شمس
ش - م - س
جذر- الورود: ٣٣
- الآيات: ٣٢
- الصيغ: ٩
- المعاجم: ١٣
Güneş demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Güneş demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٤٩٦باب الشين والمميم والسين معهما
ش م س مستعمل فقط
شمس:
الشَّمس: عين الضِّحِّ، وقيل: الضَّحُّ هو الشَّمس وعينها قرصها.
والشُّموس: معاليق القلائد.
ويقال: يوم شامسٌ، وقد شمس يشمُسُ شُموساً، أي: ذو ضِحِّ نهارُه كلُّه.
ورجلٌ شمُسٌ: عسِرٌ، وهو في عداوته كذلك خِلافاً وعسراً على من نازعهُ، وإنه لذو شِماسٍ شديد. وشمس لي فلانٌ، إذا أبدى لك عدواتهُ كأنه قد هم أن يفعل.
والشَّمسُ من الدّوابّ الذي إذا نُجِسَ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٠٤الشَمْسُ تجمع على شُموسٍ، كأنّهم جعلوا كلَّ ناحية شَمْساً، كما قالوا للمَفْرِقِ مَفارِقُ. قال الشاعر:
حَمِيَ الحديدُ عليهمُ فـكـأنـهوَمَضانُ بَرْقٍ أو شُعاعُ شموس
وتصغيرها شُمَيْسَةٌ. وقد شَمَسَ يَوْمُنا يَشْمُسُ وَيَشْمَسُ، إذا كان ذا شَمْسٍ. وأَشْمَسَ يومنا بالألف كذلك. وشَمَسَ الفرسُ أيضاً شُموساً وشِماساً، أي منع ظهره، فهو فرس شَموسٌ وبه شِماسٌ. ورَجلٌ شَموسٌ: صعبُ الخُلُق. وشَمَسَ لي
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٢٧٦ش س م
شمس
استعمل منه : شمس .
شمس : قال الليث : الشّمس عَيْنُ الضِّحِّ ، أراد أنّ الشمس هو العَين الذي في السماء ، جارٍ في الفَلك ، وأنَّ الضِّحَّ ضَوْءُه الذي يُشرِقُ على وَجْه الأرض .
وقال الليث : الشُّموسُ مَعَاليق القلائِد ، وأنشد :
والدُّرُّ واللُّؤْلُؤُ في شَمْسه
مُقلِّدٌ ظَبْيَ التّصَاوِيرِ
قال : ويقال : يَوْمٌ شامِسٌ ، وقد شمَسَ يَشمُسُ شُمُوساً ، أي ذُو ضِحّ نَهارُه كُلُّه .
أبو عُبيد ،
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٬١٩٤(باب الشين والميم وما يثلثهما)
(شمت) الشين والميم والتاء أصلٌ صحيح، ويشذُّ عنه بعضُ ما فيه إشكالٌ وغموض. فالأصل فرَحُ عدوٍّ ببليّةٍ تصيبُ مَنْ يعاديهِ. يقال: شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً، وأشمَتَه الله عزّ وجلّ بعدوِّه. وفي كتاب الله تعالى: ﴿فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ﴾ [الأعراف 149]،. ويقال بات فلانٌ بليلةِ الشَّوامت، أي بليلة سَوء تُشمت به الشَّوامت. قال:
فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٤٢- الشمس يقال للقرصة، وللضوء المنتشر عنها وتجمع على شموس. قال تعالى: ﴿والشمس تجري لمستقر لها﴾ [يس/38]، وقال: ﴿الشمس والقمر بحسبان﴾ [الرحمن/5]، وشمس يومنا، وأشمس: صار ذا شمس، وشمس فلان شماسا: إذا ند ولم يستقر تشبيها بالشمس في عدم استقرارها. ***
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤٢٤ش م س
يوم شامس ومشمس وقد أشمست الأيام وأقمرت الليالي: وتشمس الحرباء.
قال ذو الرمة: كـأن يدي حربائها متشمساً يدا مذنب يستغفـر اللـه تائـب ودابة شموس وخيل شمس: لا تكاد تستقر وقد شمست شماساً.
وكأنه سماس من شمامسة النصارى وهو من بعض رءوسهم يحلق وسط رأسه ويلزم البيعة.
ومن المجاز: رجل شموس الأخلاق.
وقد شمس لي فلان إذا أبدى عداوته وكاد يوقع.
قال: شمس العداوة حتى يستقاد لهم
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٧٬٠١٦الشمس: معروفة. ولأَبْكِيَنَّك الشمسَ والقَمَر أَي ما كان ذلك. نصبوه على الظرف أَي طلوعَ الشمس والقمر كقوله:
الشمسُ طالعةٌ، ليسَتْ بكاسِفَةٍ،
تَبْكِي عليكَ، نُجومَ الليلِ والقَمَرا
والجمع شُموسٌ، كأَنهم جعلوا كل ناحية منها شمساً كما قالوا للمَفْرِق مَفارِق؛ قال الأَشْتَرُ النَّخَعِيُّ:
إِنْ لم أَشِنَّ على ابنِ هِنْدٍ غارَةً،
لم تَخْلُ يوماً من نِهابِ نُفُوسِ
خَيْلاً كأَمْثالِ السَّعالي شُزَّباً،
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣٥٢* ش م س * جمع * الشَّمْسِ شُمُوسٌ * كأنهم جعلوا كل ناحية منها شمسا كما قالوا للمفرق مفارق وتصغيرها * شُمَيْسَةٌ * و * شَمَسَ * يومنا من باب نصر إذا كان ذا شمس و * أشْمَسَ * أيضا و * شَمَسَ * الفرس منع ظهره وبابه دخل و * شِمَاساً * أيضا بالكسر فهو فرس * شَمُوسٌ * وبه * شِماسٌ * ورجل * شَمُوسٌ * أي صعب الخلق ولا تقل شموص وشيء * مُشْمَّس * عُمل في الشمس
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬٩٢٤الشمس، م، أي معروفة، مؤنثة، قال الليث: الشمس عين الضح، أراد أن الشمس هو العين التي في السماء تجري في الفلك، وأن الضح ضوؤه الذي يشرق على وجه الأرض، ج شموس، كأنهم جعلوا كل ناحية منها شمسا، كما قالوا للمفرق: مفارق، قال الأشتر النخعي:
حمى الحديد عليهم فـكـأنـه ومضان برق أو شعاع شموس والشمس: ضرب من المشط، كانت النساء في الدهر الأول يتمشطن به، وهي الشمسة، قاله ابن دريد.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٬١٦٧شَمَسَ
1 شَمَسَ ذ , aor. شَمُسَ and شَمِسَ , (S, Msb, K,) inf. n. شُمُوسٌ; (TA;) and شَمِسَ, aor شَمَسَ (K) and شَمُسَ also, like فَضِلَ, aor. يَفْضُلُ, accord. to the lexicologists, as ISd says, but he holds the aor. of شَمِسَ to be شَمَسَ [only]; (TA;) and ↓ اشمس; (S, K;) It (a day) was, or became, sunny, or sunshiny; it had sun, or sunshine: (S, Msb, K:) or it had sun, or sunshine, all the
شَمَسَ 1 شَمَسَ ذ , aor. شَمُسَ and شَمِسَ , (S, Msb, K,) inf. n. شُمُوسٌ; (TA;) and شَمِسَ, aor شَمَسَ (K) and شَمُسَ also, like فَضِلَ, aor. يَفْضُلُ, accord. to the lexicologists, as ISd says, but he holds the aor. of شَمِسَ to be شَمَسَ [only]; (TA;) and ↓ اشمس; (S, K;) It (a day) was, or became, sunny, or sunshiny; it had sun, or sunshine: (S, Msb, K:) or it had sun, or sunshine, all the daytime: or it was, or became, clear, or unobscured: (TA:) or its sun was, or became, vehement. (IF, Msb.) -A2- شَمَسَ, (S, Msb, K,) aor. شَمُسَ (Msb, TA) and شَمِسَ , (Msb,) inf. n. شُمُوسٌ and شِمَاسٌ, (S, Msb, K,) He (a horse) refused to be ridden or mounted: (S, K:) or took fright and broke loose and ran away, refusing to be ridden, by reason of the vehemence of his force of resistance, [for لِشِدَّةِ متعبه in the TA, I read لشدّة مَنَعَتِهِ,] and his sharpness of temper, so that he would not remain still: (TA:) or became rebellious against his rider. (Msb.) ― -b2- [Hence,] شَمَسَتِ المَرْأَةُ (assumed tropical:) The woman abstained from looking at men, and from exciting their desire. (TA.) ― -b3- And شَمَسَ لِى فُلَانٌ (tropical:) Such a one showed enmity to me: (K: *) or showed his enmity to me, (T, S, A,) and almost made it to take effect, (A,) or as though he purposed to act: (T, TA:) or شَمَسَ فِى فُلَانٍ signifies, [unless فى be a mistake for لِى, and فُلَانٍ for فُلَانٌ,] he showed his enmity [towards such a one], and could not conceal it. (M in TA.) [See also 3.] ― -b4- And الخَمْرُ تَشْمُسُ بِصَاحِبِهَا (assumed tropical:) Wine overcomes, and runs away with, its drinker. (TA.)
شمّس 2 شمّس ذ , (TK,) inf. n. تَشْمِيسٌ, (K,) He worshipped the sun. (K, TK.) -A2- And He spread a thing in the sun, or sunshine, (K, TK,) in order that it might dry. (TA.)
شامسهُ 3 شامسهُ ذ , inf. n. مُشَامَسَةٌ and شِمَاسٌ, He opposed him, and treated him with enmity or hostility. (Th, TA.) [See also 1.]
4 أَشْمَسَ see 1, first signification. ― -b2- [Also He ascended a mountain towards the sun. (Freytag, from the Deewلn of the Hudhalees.)]
تشمّس 5 تشمّس ذ He (a man) sat in the sun, or sunshine: (TA:) he set himself up [or exposed himself standing] to the sun. (S, TA.) -A2- تشمّس عَلَيْهِ He was niggardly, tenacious, or avaricious, to him. (TA.) [See also the part. n., below.]
الشَّمْسُ الشَّمْسُ ذ [The sun;] the body of the solar light, that runs its course in the firmament: (Lth, * TA:) it is fem.: (S, * Msb, K:) and has neither dual nor pl.: (Msb:) or it has a pl., [though this is not used in a pl. sense,] namely, شُمُوسٌ, (S, K,) as though they called every part of it a شمس, like as they said مَفَارِقُ for مَفْرِقٌ. (S.) When it is made determinate without the article ال, [as] in the name عَبْدُ شَمْسَ, meaning The Servant of the Sun, (Msb, K,) i. e., of this luminous object, (Msb,) the شمس of heaven, because they used to worship it, (K,) it is imperfectly decl., (Aboo- 'Alee, Msb, K,) because it is determinate and of the fem. gender, (Aboo-'Alee, K,) or because it is a proper name and of the fem. gender and altered from الشَّمْس: (Msb:) and a poet says, كَلَّا وَشَمْسَ لَنَخْضِبَنَّهُمُ دَمًا [Nay verily, by the sun, we will assuredly dye them with blood], making شمس imperfectly decl. because he means the art. ال to be understood: (IAar, TA:) but some say that in the former instance, (Msb, TA,) and in the latter, (TA,) the word in question has a different signification, which will be shown below: (Msb, TA:) and Sb says that none of the Arabs made شمس determinate without the art. ال, except in the proper name mentioned above, in which all of them made it so. (TA.) The dim. is ↓ شُمَيْسَةٌ. (S, TA.) ― -b2- [Also The sun, or sunshine.] You say, قَعَدَ فِى الشَّمْسِ [He sat in the sun, or sunshine]. (TA.) ― -b3- Also, (K, TA,) or شَمْسٌ, (Msb,) A certain ancient idol. (Msb, K.) Accord. to Ibn-El-Kelbee, it is this that is meant by the proper name mentioned above; and if so, it is perfectly decl.: (Msb:) and some say that it is this also that is meant in the words of the poet cited above, and that he makes the word imperfectly decl. because he uses it as a proper name of the image (الصُّورَة). (TA.) -A2- شَمْسٌ also signifies A kind of necklace or collar: (S, K:) or a pendant, or suspended ornament, (مِعْلَاق,) of the necklace or collar upon the neck: or the collar of a dog: (TA:) or a kind of women's ornament: of the masc. gender: (Lh, TA:) pl. شُمُوسٌ. (TA.) ― -b2- And A kind of comb, (K,) with which women in the first age used to comb themselves; (TA;) as also ↓ شَمْسَةٌ. (IDrd, TA.) -A3- يَوْمٌ شَمْسٌ: see شَامِسٌ.
يَوْمٌ شَمِسٌ يَوْمٌ شَمِسٌ ذ : see شَامِسٌ.
شَمْسَةٌ شَمْسَةٌ ذ : see شَمْسٌ, last sentence but one.
شَمْسِىٌّ شَمْسِىٌّ ذ [Of, or relating to, the sun; solar]. السَّنَةُ الشَّمْسِيَّةُ The solar year. (Mgh.) ― -b2- It is also a term applied by some of the Arabs to The first [annual] increase [of sheep and goats]. (Aboo-Nasr, TA voce صَفَرِىٌّ, q. v.)
شَمَاسٌ شَمَاسٌ ذ The disposition, in a horse, of refusing to be ridden, or mounted. (S.) ― -b2- [And hence,] (assumed tropical:) The disposition, in a woman, of abstaining from looking at men, and from exciting their desire: a subst. from شَمَسَتٌ. (TA.)
شَمُوسٌ شَمُوسٌ ذ A horse that refuses to be ridden or mounted; (S, K;) as also ↓ شَامِسٌ: (K:) or that takes fright and breaks loose and runs away, refusing to be ridden, by reason of the vehemence of his force of resistance and his sharpness of temper, so that he will not remain still: (TA: [see 1:]) or that will hardly remain still: (A:) or that rebels against his rider: (Msb:) or that refuses to be ridden or mounted, and will hardly remain still: (Mgh:) also applied to a she-camel: (TA:) شَمُوصٌ, with ص, applied to a horse is not allowable: (Msb:) pl. شُمُسٌ (A, Mgh, Msb, K) and شُمْسٌ. (K.) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) A woman who abstains from looking at men, and from exciting their desire; as also ↓ شَامِسَةٌ: pl. of the former, شُمُسٌ; and of the latter, [شَوَامِسُ and] شُمُوسٌ. (TA.) ― -b3- Hence also, (Msb,) (tropical:) A man refractory, untractable, perverse, stubborn, or obstinate, in disposition: (S, Msb, TA:) and a man hard, harsh, or illnatured, in his enmity, vehement in contrariousness to him who opposes him: (TA:) شَمُوصٌ [with ص] is not allowable. (S.) ― -b4- [Hence too,] الشَّمُوسُ (assumed tropical:) Wine: (AHn, K:) because it overcomes, and runs away with, its drinker, like the horse to which this epithet is applied. (AHn.)
شُمَيْسَةٌ شُمَيْسَةٌ ذ dir of شَمْسٌ, q. v.
شَمَّاسٌ شَمَّاسٌ ذ One of the heads of the Christians, who shaves the middle of his head, and keeps to the church: (Lth, A, Mgh, K:) [in the present day, a deacon: see جَاثَلِيقُ:] not pure Arabic, (IDrd,) or not sound Arabic: (M:) [probably, as Golius says, from the Chaldee 165:] pl. شَمَامِسَةٌ. (Mgh, K: [in the TA, شماسة; and in a copy of the A, شَمَّاسَة; but the right reading is that in the Mgh.])
شَامِسٌ شَامِسٌ ذ A sunny, or sunshiny, day; a day having sun, or sunshine: or having sun, or sunshine, all the daytime: or clear; unobscured: and in like manner, ↓ شَمْسٌ and ↓ شَمِسٌ, a clear, cloudless, day: and شَامِسٌ also signifies intensely hot: (TA:) and ↓ مُشْمِسٌ, applied to a day, signifies the same as شَامِسٌ; (A;) and so ↓ مَشْمُوسٌ. (Th, TA.) -A2- A neck having [ornaments of the kind called] شُمُوس [pl. of شَمْسٌ, q. v.]: a possessive epithet. (TA.) -A3- See also شَمُوسٌ, in two places.
أَشْمَسُ أَشْمَسُ ذ More, and most, incompliant or resisting. (Ham p. 324.)
مُشْمِسٌ مُشْمِسٌ ذ : see شَامِسٌ.
مُشَمَّسٌ مُشَمَّسٌ ذ Made [or spread to dry (see 2)] in the sun, or sunshine. (S.)
مُشَمِّسٌ مُشَمِّسٌ ذ A worshipper of the sun. (O, TA.)
مَشْمُوسٌ مَشْمُوسٌ ذ : see شَامِسٌ.
مُتَشَمِّسٌ مُتَشَمِّسٌ ذ [Sitting in or] setting himself up to [or exposing himself standing to] the sun. (K.) -A2- A man who defends what is behind his back: (ISh, TA:) a man strong (ISh, K, TA) in that which sustains or supports him; syn. قَوِىٌّ شَديدُ القُومِيَّةِ: (ISh, TA:) Sgh says شَديدُ القُوَّةِ; but the former is the right reading: (TA:) and niggardly, tenacious, or avaricious, to the utmost degree. (K.)
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٣٠٩شَمَسَ
شَمَسَ I , U ( n. ac. شَمْس 1 ),
a. Was bright, sunny.
b. [ La ], Showed enmity, hatred to.
c. U ( n. ac. شِمَاْس 23 , شُمُوْس 27 ), Was restive, refractory ( horse ).
شَمِسَ
شَمِسَ A ( n. ac. شَمَس 4 ),
a. see supra (a) .
شَمَّسَ
شَمَّسَ II ,
a. Set, spread in the sun.
b. [ coll. ], Was a deacon; officiated as a deacon.
c. [ La ], Acted as attendant or clerk to ( priest ).
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٢٥٬٩٩٤شمس
شَمَسَ - يَشْمُسُ (شَمَسَ - يَشْمِسُ) - شَمْس
شَمَسَ - يَشْمُسُ + الكائن أو اليوم: يتضح ويظهر ويبين بجلاء: يظهر كل ما فيه بوضوح تام لانتشار ضوء الشمس فيه: يظهر كل ما فيه لخروجه من الخبء إلى ضوء الشمس، فيَشمُسَ ويتضح ويَبْدو ويَظْهَر ويَعْلُن
شَمْس: على وزن " فَعْْل " اسم فعل من " شَمَسَ - يَشْمُسُ " اسم النجم المعروف الذي يشمُس ويظهر
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤٦ (الإجمالي: ١٧٤)
- قمر
الآيات المشتركة: ١٨ · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- ليل
الآيات المشتركة: ١٢ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- سخر
الآيات المشتركة: ٨ · Sahr kayalık sahadır
- نهر
الآيات المشتركة: ١٠ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
- غرب
الآيات المشتركة: ٥ · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
- طلع
الآيات المشتركة: ٤ · Dal demektir
- كور
الآيات المشتركة: ٢ · “Küvar” başa sarılan sarık demektir
- رأي
الآيات المشتركة: ٩ · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- جري
الآيات المشتركة: ٥ · Cariye yelkenli sandal demektir
- نجم
الآيات المشتركة: ٣ · Gezegen yıldızdır
- أجل
الآيات المشتركة: ٤ · İcl havuz demektir
- سمي
الآيات المشتركة: ٤ · Ad verilen
الآيات التي ورد فيها(٣٢)
فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ
Güneş
هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ …
Güneş
… بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ …
Güneş
وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ
Güneş
وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا …
Güneş
أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا
Güneş
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ
Güneş
… اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ …
Güneş
… اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ …
Güneş
… اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلَا هُوَ الْعَزِيزُ …
Güneş
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شمس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قمر, نجم, سراج, ضحو |
| Zıt Kök | ليل |
| Çekirdek Özet 1 | Isı ve ışık saçan gök cismi, sürekli hareket ve durulmama |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi nizamla boyun eğdirilmiş aydınlatıcı ve dakik hesaplama aracı |
| Çekirdek Özet 3 | Kozmik intizam, zaman ölçümü ve yaratıcının tekliğine işaret eden ayet |
| Kritik Hata Riski | Güneşi bağımsız bir güç veya tapınma nesnesi saymak ya da salt fiziksel ışık kaynağına indirgeyerek ilahi nizamdaki boyun eğiş ve hesaplama işlevini göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شم | Yükselme, kabarma, yayılma ve dışa doğru belirme; nitekim شمخ kökünde yüksek dağlar ve gurur, شمل kökünde bütünü kapsayıp kuşatma, شمت kökünde içteki duygunun dışa taşması, شمز kökünde ise ruhun kasılarak dışa tepki vermesi görülür. | س | Yayılma ve yükselme hareketine sürekli akış, yerinde duramama, kesintisiz devingenlik ve ışığın her yöne nüfuz etmesi anlamı katılmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Hararet ve ışığın keskinliği, kuvvetli yayılım ve ortama nüfuz etme kabiliyeti |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Sürekli devingenlik, kesintisiz enerji akışı ve kuşatıcı hacim |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Nizama tutunma, belirlenmiş yörüngede sebat ve kesintisiz akış sürekliliği |
| شمس | Keskin ve yoğun bir aydınlatma enerjisinin akıcı bir süreklilikle yayılması ve belirli bir dayanak ekseninde durmaksızın hareket etmesi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gökyüzünde durmaksızın yer değiştirerek hararet ve aydınlık yayan güneş diski ve ziya; ayrıca yerinde duramayan, hırçın ve dikbaşlı binek hayvanı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem kullanımında namuslu ve şüpheden kaçınan kadınları tavsif eden şu beyitte geçer: شمُسٌ مَوانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ / يُخْلِفْنَ ظَنَّ الفاحِشِ المِغْيارِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem şairi el-Eşter en-Nehaî'nin kılıç ve zırhların parıltısını güneş ışınlarına benzettiği beytinde çoğul olarak yer alır: حَمِيَ الحَديدُ عَلَيْهِمُ فَكَأَنَّهُ / وَمَضانُ بَرْقٍ أَوْ شُعاعُ شُموسِ |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça شمس kökü, Sami dil ailesinin en köklü ve ortak miras sözcüklerinden birini temsil eder. Proto-Samice *šamš- biçiminden türeyen bu form; Akadca šamšu / šamaš (güneş, güneş ilahı), Ugaritçe špš / šapšu, İbranice שֶׁמֶשׁ (šemeš), Aramice ve Süryanice ܫܡܫܐ (šemšā) biçimleriyle hem fonetik hem de semantik açıdan kesintisiz bir süreklilik sergiler. Erken Sami tasavvurunda güneş, salt bir astronomik kütle değil, her şeyi gören, karanlığı yarıp açığa çıkaran ve kozmik adaleti tesis eden en baskın göksel unsurdur. Arapçada bu ortak kök, bir yandan gök cisminin özel adını korurken diğer yandan İbn Fâris'in vurguladığı biçimde «kararsızlık, yerinde duramama ve sürekli seyrüferan» (telavvün ve kılletü istikrâr) gibi devingen fiziksel karakterleri de bünyesinde toplamıştır.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | شمس | Işık ve ısı saçan gök cismi, sürekli akış, yerinde durmama ve hırçınlık (şimas). | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca šamšu, İbranice šemeš, Süryanice šemšā | Proto-Samice *šamš- kökünden gelen ortak miras; göksel aydınlatıcı ve kozmik ölçü. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin fark tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
المصدر David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شمس | Anlamlı | Güneş, sürekli hareket, dikbaşlılık | Gök cismi, hararet, değişken ahlak ve hırçın tabiat | Hedef kök; Kur'an'da 33 kez geçer. |
| شسم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| مشس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| مسش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| سشم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| سمش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شمس | Merkez | Kozmik aydınlatıcı | Kendinden ışık ve ısı kaynağı olan, sürekli hareket halindeki merkezî gök cismi | Kur'an'da ziya ve dakik hesap unsuru olarak anılan güneş |
| قمر | Komşu | Kozmik aydınlatıcı | Işığı kendinden olmayıp yansıyan (nur), geceyi ve takvim evrelerini belirleyen gök cismi | Hilalden dolunaya evreleri olan ve gecenin aydınlatıcısı olan ay |
| نجم | Komşu | Göksel ışık kaynağı | Gündüzü bütünüyle kaplamayan, geceleyin gökyüzüne dağılmış ferdi yıldızlar | Yön bulmada ve kozmik süslemede kullanılan tekil gök cisimleri |
| سراج | Komşu | Aydınlatma vasıtası | Işığı ve ısısı olan kandil veya meşale; güneşi nitelerken benzetme olarak kullanılır | Güneşin aydınlatıcı ve yakıcı fonksiyonel yönünü tasvir eden isim |
| ضحو | Komşu | Gün ışığı ve aydınlanma | Güneşin yükselmesiyle beliren açık sıcaklık ve günün aydınlık vakti | Güneş ışığının yeryüzüne vurup yayıldığı parlak kuşluk zamanı |
| ليل | Zıt | Kozmik zaman ve karanlık | Güneşin batmasıyla başlayan, ışığın yerini karanlığa ve örtüye bıraktığı vakit | Güneşin kurduğu gündüz vaktinin zıddı olan dinlenme ve sükûnet hali |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شمس | Güneş | Işık ve ısı saçan, yerinde durmaksızın akan ve hesap ölçüsü olan gök cismi | Kesin |
| Latince | sol | Güneş, güneş ışığı | Gök cismini ve kişileştirilmiş tanrıyı ifade eder; devingenlik ve huysuzluk nüanslarını kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | sun | Güneş | Merkezî yıldızı ve gün ışığını karşılar; Samice kökteki kozmik boyun eğiş bağlamını içermez | Kesin |
| Almanca | Sonne | Güneş | Işık ve yaşam kaynağı olan gök cismini doğrudan karşılar | Kesin |
| Fransızca | soleil | Güneş | Fiziksel gök cismini, aydınlığı ve sıcaklığı karşılar | Kesin |
المصدر Oxford Latin Dictionary; Kluge, Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الشمس / Kozmik ilahi ayet | Yaratılış delili ve boyun eğdirilmiş varlık | Allah'ın kudretine, yaratışına ve emrine ram kılınışına delil kılınması; En'âm 6:78, Nahl 16:12, Hac 22:18 |
| الشمس / Zaman ve hesaplama ölçüsü | Vakitlerin, yılların ve takvimin tespiti | Gece ile gündüzün intizamı ve yörüngesel hesaplanabilirlik; Yûnus 10:5, İsrâ 17:78, Rahmân 55:5 |
| الشمس / Şirke konu tapınma nesnesi | İnsanların saptığı sahte ilah ve ibadet odağı | Tevhid mücadelesi ve gök cisimlerine tapınmanın reddi; Neml 27:24, Fussilet 41:37 |
| الشمس / Kozmik nizamın dürüldüğü kıyamet alameti | Işığı söndürülen ve fonksiyonu sona eren varlık | Evrenin düzeninin bozulduğu kıyamet sahneleri; Tekvîr 81:1 |
| شمسا / Yakıcı hararet ve sıkıntı | Aşırı sıcaklık ve güneş çarpması hali | Cennet nimetlerinin huzuru ve sıkıntısızlığı bağlamında; İnsân 76:13 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmolojik deliller ve tevhid | Güneşin müsahhar (boyun eğdirilmiş) ve hâdis oluşu; güneşe tapanların reddi ve hudûs delili | Mutlak ilahi iradeye tabi kılınmış aciz bir mahluk oluşu |
| Fıkıh | İbadet vakitlerinin tayini | Namaz vakitlerinin (zeval, gurub, fecr) ve orucun güneşin hareketlerine göre tespiti | Şer'i mükellefiyetlerde objektif ve evrensel zaman göstergesi |
| Tefsir | Kevni ayetlerin incelenmesi | Güneşin yörüngesinde akması (tecrî li-müstekarren lehâ) ve ziya-nur ayrımı | Fiziksel hareketin ilahi kader ve takdirle örtüşmesi |
| Hadis | Esrâr-ı kevniyye ve eşrât-ı sâat | Güneşin her gün Arş'ın altında secde etmesi ve kıyamette batıdan doğması | Metaforik boyun eğiş ve nihai kozmik dönüşüm |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | İlahi ayet ve boyun eğmiş kul | Şirki iptal etme ve yaratıcıya işaret | Güneş ibadet edilecek bir güç değil, yaratıcısının emriyle işleyen bir ayettir. | Kesin |
| İlmi | Kozmoloji ve astronomi | Merkezî gök cismi ve hesap ekseni | Zamanı, takvimi ve yörünge hareketini ölçme | Güneş ve ayın hesapla yürümesi, evrendeki matematiksel düzenin dayanağıdır. | Kesin |
| Siyasi | Kamu düzeni ve evrensel adalet | Kapsayıcı ve nesnel yasa | Toplumda ayrımsız ve açık aydınlanma sağlama | Güneşin herkese eşit doğması gibi hukukun da tarafsız ve kuşatıcı olması gerekir. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve mesai çevrimi | Temel enerji ve mesai takvimi | Çalışma, hasat ve pazar vakitlerini düzenleme | Güneşin doğuşu ve batışı iktisadi mesainin ve biyolojik emeğin temel takvimidir. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik enerji girdisi ve periyodik yörünge mekaniği | Güneş kapalı bir sistemin ana enerji kaynağıdır; periyodik hareket fonksiyonları ve kütleçekim yasalarıyla hareketin matematiksel düzenini kurar. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal kurumsal takvim ve nesnel normatif nizam | Güneşin tüm toplum için evrensel zamanı kurması gibi, hukuk ve merkezi kurumlar da toplumsal hayat için nesnel ve keyfilikten uzak bir düzen sağlar. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Güneşi yalnızca nötr, mekanik bir termonükleer gaz küresi ve fiziksel aydınlatıcıdan ibaret görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Güneş hem fiziksel bir nimet ve zaman ölçütü hem de iradesi boyun eğdirilmiş (müsahhar), yaratıcısına teslim olmuş ve insana haddini bildiren ilahi bir ayettir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tabiatı kutsallaştıran putperest sapmaya düşmek veya kâinatı ilahi anlam ve hikmetten soyutlayarak ontolojik bir anlamsızlığa indirgemek. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Güneş, Kur'an'ın tevhid söyleminde insanın yaratılmışları ilahlaştırma eğilimine karşı en açık örnektir; onun azameti değil, o azametin arkasındaki ilahi kudret ve boyun eğiş esastır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. İbrahim'in yıldız, ay ve güneşi sorguladığı pasajlarda (En'âm 6:78), Sebe kavminin güneşe secde etmesinin eleştirisinde (Neml 27:24) ve Rahmân ile Yâsîn surelerindeki kozmik nizam tasvirlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güneşin kendi başına bağımsız bir gücü olduğu vehmini ve gök cisimlerinin insan kaderini tayin ettiği yönündeki astrolojik yanılgıları iptal eder; her şeyin ilahi hesaba tabi olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamGökyüzünde durmaksızın akıp giden, yeryüzüne ısı ve ışık yayan merkezî gök cismi.
- Soyut anlamKesintisiz hareket, boyun eğdirilmiş kozmik intizam, zamanın hesaplanabilirliği ve mutlak teslimiyet.
- Sistematik karşılıkİlahi yasa altında düzenli enerji akışı sağlayarak evrensel takvimi ve zaman bilincini inşa eden kozmik mekanizma.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde gök cisminin uzaydaki konum vektörünü, zaman parametresini, periyodik devir süresini, yayılan enerji ve ışınım akı yoğunluğunu, gök cismini çevreleyen kapalı yüzeyi ve toplam yayılan ışınım akısını simgeler. Formülasyon, kökün hem periyodik ve durmaksızın devam eden yörüngesel hareketini () hem de dışa doğru kesintisiz enerji ve aydınlık yayılımını () bir arada ifade eder.