عجب
ع - ج - ب
جذر- الورود: ٢٧
- الآيات: ٢٤
- الصيغ: ١٩
- المعاجم: ١٣
“Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir. “Me” “be”ye dönüşerek tuhaf şey, anlaşılmaz şey anlamlarına gelir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
“Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir. “Me” “be”ye dönüşerek tuhaf şey, anlaşılmaz şey anlamlarına gelir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٥٢٧باب العين و الجيم والباء معهما
)ع ج ب، ج ع ب، ب ع ج، مستعملات. ع ب ج، ج ب ع، ب ج ع مهملات(
عجب: عَجِبَ عَجَباً، وأمرٌ عجيبٌ عَجَبٌ عُجاب. قال الخليل: بينهما فرق. أما العجيب فالعجب، وأما العُجابُ فالذي جاوز حدّ العجب، مثل الطويل والطُّوال. وتقول: هذا العجب العاجب، أي: العجيب. والاستعجاب: شدّة التعجب، وهو مُسْتَعْجِبٌ ومُتَعَجِّبُ ممّا يرى. وشيء مُعْجِبٌ، أي: حَسَن. وأعجبني وأُعْجِبْتُ به. وفلان
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٣٩العجيب: الأمر يُتَعَجَّبُ منه، وكذلك العُجابُ بالضم؛ والعُجَّابُ بالتشديد أكثر منه. وكذلك الأعجوبة. وقولهم: عجبٌ عاجبٌ، كقولهم: ليل لائل، يؤكَّد به. والتعاجيب: العجائب، لا واحد لها من لفظها. ولا يجمع عَجَبٌ ولا عجيب. ويقال جمع عجيبٍ عجائب، وأعاجيب. وعجبت من كذا وتعجَّبت منه، واستعجبت بمعنًى. وعجّبت غيري تعجيباً. وأعجبني هذا الشيء لحُسْنهِ. وقد أعجبَ فلانٌ بنفسه، فهو مُعْجَبٌ برأيه وبنفسه، والاسم
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٬٨٠٦باب العين والجيم مع الباء
عجب ، عبج ، جبع ، جعب ، بعج : مستعملات .
عجب : قال الله جلّ وعزّ : ( طِينٍ لاَّزِبٍ بَلْ عَجِبْتَ وَيَسْخُرُونَ ) ( الصَّافات : 12 ) قرأ حمزة والكسائي : ( بل عجبتُ ويسخرون ) بضم التاء ، وهكذا قرأ عليّ وابن عباس . وقرأ ابن كَثِير ، ونافع ، وابن عامر ، وعاصم ، وأبو عمرو : ( طِينٍ لاَّزِبٍ ) ( الصَّافات : 12 ) بنصب التاء . وقال الفراء : والعجب وإن أسند إلى الله تعالى فليس
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٧٬٢٢٢(باب العين والجيم وما يثلثهما)
(عجد) العين والجيم والدال ليس بشيء، على أنهم يقولون: العُجْد: الزبيب. ويقال هو العُنْجُد.
(عجر) العين والجيم والراء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على تعقد في الشيء ونُتوٍّ مع التواء. من ذلك العَجَر: مصدر قولك عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً. والأعجر النّعت. والعُجْرة: موضع العَجَر. ويقال: حافر عَجُِرٌ: صلب شديد. قال مَرَّار بن مُنْقِذ:
سائلٍ شمراخُه ذي جُبَبٍ *** سَلِط السُّنبُك
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٢١٩- العجب والتعجب: حالة تعرض للإنسان عند الجهل بسبب الشيء، ولهذا قال بعض الحكماء: العجب ما لا يعرف سببه، ولهذا قيل: لا يصح على الله التعجب؛ إذ هو علام الغيوب لا تخفى عليه خافية. يقال: عجبت عجبا، ويقال للشيء الذي يتعجب منه: عجب، ولما لم يعهد مثله عجيب. قال تعالى: ﴿أكان للناس عجبا أن أوحينا﴾ [يونس/2]، تنبيها أنهم قد عهدوا مثل ذلك قبله، وقوله: ﴿بل عجبوا أن جاءهم﴾ [ق/2]، ﴿وإن تعجب فعجب قولهم﴾
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٣٦٧ع ج ب
قصة عجب.
وأبو العجب: الشعوذيّ وكلّ من يأتي بالأعاجيب.
وهو تعجابة كتلعابة: للكثير الأعاجيب.
وعن عبض العرب: ما فلان إلا عجبة من العجب.
والاستعجاب: فرط التعجب.
قال أوس: ومستعجب مما يرى من أناتنا ولو زبنته الحرب لم يترمرم ومن المستعار: عجب الكثيب: لما استدق من مؤخّره.
قال لبيد: تجتاف أصلاً قالصاً متنبّذاً بعجوب أنقاء يميل هيامها
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٧٬٠٢٩العُجْبُ والعَجَبُ: إِنكارُ ما يَرِدُ عليك لقِلَّةِ اعْتِـيادِه؛ وجمعُ العَجَبِ: أَعْجابٌ؛ قال:
يا عَجَباً للدَّهْرِ ذِي الأَعْجابِ، * الأَحْدَبِ البُرْغُوثِ ذِي الأَنْيابِ وقد عَجِبَ منه يَعْجَبُ عَجَباً، وتَعَجَّبَ، واسْتَعْجَبَ؛ قال: ومُسْتَعْجِبٍ مما يَرَى من أَناتِنا، * ولو زَبَنَتْهُ الـحَرْبُ لم يَتَرَمْرَمِ والاسْتِعْجابُ: شِدَّةُ التَّعَجُّبِ.
وفي النوادر: تَعَجَّبنِـي فلانٌ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٥٨٢* ع ج ب * * العَجَبُ * و * العُجَابُ * بالضم الأمر الذي يتعجب منه وكذا * العُجَّابُ * بتشديد الجيم وهو أكثر وكذا * الأُعْجُوبَةُ * و * التَعَاجِيبُ * العجائب ولا يجمع * عَجَبٌ * ولا * عَجيبٌ * وقيل جمع عجيب * عَجَائِبُ * مثل أفيل وأفائل وتبيع وتبائع وقولهم * أعَاجِيبُ * كأنه جمع * أُعْجُوبةٍ * مثل أُحدوثة وأحاديث و * عجِبَ * منه من باب طرب و * تَعَجَّبَ * و * اسْتَعْجَبَ * بمعنى و * عَجَّبَ *
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٩٬٥٤٥العجب، بالفتح وبالضم، من كل دابة: ما انضم عليه الورك من أصل الذنب المغروز في مؤخر العجز، وقيل هو أصل الذنب كله. وقال اللحياني: هو أصل الذنب وعظمه؛ وهو العصعص، أو هو رأس العصعص وفي الحديث: كل ابن آدم يبلى إلا العجب وفي رواية إلا عجب الذنب، وهو العظم الذي في أسفل الصلب عند العجز؛ وهو العسيب من الدواب. ويقال: هو كحب الخردل. وعبارة الزمخشري في الفائق: أنه عظم بين الأليتين. ونقل شيخنا عن عناية الخفاجي
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٦٬٦٠٢عَجِبَ مِنْهُ
1 عَجِبَ مِنْهُ ذ , (S, O, Msb, K,) [and لَهُ, as shown by what follows,] aor. عَجَبَ , inf. n. عَجَبٌ; (Msb, TA;) and منه ↓ تعجّب, and ↓ استعجب منه, (S, O, Msb, K,) which two are syn. each with the other, (S, O, K,) and with the first also; (S, K;) all signify He wondered at it; i. e. he deemed it strange, extraordinary, or improbable, said of a thing occurring, or presenting
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬١٥٩عَجِبَ
عَجِبَ A ( n. ac. عَجَب 4 )
a. [ Min or La ], Wondered, marvelled at; was astonished at.
عَجَّبَ
عَجَّبَ II ,
a. Astonished, caused to wonder.
أَعْجَبَ
أَعْجَبَ IV ,
a. see II .
b. [ pass. ] [ Bi ], Admired, was astonished at, was struck with; was infatuated with ( himself ).
تَعَجَّبَ
تَعَجَّبَ V , اِسْتَعْجَبَ X
a. [ Min ], see I .
عَجْب
عَجْب 1 , ( pl. عُجُوْب 27 ),
a.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٣٠٬٦٨٠عجب
عَجِبَ - يَعْجَبُ - عَجَبٌ - عَجَبَاً - عَجِيْب - عُجَاب - أَعْجَبَ - يُعْجِبُ
عَجِبَ - يَعْجَبُ + الأمر أو الشيء + لكائن: يكون غريباً منكراً يصعب تصديقه وقبوله
﴿أكان للناس عجبا أن أوحينا إلى رجل منهم أن أنذر الناس﴾
عَجِبَ - يَعْجَبُ + الكائن + من أمر أو شيء: يندهش منه ويستغربه فينكره ولا يصدقه: يُكبِره ويعتبره عظيماً وفريداً وحسناً،
الصيغ(١٩)
- عَجَبًاŞaşılacak(فَعَلًا)×٤
- أَعْجَبَتْكُمْSizi hayret ettirdi(أَفْعَلَتْكُمْ)×٢
- أَعْجَبَكَSeni hayrete düşürdü(أَفْعَلَكَ)×٢
- أَوَعَجِبْتُمْŞaşırdınız mı?(أَوَفَعِلْتُمْ)×٢
- تُعْجِبْكَSeni hayrete düşürmesin(تُفْعِلْكَ)×٢
- عَجِيبٌAcayip(فَعِيلٌ)×٢
- أَتَعْجَبِينَŞaşırır mısın?(أَتَفْعَلِينَ)×١
- أَعْجَبَHayret ettirdi(أَفْعَلَ)×١
- أَعْجَبَكُمْSizi hayrete düşürdü(أَفْعَلَكُمْ)×١
- تَعْجَبُونَŞaşırırsınız(تَفْعَلُونَ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤٢ (الإجمالي: ١٨٩)
- زهق
الآيات المشتركة: ٢ · Zehuk suyu çekilmiş kuyu demektir
- نذر
الآيات المشتركة: ٥ · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
- ولد
الآيات المشتركة: ٤ · “Yavru” demektir
- كفر
الآيات المشتركة: ٨ · Hufre, çukur demektir
- دنو
الآيات المشتركة: ٤ · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
- رجل
الآيات المشتركة: ٣ · Rical ayak demektir
- مول
الآيات المشتركة: ٣ · Onların malları
- فلح
الآيات المشتركة: ٢ · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
- قول
الآيات المشتركة: ١١ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- أله
الآيات المشتركة: ١٣ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- جيأ
الآيات المشتركة: ٤ · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- ذكر
الآيات المشتركة: ٤ · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
الآيات التي ورد فيها(٢٤)
أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ …
Şaşılacak
أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كَانُوا مِنْ آيَاتِنَا عَجَبًا
Şaşılacak
قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا
Şaşılacak
قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا
Şaşılacak
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عجب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كبر, غر, دهش |
| Zıt Kök | ألف |
| Çekirdek Özet 1 | Alışılmışın dışına çıkma, sebebi bilinmeyen sıra dışı durumla karşılaşma ve kuyruk sokumu/temel dayanak noktası |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın zihinsel alışkanlıklarını kıran ilahi tasarruflara şaşırması veya geçici dünyevi unsurlara aldanarak kendini büyük görmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bilişsel sınırların farkına varılması veya tersine bu sınırların inkârıyla kibre ve aldanışa düşülmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki zihinsel sarsıntı ve hayranlık boyutunu göz ardı edip yalnızca ahlaki bir kusur olan 'ucub' (kibir) kavramına indirgemek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عج | Ses çıkarmak, bağırmak, yoğunluk, kabarma ve kökten gelen bir kuvvetle harekete geçmek. Bu çekirdek عجز kökünde geride kalıp acze düşmeyi, عجف kökünde zayıflığı, عجل kökünde hız ve telaşı, عجم kökünde ise kapalı ve anlaşılmaz olmayı ifade eder. | ب | Katılan dudak sesi harfi, içsel sarsıntıyı ve yoğunluğu dışa dönük bir hayret, kabarma veya bir dayanak noktasına (kuyruk sokumu kemiği) bağlayarak somut bir merkez üzerinden dışavurur. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz | Görme, idrak etme, bir nesneye veya olguya doğrudan yönelme |
| ج | Değnek, deve | Ağırlık taşıma, bir yükün altında toplanma, yükselme ve hareket |
| ب | Ev, çadır | Sınır, iç mekân, bir mahalde karar kılma veya bir şeye dâhil olma |
| عجب | Gözün sıra dışı bir yük ve kabarma ile karşılaşıp bir sınırda duraklaması | Bakışın alışılmış kalıpların ötesinde bir büyüklük veya gariplik görerek idrak sınırında hayrete düşmesi veya kişinin kendi nefsini aşırı büyüterek sınırını aşması hareketini türetir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlılarda kuyruk sokumu, omurganın bittiği ve kuyruğun çıktığı kök kemik; kum tepelerinin incelerek son bulduğu dip kısımları. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Evs b. Hacer'e ait beyitte aşırı hayret etme ve şaşkınlık anlamında kullanılmıştır: ومستعجب مما يرى من أناتنا / ولو زبنته الحرب لم يترمرم |
| Erken Arapça kullanım | Lebîd b. Rebîa kum tepelerinin dip kısımlarını (عُجُوب) tasvir ederken bu kökü fiziksel anlamında kullanmıştır: تجتاف أصلاً قالصاً متنبّذاً / بعجوب أنقاء يميل هيامها |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dillerinde عجب kökü, biçimsel ve anlamsal açıdan ağırlıklı olarak Güney Sami ve Arapça sahasında genişlemiş bir yapı sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice/Süryanice) Arapçadaki 'hayret etme, kendini beğenme' anlam örgüsünü doğrudan karşılayan birebir ses denkliği sınırlıdır; bu dillerde hayret ve şaşkınlık daha çok 't-m-h' veya 'f-l-’' kökleriyle ifade edilir. Ancak kökün fiziksel çekirdeği olan kuyruk sokumu, kalınlaşma, kabarma ve son nokta anlamı, genel Sami dil katmanındaki organik ve anatomik köklerle paralellik gösterir. Arapçada bu kök, hem fiziksel olarak omurganın temel dayanağı olan son kemiği (عَجْب) hem de zihinsel olarak alışılmışın dışındaki bir büyüklük veya gariplik karşısında zihnin sarsılmasını (عَجَب) ifade edecek şekilde özgün bir semantik sıçrama yaşamıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عجب kökünün çift asıllı (kuyruk sokumu kemiği ve büyüklük/hayret) yapısı | Omurganın kök kemiğindeki kabarma ve dayanma noktası, zihinde bir durumun büyümesi, kabarması ve alışılagelmiş sınırların dışına taşarak hayret uyandırmasıyla kavramsal bağ kurar. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde hayret, büyüklük ve kabarma anlamları | Kuzeybatı Sami dillerinde sınırlı olmakla birlikte, kök Arapçada hem psikolojik bir hayret durumunu hem de anatomik bir yapıyı birleştiren özgün bir gelişme göstermiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu fonetik dizilişle doğrulanmış kesin bir akrabalık tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عجب | Anlamlı | Şaşırmak, beğenmek, kuyruk sokumu | Hedef köktür; alışılmamış durum karşısında hayrete düşmeyi veya bir şeyin göze hoş gelmesini anlatır. | Kur'an'da geçer |
| عبج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız bir anlam alanı oluşmamıştır. | Kur'an'da geçmez |
| جعب | Anlamlı | Toplamak, sadak (okluk) içine koymak | Nesneleri bir araya toplayıp bir kapta veya mahfazada biriktirme hareketidir. | Kur'an'da geçmez |
| جبع | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Kullanım dışı veya tali kabul edilmiş bir diziliştir. | Kur'an'da geçmez |
| بعج | Anlamlı | Yarıp açmak, deşmek | Karnı veya bir nesneyi yararak içindekini dışarı çıkarma eylemidir. | Kur'an'da geçmez |
| بجع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan mühmele bir diziliştir. | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عجب | Merkez | Hayret, alışılmışın dışına çıkış, büyüklük | Alışılmadık bir durum karşısında zihnin sarsılması veya bir nesnenin nefse çekici gelmesi | Zihinsel intibakın kırılarak olayın büyüklüğü karşısında duraklama hali |
| كبر | Komşu | Büyüklük, ululuk | Salt hacimsel veya manevi büyüklüğü ifade eder; hayret şartı içermez | Kendini başkalarından üstün tutma ve hakkı inkâr etme yönü baskındır |
| غر | Komşu | Aldanış, yanılgı | Görünüşe kanarak gerçek dışı bir güven hissetme halidir | Bir şeyin cazibesine kapılıp ardındaki tehlikeyi fark edememe durumu |
| دهش | Komşu | Akıl tutulması, şaşkınlık | Ani bir korku veya beklenmedik durum karşısında aklın bocalayıp donakalmasıdır | İçinde hayranlık veya kendini beğenme boyutu barındırmaz |
| ألف | Zıt | Alışkanlık, ünsiyet, kaynaşma | Bir duruma bütünüyle alışma, kanıksama ve onda sıra dışılık görmeme halidir | Bilinirlik ve sıradanlık dolayısıyla hayretin ve yadırgamanın tamamen kalkması |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عجب | Hayret etmek, beğenmek, kendini büyük görmek | Hem dışsal bir olayın garipliğine şaşırmayı hem de bir güzelliğe vurulmayı veya kibirlenmeyi kapsar. | Kesin |
| Latince | Mirari, admirari | Hayret etmek, hayran kalmak | Dışsal bir hadiseye şaşma ve hayranlığı tam karşılar; ancak kökün ahlaki bir sapma olan 'ucub' (kibir) katmanını doğrudan içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Wonder, amaze, pride | Şaşırmak, hayran olmak, kendini beğenmek | 'Wonder' bilişsel şaşkınlığı ve merakı, 'amaze' büyülenmeyi, 'pride' ise kendini beğenme boyutunu parça parça karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Staunen, wundern | Hayret etmek, şaşakalmak | Bilişsel sarsıntı ve hayret yönünü iyi verir; dünyevi güzellik karşısındaki ayartıcı büyülenmeyi tam olarak taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | S'étonner, admirer | Şaşırmak, hayranlık duymak | Düşünsel hayreti ve estetik beğeniyi karşılar; Arapçadaki kuyruk sokumu gibi fiziksel çekirdek çağrışımları barındırmaz. | Güçlü |
المصدر Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَجَبًا / عَجِيبٌ / عُجَابٌ | Akıl almaz, sıra dışı, benzersiz durum | İnkârcıların peygamberlik ve diriliş karşısındaki haksız şaşkınlığı veya cinlerin Kur'an'ın eşsizliği karşısındaki haklı hayreti; Yûnus 10:2, Kehf 18:9, Sâd 38:5, Cinn 72:1. |
| أَعْجَبَ / تُعْجِبْكَ | Cazip gelmek, hayran bırakmak, büyülemek | İnkârcıların malı, fiziksel durumu veya dünya hayatının aldatıcı yeşilliğinin insan nefsine hoş görünmesi; Bakara 2:221, Tevbe 9:55, Hadîd 57:20, Münâfikûn 63:4. |
| أَعْجَبَتْكُمْ | Kendi çokluğuna güvenip böbürlenmek | Sayısal üstünlüğün gurur ve rehavet doğurması; Tevbe 9:25 bağlamı (Huneyn günü). |
| أَوَعَجِبْتُمْ / أَتَعْجَبِينَ | Bilişsel uyarı ve yadırgama sorusu | İlahi kudretin ve vahyin insan elçilerle tebliğ edilmesinin tabiiliğini hatırlatan soru kipi; A'râf 7:63, Hûd 11:73. |
| تَعْجَبْ / تَعْجَبُونَ | Hakiki şaşkınlık konusu | Asıl şaşılması gerekenin açık delillere rağmen inkârda direnilmesi olduğunu bildiren bağlam; Ra'd 13:5, Necm 53:59. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'a 'taaccüb' nispet edilip edilemeyeceği | Bilgisizlikten doğan hayretin Allah hakkında muhal oluşu; ayetlerdeki ifadenin ilahi rıza veya azametin izharı olarak tevili | Bilgisizlik boyutundan arındırılıp ilahi takdirin ve büyüklüğün tecellisine yoğunlaşma |
| Fıkıh | Amellerin geçerliliği ve ihlas | İbadet eden kişinin ameline güvenip kendini beğenmesi (ucub) halinin sevabı yok edip etmeyeceği | Amelde ihlası zedeleyen içsel bir ahlaki afet olarak daralma |
| Tefsir | Muhatabın psikolojik durumu ve vahyin konumu | İnkârcıların peygamberi beşer olduğu için yadırgamaları ile müminlerin/cinlerin ilahi kelam karşısındaki derin sarsıntısı | Zihinsel şaşkınlığın epistemik ve ontolojik temellerine yönelme |
| Hadis | İnsanı helake sürükleyen içsel haller | Kişinin kendi nefsini, fikrini ve amelini kusursuz görmesi (مُعْجَبٌ بِنَفْسِهِ) | Bireysel helak sebebi olan gizli kibir ve aldanış haline yoğunlaşma |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve ihlas ahlakı | Ucubdan arınma | Ameli Allah'tan bilme | Kulun kendi dindarlığını ve amellerini beğenerek ilahi lütfu unutmasını engeller. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik uyanış | Hayret duygusu | Bilgide tefekküre sevk | Alışılmış kabullerin ötesine geçerek hakikatin derinliğini araştırmaya yönlendirir. | Güçlü |
| Siyasi | Güç ve ordu yapılanması | Çoklukla övünmeme | Rehaveti ve kibri önleme | Askeri veya idari kadroların sadece sayısal üstünlüğe güvenerek stratejik zaafa düşmesini önler. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve piyasa cazibesi | Görünüşe aldanmama | Niteliksel dengeyi koruma | Mal ve meta çokluğunun göz alıcılığına kapılmayıp meşruiyet ve helallik kriterini korumayı sağlar. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Anomaliler ve tekillik (singularity) durumları | Sistemde genel geçer denklemlerin ve standart modellerin açıklayamadığı, eğrinin beklenmedik şekilde saptığı veya sonsuza gittiği durumlar; sistemin olağan dışı tepki vermesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel uyumsuzluk (cognitive dissonance) ve narsisistik körleşme | Bireyin veya toplumun mevcut inanç kalıplarını aşan yeni bir veriyle karşılaştığında yaşadığı zihinsel kriz ya da kendi benliğini aşırı yücelterek dış gerçekliğe kapanması. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca 'acayip/tuhaf şeyler' veya sadece tasavvufi bir kavram olan 'ucub' (kendini beğenme) ile sınırlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem hakikatin insanı sarsan ihtişamı karşısındaki yapıcı hayreti hem de nefsin aldatıcı güzellikler veya sayısal üstünlükler karşısında kapıldığı yıkıcı büyülenmeyi içeren çift yönlü bir idrak sürecidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnkârcıların vahye ve dirilişe karşı gösterdikleri 'şaşkınlık' tavrının mantıksal bir itiraz değil, zihinsel bir tembellik ve alışkanlık esareti olduğu gerçeğinin gözden kaçırılması. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an muhatabının zihin dünyasını yeniden inşa ederken neyin gerçekten şaşılacak bir mucize olduğunu (vahiy, yaratılış, diriliş) ve neyin asla hayran kalınmaması gereken geçici bir serap olduğunu (dünya süsü, kuru kalabalık) ayırt eden temel bilişsel teraziyi kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlik kurumunun beşeriliğiyle ilgili itirazları ele alan ayetlerde, ölümden sonra dirilişi imkânsız gören müşrik zihniyetinin eleştirisinde ve münafıkların dış görünüşüne/mallarına aldanmayı yasaklayan uyarılarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çoğunluğun, zenginliğin veya fiziksel cazibenin bizatihi bir hakikat veya üstünlük ölçüsü olduğu yanılgısını kökten yıkar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamCanlılarda omurganın dayandığı kuyruk sokumu kemiği; kum tepelerinin incelip bittiği son dayanak noktası.
- Soyut anlamAlışılmış sınırların, ölçülerin ve beklentilerin dışına çıkan bir nesne veya hadise karşısında zihnin sarsılması, bu sarsıntının hayranlığa veya kendini büyüterek kibre dönüşmesi.
- Sistematik karşılıkİdrak mekanizmasının olağan durum eşiğini () aşan bir veri () ile karşılaştığında verdiği sarsılma tepkisi; bu tepkinin hakikate açılan hayret () veya kibre sapan aldanış () yollarına ayrılması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde fonksiyonu عجب kökünün ürettiği tepkiyi temsil eder. , muhatabın karşılaştığı olguyu; ise zihinsel alışkanlık veya sıradanlık eşiğini gösterir. Bir olgu bu eşiği aştığında (), eğer bilişsel yönelim hakikate ve tevhide doğru pozitif bir eğilim sergiliyorsa (), tepki yapıcı bir hayrete ve idrake () dönüşür (örneğin Kur'an'ı işiten cinlerin hayranlığı). Eğer bu yönelim içe kapanıp benliği veya dünyalığı putlaştıran negatif/sıfır bir eğilim taşıyorsa (), tepki kibre, böbürlenmeye ve aldanışa () savrulur (örneğin münafıkların görünüşü veya Huneyn'deki çokluk gururu).