ضرع
ض - ر - ع
جذر- الورود: ٨
- الآيات: ٨
- الصيغ: ٥
- المعاجم: ١٣
Hayvan memesidir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Hayvan memesidir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٦٬٨٧٥باب العين والضاد والراء معهما
ض ر ع، ر ض ع، ع ر ض، ع ض ر مستعملات، ر ع ض، ض ع ر مهملات ضرع: ضَرِعَ الرجل يَضْرَعُ فهو ضَرَعٌ، أي: غمر ضعيف. قال طرفة بن العبد:
.......... فما أنا بالواني ولا الضَّرَعِ الغمر
والضَّرَعُ أيضاً: النحيف الدقيق. يقال: جسدك ضارع، وأنت ضارع، وجنبك ضارع.
قال الأحوص:
كفرت الذي أسدَوْا إليك ووسّدوا من الحسن إنعاماً وجنبك ضارع
وتقول: أضرعته: أي: ذللته. وضَرِعَ، أي: ضعف،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٤٩الضَرْعُ لكل ذات خفٍّ أو ظِلْفٍ. وأضْرَعَتِ الشاة، أي نزل لبنُها قُبَيل النتاج. وشاةٌ ضَريعٌ وضَريعةٌ، أي عظيمة الضَرْع. والضَريع: يبيسُ الشِبْرِقِ، وهو نبت. قال الشاعر يذكر إبلاً وسوء مرعاها:
وحُبِسْنَ في هَزْمِ الضَريعِ فكلُّهاحَدباءَ دامـيةُ الـيدينِ حَـرودُ
وضَرَعَ الرجلُ ضَراعةً، أي خضع وذلَّ. وأضْرعَهُ غيره. وفي المثل: الحُمَّى أضْرَعَتْني لَكَ. والضَرَعُ، بالتحريك: الضعيف. وإنَّ فلاناً
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٢٥٬٨٤٧باب العين والضاد مع الراء
عرض ، عضر ، ضرع ، رضع : مستعملة
عرض : قال لله جلَّ وعزَّ : ( وَلاَ تَجْعَلُواْ اللَّهَ عُرْضَةً لاَِيْمَانِكُمْ أَن تَبَرُّواْ وَتَتَّقُواْ ) ( البَقَرَة : 224 ) قال سلمة عن الفراء : يقول : لا تجعلوا الحلف بالله معترضاً مانعاً لكم أن تَبرُّوا ، فجعل العُرضة بمعنى المعترض . ونحوَ ذلك قال أبو إسحاق الزجّاج .
وقال ابن دريد : يقال جعلتُ فلاناً عُرضةً لكذا وكذا ، أي نصبتُه له
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٧٠٩(باب الضاد والراء وما يثلثهما)
(ضرز) الضاد والراء والزاء كلمةٌ واحدةٌ. يقال إنَّ الضِّرِزّة: المرأة القصيرة اللئيمة.
(ضرس) الضاد والراء والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قوّةٍ وخشونة وقد يشِذُّ عنه ما يخالفه. فالضِّرْس من الأسنان، سمِّي بذلك لقوّته على سائر الأسنان. ويقال ضَرَسَه يَضْرُسُهُ، إذا تناوله بضِرْسِه. وقال:
إِذا أنتَ عاديتَ الرّجالَ فلا تكن *** لهم جَزَرَاً واجرَحْ بنابك واضْرُسِ
والضِّرْس:
(باب الضاد والراء وما يثلثهما) (ضرز) الضاد والراء والزاء كلمةٌ واحدةٌ. يقال إنَّ الضِّرِزّة: المرأة القصيرة اللئيمة. (ضرس) الضاد والراء والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قوّةٍ وخشونة وقد يشِذُّ عنه ما يخالفه. فالضِّرْس من الأسنان، سمِّي بذلك لقوّته على سائر الأسنان. ويقال ضَرَسَه يَضْرُسُهُ، إذا تناوله بضِرْسِه. وقال: إِذا أنتَ عاديتَ الرّجالَ فلا تكن *** لهم جَزَرَاً واجرَحْ بنابك واضْرُسِ والضِّرْس: ما خَشُنَ من الآكام. ويقال: تضارَسَ البِناء، إذا لم يستَوِ. وقال بعضُهم: ضَرّستْ فلاناً الخطوبُ. ويقال بئرٌ مضروسة: مطوّية بحجارة. وناقة ضَروسٌ: تَعَضُّ حالِبَها. ورجل ضَرِسٌ: صعب الخُلق. ويقال أضرَسه الأمر، إِذا أقلقه. والمضرَّس: ضربٌ من الرَّيْط، وكأنَّه سمِّي بذلك لأنَّه فيه صوراً كأنَّها أضراس. والضَّرَس: خَورٌ في الضِّرْس. وممّا شذَّ عن الباب وقد يمكن أن يُتمحَّل لـه قياسٌ: الضِّرْس: المَطْرة القليلة، والجمع ضُروس. (ضرع) الضاد والراء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على لينٍ في الشَّيء. من ذلك ضَرَعَ الرجل ضَراعةَ، إذا ذلَّ. ورجلٌ ضَرَعٌ. ضعيف: قال ابنُ وَعْلة: أناةً وحلماً وانتظاراً بهم غداً *** فما أنا بالواني ولا الضَّرَعِ الغُمْرِ([1])ومن الباب ضَرْعَ الشّاة وغيرِهِ، سمِّيَ بذلك لما فيه من لِين. ويقال: أضْرَعَت النّاقة، إذا نَزَلَ لبنُها عند قرب النَّتاج. فأمَّا المضارعة فهي التشابُه بين الشيئين. قال بعض أهلِ العلمِ: اشتقاق ذلك من الضَّرْع، كأنهما ارتضعا من ضَرعٍ واحد. وشاةٌ ضَرِيعٌ: كبيرة الضَّرْع، وضريعةٌ أيضاً. ويقال لناحِل الجسمِ: ضارع. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم في ابني جعفر: "مالي أراهما ضارعَين؟". ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّريع، وهو نبتٌ. وممكنٌ أن يُحمَل على الباب فيقال ذلك لضَعْفِهِ، إِذا كان لا يُسمِنُ ولا يُغنِي من جوع. وقال: وتُرِكْن في هَزْم الضَّريع فكُلُّها *** حدباءُ داميةُ اليدينِ حَرودُ([2])(ضرف) الضاد والراء والفاء شيءٌ من النَّبْت. يقال إنَّ الضِّرف من شجرِ الجبال، الواحدة ضِرْفة. قال الأصمعيّ: يقال فلانٌ في ضِرْفَة خيرٍ، أي كَثْرَة. (ضرك) الضاد والراء والكاف * كلمةٌ واحدةٌ لا قِياسَ لها. يقال: الضَّريك: الضَّرير، والبائس السيِّئ الحال. (ضرم) الضاد والراء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حرارةٍ والتهاب. من ذلك الضِّرَام من الحطب: الذي يلتهب بسرعة. قال: ولكن بهذَاكِ اليَفَاعِ فأوقِدِي *** بجزل إِذا أوقَدْتِ لا بِضِرامِ([3])ويقال ضَرِم الشَّيء: اشتدّ حرُّه. ومن الباب فرس ضَرِم: شديد العَدْو. والضَّرِيم والضِّرام: اشتعال النَّار. ومما شذَّ عن الباب فيما يقولون، أنَّ الضَّرِم فَرْخ العُقاب. ولعلّه أن يكون ذلك اسمَهُ إِذا اشتدَّ جُوعه، فكأنَّه يضطرم. (ضري) الضاد والراء والحرف المعتل أصلان: أحدهما شبه الإغراء بالشَّيء واللَّهَج به، والآخر شيء يستر. فالأوّل قولُ العرب: ضَرِيَ بالشَّيءِ، إذا أُغْرِيَ به حتى لا يكاد يصبِر عنه. ويقال: لهذا الشَّيء ضَرَاوة: أي لا يكاد يُصبَر عنه. والضَّارِي من أولاد الكلاب، والجمع الضِّراء، وسمِّي ضارياً لأنَّه يَضْرَى بالشَّيء. والضِّرو: الضَّاري. ومن الباب: [الضَّارِي، و([4])] هو العِرق السائل. وقد ضَرَا يَضْرُو ضَرْوَاً، كأنَّه لهجَ بالسَّيَلان. قال الخليل. الضَّرْو: اهتِزازُ الدَّمِ عند خروجه من العِرق. وأمَّا الأصل الآخر فالضَّرَاء: مَشْيٌ فيما يُوارِي من شجرٍ أو غيرِهِ. يقال: هو يمشي له الضَّرَاء، إِذا كان يُخاتِلهُ أو يُخادِعه. ومن الباب الضِّرْو: شجر، لأنَّه يستُر بورَقِهِ. (ضرب) الضاد والراء والباء أصلٌ واحدٌ، ثم يُستعار ويحمل عليه. من ذلك ضَرَبت ضرباً، إِذا أوقعت بغيرك ضرباً. ويستعار منه ويشبَّه به الضَّرب في الأرض تجارةً وغيرها من السَّفر. قال الله تعالى: ﴿وإِذا ضَرَبْتُم في الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. ويقولونَ إِن الإسراع إلى السَّير أيضاً ضرب. قال: فإنَّ الذي كنْتُم تحذرونَ *** أَتَتْنا عيونٌ به تَضْرِبُ([5])والطَّير الضَّوارِب: الطَّوالِب للِرِّزق. ويقال رجلٌ مِضْربٌ: شديد الضَّرْب. ومن الباب: الضَّرْب: الصِّيغة. يقال هذا من ضَرْب فلان، أي صيغته؛ لأنَّه إِذا صاغَ شيئاً فقد ضربه. والضَّريب: المِثْل، كأنَّهما ضُرِبَا ضَرْباً واحداً وصِيغا صياغةً واحدة. والضَّرِيب الصَّقِيع: كأن السماء ضربت به الأرض. ويقال للذي أصابه الضريب مضروب. قال: ومضروبٍ يَئِنُّ بغيرِ ضربٍ *** يُطاوِحُهُ الطِّرافُ إلى الطِّراف والضَّريب من اللبن: ما خُلِطَ مَحْضه بحقينه، كأنَّ أحدَهما قد ضُرِبَ على الآخر. والضَّرِيب: الشَّهْد، كأنَّ النَّحل ضربه. ويقال للسجِيَّة والطبيعة الضريبة، كأنَّ الإنسان قد ضُرِبَ عليها ضرباً وصيغ صِيغة. ومَضْرَب السّيف ومَضْرِبه: المكان الذي يُضرَب به منه. ويقال للصِّنْف من الشيء، الضَّرْب، كأنه ضُرب على مثالِ ما سواه من ذلك الشيء. والضّريبة: ما يُضرَب على الإنسان من جزيةٍ وغيرها. والقِياس واحد، كأنَّه قد ضُرِبَ به ضَرْبَاً. ثم يتّسعون فيقولون: ضَرَبَ فلانٌ على يدِ فلان، إذا حَجَرَ عليه، كأنَّه أرادَ بَسْطَ يدَه فضرب الضاربُ على يده فقبض يدَه. ومن الباب ضِراب الفَحل النّاقة. ويقال أضْرَبْت النّاقةَ: أنْزَيت عليها الفحل. وأضرب فلان عن الأمر، إذا كفَّ، وهو من الكفّ، كأنَّه أراد التبسُّط فيه ثم أضرب، أي أوقع بنفسه ضرباً فكفها عما أرادت. فأمَّا الذي يُحكى عن أبي زيد، أنَّ العرب تقول: أَضْرَبَ الرَّجُل في بيته: أقامَ، فقياسُهُ قياس الكلمة التي قبلها. ومن الباب الضَّرَب: العَسَلُ الغليظة، كأنَّها ضَرِبت ضَرْبَاً، كما يقال نَفَضَت الشيء نَفْضَاً، والمنفوض نَفَض. ويقال للموكَّل بالقِداح: الضَّرِيب. وسمِّيَ ضَريباً لأنَّهُ مع الذي يضربُها، فسمِّي ضريباً كالقعيد والجليس. ومما استُعير في هذا الباب قولهم للرَّجُل الخفيف الجسم: ضَرْب، شُبِّه في خفّته بالضَّرْبة([6]) التي يضربُها الإنسان. قال: أنا الرَّجُلُ الضَّرْبُ الذي تعرفونه *** خَشَاشٌ كرأس الحيّة المتوقِّدِ([7])والضَّارب: المتَّسَع في الوادي، كأنَّهُ نَهْجٌ يَضْرِبُ في الوادِي ضَرْباً. (ضرج) الضاد والراء والجيم أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على تفتُّح الشيء. تقول العرب: انضرجت عن البَقْل لفائِفُهُ، إِذا انفتحت. والانشقاق كله انضراج. قال: * وانضرجَتْ عنه الأكاميم([8]) * ويقال تضرَّجَ البَرْق: تشقَّق. وعينٌ مضروجةٌ: واسعة الشَّقّ. ويقال إن الإضريج من الخيل: الكثير العرق الجواد، وذلك من الباب لأنَّه كأنَّه يتفتح بالعرق تفتُّحاً. وعَدْو ضريج: شديد. ومن الباب تضرَّج بالدم. ومما شذّ عن الباب الإضريج: أكسيةٌ تتخذ من أجود المِرعِزَّى، ويقال هو الخَزّ. (ضرح) الضاد والراء والحاء أصلان: أحدُّهما رمْي الشّيء، والآخَر لونٌ من الألوان. فالأوَّلُ قولهم: ضرَحت الشَّيءَ، إِذا رَميتَ به. والشيء المُضْطرَح: المرميّ. والفَرس الضَّروح: النَّضوح برجلهِ. وقوسٌ ضَروح: شديدةُ الدَّفْعِ للسَّهمِ. والضَّرِيح: القبرُ يُحْفَرُ من غير لَحْدٍ، كأنَّ الميت قد رُمِيَ فيه. وأمّا الآخَر فالأبيض من كلِّ شيء، يقال لـه المَضْرَحيّ. والصَّقْر مضرحيٌّ، والسيِّد مضرحيّ. --------------ـــ ([1]) البيت من أبيات نسبت في حماسة البحتري 104 إلى عامر بن مجنون الجرمي. وفي حماسة ابن الشجري 70 لكنانة بن عبد ياليل. قال: وتروى للحارث بن وعلة الشيباني. وسيأتي في (غمر). ([2]) لقيس بن عيزارة الهذلي في اللسان (ضرع)، وقصيدته في شرح السكري للهذليين 115. ([3]) البيت في اللسان (ضرم) بدون نسبة، ونسبه الزمخشري في أساس البلاغة إلى حاتم الطائي، وليس ديوانه. ([4]) استأنست في هذه التكملة بما ورد في المجمل من قوله: "والضاري: العرق السائل". ([5]) نسب في اللسان (ضرب) إلى المسيب، وهو المسيب بن علس. ([6]) في الأصل: "بالضريبة". ([7]) البيت لطرفة من معلقته المشهورة. ([8]) لذي الرّمة في ديوانه 584 واللسان (ضرج، كمم)، وهو بتمامه: مما تعالت من البهمى ذوائبها *** بالصيف وانضرجت عنه الأكاميم
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٩٥- الضرع: ضرع الناقة، والشاة، وغيرهما، وأضرعت الشاة: نزل اللبن في ضرعها لقرب نتاجها، وذلك نحو: أتمر، وألبن: إذا كثر تمره ولبنه، وشاة ضريع: عظيمة الضرع، وأما قوله: ﴿ليس لهم طعام إلا من ضريع﴾ [الغاشية/6]، فقيل: هو يبيس الشبرق (الشبرق بالكسر: شجر منبته نجد وتهامة، وثمرته شاكة؛ والقول الذي ذكره المؤلف هو لأبي عبيدة في المجاز 2/296.
وقالوا: إذا يبس الضريع فهو الشبرق. وقال الزجاج: الشبرق: جنس من الشوك،
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٨٠٦ض ر ع
شاة ضَريعٌ: كبيرة الضرع.
وأضرعت الناقة والبقرة: أشرق ضرعها قبل النتاج.
وهما يتضارعان وهو يضارعه.
وتقول: بينهما مراضعة الكاس ومضارعة الأجناس وهو من الضرع.
وضرع له وإليه ضرعاً إذا استكان وخشع وهو يضرع إليّ ويتضرع ولم يزل ضارعاً إليّ حتى فعلت كذا.
قال الأحوص: كفرت الذي أسدوا إليك ووسدوا من الحسن إنعاماً وجنبك ضارع ذليل ساقط.
وكان مزهواً فأضرعه الفقر.
وفي مثل "
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٧٬٠٨٦ضَرَعَ إِليه يَضْرَعُ ضَرَعاً وضَراعةً: خضع وذلَّ، فهو ضارِعٌ، من قوم ضَرَعةٍ وضُرُوعٍ. وتضرَّع: تذلَّل وتخشَّع. وقوله عز وجل: فلولا إِذْ جاءهم بأْسُنا تضَرَّعوا، فمعناه تذلَّلوا وخضَعوا. ويقال: ضرَع فلان لفلان وضَرِعَ له إِذا ما تخشَّع له وسأَله أَن يُعْطِيَه؛ قال الأعشى: سائِلْ تَميماً به، أَيّامَ صَفْقَتِهمْ،
لَمّا أَتَوْه أَسارى كلُّهُم ضَرَعا
أَي ضرَع كلُّ واحدٍ منهم له وخضَع. ويقال: ضرَع له
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٥٨* ض ر ع * * الضَّرْعُ * لكل ذات ظلف أو خف و * الضَّرِيعُ * يبيس الشبرق وهو نبت و * ضَرَعَ * الرجل يضرع بالفتح فيهما * ضَراعةً * خضع وذل و * أضْرَعَهُ * غيره وفي المثل الحمّى * أضْرَعَتْني * إليك و * تَضَرَّعَ * إلى الله أي ابتهل و * المُضَارَعَةُ * المُشابهة
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٩٬٥٣٦الضرع: م، معروف، للظلف والخف، أي لكل ذات ظلف، أو للشاء والبقر، ونص العين: للشاة والبقر ونحوهما، وأما للناقة فخلف، بالكسر، كما سيأتي، وقال ابن فارس: الضرع للشاة وغيرها. وقال ابن دريد: الضرع: ضرع الشاة، ج: ضروع، وقال أبو زيد: الضرع: جماع، وفيه الأطباء، وهي الأخلاف، وفي الأطباء الأحاليل، وهي خروق اللبن. وفي اللسان: ضرع الشاة والناقة: مدر لبنها. وفي التوشيح: الضرع للبهائم، كالثدي للمرأة قال ابن دريد:
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٣٬٩٣٥ضَرَعَ
1 ضَرَعَ ذ , said of a lamb or kid, He took [with his mouth] the ضَرْع [meaning dug] of his mother. (TA.) [This seems to be regarded by some as the primary signification.] ― -b2- And (TA) the same, (S, Msb, K,) said of a man, (S,) aor. ضَرَعَ ; (Msb, K;) and ضَرِعَ, aor. ضَرَعَ ; and ضَرُعَ, aor. ضَرُعَ ; (K;) inf. n. (S, Msb, K) of the first (S, Msb, TA) and of the third (TA) ضَرَاعَةٌ,
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٢٤٦ضَرَعَ
ضَرَعَ U ( n. ac. ضُرُوْع 27 )
a. [ Min ], Approached softly, stole, crept up to.
b. Set ( sun ).
ضَرِعَ
ضَرِعَ A ( n. ac. ضَرَع 4 ) ضَرُعَ U ( n. ac. ضَرَاْعَة 22t )
a. Humbled, abased himself; was humble, lowly &c.
ضَرَّعَ
ضَرَّعَ II ,
a. see I (a) , ( b ).
ضَاْرَعَ
ضَاْرَعَ III ,
a. Resembled, was like.
أَضْرَعَ
أَضْرَعَ IV ,
a. Humbled, abased.
b. [ acc. & La ], Gave,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٢٥٬١٤٦ضرع
ضَرِعَ - يَضْرَعُ - ضَريْع - الضَرِيْع
ضَرِعَ - يَضْرَعُ + الكائن: ينحف ويهزل فيضعف بشدة ويخور
ضَريْع: على وزن " فـَعيل": اسم فاعل مبالغة من " ضَرِعَ - يَضْرَعُ ": اسم آلة منه: ما يؤدي إلى الهزال والضعف والخور: ويطلق على كل نبت لا يسمن ولا يغني من جوع وخاصة نبت البحر أو شوك الصحراء
الضَرِيْع: وهو اصطلاحاً نبات البحر: وهو نبات لا يحوي أية
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣٩ (الإجمالي: ٥٣)
- بأس
الآيات المشتركة: ٣ · Bes besese dağınık taşlar demektir
- خفي
الآيات المشتركة: ٢ · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
- كين
الآيات المشتركة: ١ · Olmak istediler
- أخذ
الآيات المشتركة: ٣ · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
- ضرر
الآيات المشتركة: ٢ · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
- قسو
الآيات المشتركة: ١ · قسور Arslan demektir
- أصل
الآيات المشتركة: ١ · Bitki kökü demektir
- جهر
الآيات المشتركة: ١ · Kuru halde olan bir toprağın yağmur aldıktan sonra yeşerip…
- غدو
الآيات المشتركة: ١ · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
- دعو
الآيات المشتركة: ٢ · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- برر
الآيات المشتركة: ١ · Berr kara, burr buğday demektir
- غفل
الآيات المشتركة: ١ · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
الآيات التي ورد فيها(٨)
قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ
Yalvarmak
ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ
Yalvarmak
وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ
Yalvarmak
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضرع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خضع, خشع, ذلل, بسط |
| Zıt Kök | استكبر |
| Çekirdek Özet 1 | Memeden süt emen yavrunun yumuşaklığı, bükülgenliği, zayıflığı ve yaşamak için mutlak muhtaçlık hali |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın varoluşsal acziyetini kavrayarak kibir ve katılıktan arınması, boyun eğip içtenlikle sığınması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde kulun kendi sınırını bilip tam teslimiyetle yaratıcı kaynağa yönelmesi sistemi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca mekanik bir dua veya dışsal yakarış sanılıp içsel yumuşama, zayıflık itirafı ve katılık zıddı boyutunun göz ardı edilmesi |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضر | Baskı, sert dokunuş, zarar veya darlık hissi verme; ضرب kökünde vurma ve darbe, ضرر kökünde eksilme ve sıkıntı verme hali | ع | Genizsi derin sesin eklenmesiyle dıştan gelen sert baskı durumu, içeriden dışarıya doğru yönelen bir boyun eğişe, bedensel yumuşamaya ve muhtaçlıkla dışarı açılmaya dönüşmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki veya kıvrık dal; yan yatma, bükülme, ezilme (türetme imge) | Dik duruşun bozulması, baskı karşısında eğilme ve yumuşama yönünü kurar |
| ر | İnsan başı; öncelik, yöneliş, zihin veya irade merkezi | İradenin ve başın bir yöne doğru tevazu ile eğilmesini temsil eder |
| ع | Göz; kaynak, açığa çıkma, görme ve yönelme | Açıklık, derinlik ve içteki ihtiyacın kaynağa doğru yönelmesini sağlar |
| ضرع | Baskı ve acziyet karşısında başın ve benliğin yumuşayıp hayat kaynağına yönelmesi | Gücünü yitiren varlığın dikliğini bırakıp beslenmek ve korunmak üzere asıl kaynağa bükülerek yönelme hareketini bütünler |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dişi hayvanın süt dolu memesi, bu memenin yumuşak ve sarkık dokusu ile henüz memeden beslenen yavrunun zayıf, tecrübesiz ve bükülgen hali |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd şiirinde kendisinin zayıf, toy ve aciz olmadığını anlatırken bu kökü kullanır: فما أنا بالواني ولا الضَّرَعِ الغمر |
| Erken Arapça kullanım | İbn Va‘le şiirinde acele etmeyip sabrettiğini ve kendisinin gevşek yahut toy bir zayıf olmadığını belirtir: أناةً وحلماً وانتظاراً بهم غداً / فما أنا بالواني ولا الضَّرَعِ الغُمْرِ |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinde ضرع kökü, fiziksel yumuşaklık, eğilme ve beslenme organı olan meme semantiği üzerinden şekillenmiştir. İbranicede ז-ר-ע kökü doğrudan tohum ve yayılma ile ilişkilenirken, Arapçadaki ضاد harfinin özgül yapısı kökü fiziksel bir ezilme ve bükülme çizgisine taşımıştır. Arapçada bu kök, hayvan memesi anlamındaki isim ile memeye uzanan yavrunun acziyeti ve boyun eğmesi anlamındaki fiili birleştiren özgün bir semantik eksen geliştirmiştir. Diğer Sami dillerinde boyun eğme ve yakarış kavramları çoğunlukla diz çökme veya secde etme eylemleri üzerinden kurulurken, Arapçada yavrunun besin kaynağı karşısındaki mutlak teslimiyeti ve bedensel zaafı metafizik bir tevazuya dönüştürülmüştür. Bu yöneliş, kökün türevlerinde hem muhtaçlığı hem de iki şey arasındaki biçimsel benzerliği ifade eden geniş bir kullanım alanı doğurmuştur.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Brown-Driver-Briggs.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Süt veren meme ve zayıf yavru | Beden dokusunun yumuşaklığından insanın kibir kırmasına ve yakarışına geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami geçişleri | Fiziksel zayıflık ve boyun eğme fiilleriyle fonetik ve anlamsal paralellik | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve doğrulanabilir Afroasyatik dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضرع | Anlamlı | Yumuşamak, zayıf düşmek, boyun eğmek | Memeden beslenen yavrunun zayıflığı ve insanın acz ile yönelişi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ضعر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanımı kayıtlı değildir |
| رضع | Anlamlı | Memeden süt emmek | Yavrunun doğrudan süt emme eylemi | Hedef kökle ortak çekirdek; Kur'an'da geçer |
| رعض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanımı kayıtlı değildir |
| عضر | Anlamlı | Katılık, men etme ve sertlik | Suyun veya bir hakkın engellenmesi, haksızlık | Hedef kökün yumuşaklık anlamına zıt yöndedir; Kur'an'da geçmez |
| عرض | Anlamlı | Ortaya çıkmak, genişlik, yan taraf | Bir şeyin görünmesi veya yüzeyinin genişlemesi | Genişlik ve görünürlük eksenidir; Kur'an'da geçer |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضرع | Merkez | Tevazu ve sığınma | Varlığın kendi aczini bilerek bir yavru gibi içtenlikle yumuşaması | İhtiyaç kaynaklı teslimiyet |
| خضع | Komşu | Boyun eğme | Bedensel ve biçimsel olarak başını öne eğme, otoriteye teslim olma | Daha çok dışsal ve bedensel eğiliş |
| خشع | Komşu | İçsel ürperme | Kalbin ve bakışların korku ve saygıyla sükûnete ermesi | Hissî ve manevi hareketsizlik |
| ذلل | Komşu | Alçalma | Bir zorlama veya durum sebebiyle direncin tamamen kırılması | Güçsüzlük ve boyunduruk hali |
| بسط | Komşu | Açılma ve isteme | İhtiyacını dile getirerek el açıp yayma hali | Talep ve yöneliş genişliği |
| استكبر | Zıt | Büyüklenme | Kendini büyük görerek hakikate ve kaynağa boyun eğmeyi reddetme | Katılık, direnç ve sahte güç iddiası |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضرع | Boyun büküp yalvarmak | Kökün meme ve zayıflık kökenli varoluşsal teslimiyet alanı | Kesin |
| Latince | Supplicare, humiliare | Diz çöküp yalvarmak, alçalmak | Supplicare bedensel eğilmeyi verir; memeden beslenme metaforunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | Supplicate, humble oneself | Yalvarmak, kendini alçaltmak | Dışsal eylemi karşılar; Arapçadaki organik zayıflık çağrışımını taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Flehen, sich demütigen | İçten yalvarmak, tevazu göstermek | Çaresiz yakarışı vurgular ancak kökün somut biyolojik bağı yoktur | Güçlü |
| Fransızca | Supplier, s'humilier | Yalvarmak, boyun eğmek | Hukuki ve ahlaki teslimiyeti verir; organik zayıflık boyutu eksiktir | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Lewis and Short ve Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَضَرُّعًا | İçten, gizli ve derin bir teslimiyetle yakarış | İbadet, dua ve kriz anlarında sığınma bağlamı; A‘râf 7:55, A‘râf 7:205, En‘âm 6:63 |
| يَتَضَرَّعُونَ / يَضَّرَّعُونَ | Zorluk ve musibetler karşısında boyun eğip tövbe etme | Toplumların darlık ve felaketlerle imtihan edilerek kibirlerinin kırılması; En‘âm 6:42, A‘râf 7:94, Mü'minûn 23:76 |
| تَضَرَّعُوا | Felaket anında gösterilmeyen pişmanlık ve teslimiyet | Kalplerin katılaşması sebebiyle ilahi ikaza rağmen boyun eğmeme kınaması; En‘âm 6:43 |
| ضَرِيعٍ | Kuru, beslemeyen, zehirli ve dikensi bitki | Cehennem ehlinin açlığını gidermeyen, besin değeri olmayan azap yiyeceği; Gâşiye 88:6 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bela ve musibet hikmeti | Allah'ın kullara sıkıntı vermesindeki gayenin onların kibrini kırmak ve onları boyun eğmeye yöneltmek oluşu | İnsan iradesinin acziyet itirafı |
| Fıkıh | İstiskâ ve hacet namazı | Yağmur duasına çıkarken süslü değil, eski elbiselerle, boynu bükük ve mütevazı bir halde bulunmanın gerekliliği | Şekilsel tevazu ve huşû hali |
| Tefsir | Dua adabı ve cehennem tasviri | Gizlilik ile yakarış arasındaki bağ ile ضَرِيع kelimesinin faydasız ve yakıcı bir gıda oluşunun tahlili | Ruhsal arınma ve ontolojik çaresizlik |
| Hadis | Beden zaafı ve dua hali | Zayıf düşmüş bedenlerin tasviri ve peygamberin afet anlarındaki yakarış biçimi | Biyolojik zayıflık ve ihlaslı sığınma |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulluk bilinci | Kibrin tasfiyesi | İbadeti mekaniklikten kurtarıp ihlasa bağlama | Kulun mutlak muhtaçlığını hissederek yaratıcıya yönelmesini kurar | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı | Epistemik tevazu | Dogmatik katılıktan ve peşin hükümden vazgeçme | Bilgisizliğini ve sınırlarını itiraf ederek hakikati kabule açık hale gelmektir | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve adalet | Despotizmin reddi | İktidar sahiplerinin kibirlenmesini engelleme | Yöneticinin aşkın irade karşısında boyun eğerek zulümden kaçınmasını sağlar | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet algısı | Mutlak sahiplik iddiasının kırılması | Tüketim azgınlığını ve şımarıklığı önleme | Varlığın asıl sahibinin kendisi olmadığını kavrayarak paylaşmaya açık hale gelmektir | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sistemin potansiyel boşluğu ve entropik dengeye teslimiyeti | Fizikte kapalı bir sistemin kendi direncini tüketerek dış kaynakla dengelenmesi ve sıfır enerji direncine yaklaşması hali | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Travma sonrası savunma mekanizmalarının çökmesi | Psikolojide bireyin narsisistik zırhının kriz anında parçalanarak kırılganlığını kabullenmesi ve yardım arayışına girmesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca elleri kaldırıp sesli veya şekli olarak acıklı bir dille dua etmeye indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kriz, musibet ve darlık süreçlerinde insanın katılaşmış egosunun kırılması, varoluşsal çaresizliğin idrak edilmesi ve ontolojik bir teslimiyete ulaşılması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Başlarına felaket gelen kavimlerin cezalandırılma sebebinin salt sözlü dua etmemeleri sanılması; oysa asıl meselenin kibir, kalp katılığının devamı ve dönüş yapmamak olduğunun gözden kaçması |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kibir ve kalp katılığına karşı önerdiği temel ahlaki ve ontolojik tutumu açıklar; insanın yaratıcısıyla kuracağı sahici ilişkinin acziyet bilincinden geçtiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin felaketlerle uyarılmasını anlatan kıssalarda ve dua adabını gizlilik ve saygı şartına bağlayan ahkâm ve ahlak ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Darlık ve sıkıntıların salt anlamsız bir ceza olduğu zannını yıkar; bunların kibri kırmak ve insanı öze döndürmek için birer uyarıcı imkân olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSüt veren meme dokusunun yumuşaklığı, sarkar vaziyeti ve bu memeden beslenmek zorunda olan yavrunun zayıf, dirençsiz ve bükülgen hali.
- Soyut anlamİnsanın yapay büyüklük iddialarından sıyrılarak kendi zayıflığını ve ihtiyacını itiraf etmesi, benlik katılığını kırıp mutlak güce sığınması.
- Sistematik karşılıkVarlık düzeninde direncin kırılarak besleyici ve koruyucu merkeze yönelindiği, kibrin yerini kırılganlık ve teslimiyete bıraktığı dinamik denge.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde varlığın dışa ve hakikate karşı koyduğu içsel direnci ve benlik sertliğini, bu dirence çarpan sarsıcı kriz, musibet veya baskıyı temsil eder. Direncin sıfıra yaklaşması (), kalpteki katılığın kırılarak yumuşama halini doğurur; bu durum zayıflık ve teslimiyet içindeki varlığın (), mutlak kudret ve besleyici kaynak olan merkeze () yönelmesini ve bağlanmasını zorunlu kılar.