde (Mülk 67:1, Yâsîn 36:83), ahiret hesaplaşması ve kesb ayetlerinde (Hac 22:10, Nebe 78:40), vahiy ve kitap tasdiki ayetlerinde («beyne yedeyhi»: Bakara 2:97) ve fıkhî hüküm ayetlerinde (Mâide 5:6, 5:38). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinî metinlerde geçen el kavramının dar bir literalizmle salt et-kemik parçası olmadığını; Arap dilinin yapısı gereği güç, mülk, irade ve huzur anlamlarını kuşatan zengin bir semantik ağa sahip olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının nesneleri tutmasını, kavramasını, alet kullanmasını ve değiştirmesini sağlayan tutma ve iş yapma organı; aletlerin tutulan sapı.
- Soyut anlamİradeî eylemin failine nispet edilmesi, kesb ve ahlaki sorumluluk, hukuki zilyetlik ve tasarruf yetkisi, ilahî kudret, ihsan ve mülkiyet.
- Sistematik karşılıkBir iradenin (insanî veya ilahî) dış dünyada nesne ve olaylar üzerinde kurduğu doğrudan tasarruf, icra ve sorumluluk yetkisi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde failin içsel iradesini ve niyetini, bu iradenin dış dünyada icra ettiği fiili eylemi (), bu ikisinin birleşimiyle üretilen ameli veya kesbi temsil eder. Eylemin el ile gerçekleşip dış dünyada somutlaşması zorunlu olarak fail üzerinde ile gösterilen hukuki ve ahlaki sorumluluğu (ceza veya mükâfatı) doğurur. Evren düzeyinde ise model, mutlak iradenin her an varlık üzerinde tasarrufta bulunarak mülkü yönlendirmesini simgeler.