عصي
ع - ص - ي
جذر- الورود: ٣٢
- الآيات: ٣٢
- الصيغ: ٢٢
- المعاجم: ٨
معناه في القرآن: İsyan eder
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: عصو/ي · عصى
ملاحظاتي
المعاجم(٨)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٤١٧باب العين والصّاد وواي معهما
ع ص و، ع ص ي، ع و ص، ع ي ص، ص ع و، ص و ع، و ص ع مستعملات
عصو، عصي:
العصا: جماعة الإسلام، فمن خالفهم فقد شقّ عصا المسلمين.
والعصا: العود، أنثى عصا وعَصَوان وعِصِيّ.
وعَصِيَ بالسّيف: أخذه أخذ العصا، أو ضرب به ضربه بالعصا. وعصا يعصو لغة. قال:
وإنَّ المشرفيةَ قد عَلِمْـتُـمْ إذا يَعْصَى بها النَّفرُ الكرامُ
والعصا: عرقوة الدّلو، والإثنان عَصَوانِ، قال:
فجاءتْ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٧٤المدخل: عصىالعَصَى مقصورٌ: مصدر قولك عَصِيَ بالسيف يَعْصى، إذا ضرَب به. قال جرير:
تَصِفُ السيوفَ وغيركم يَعْصى بها يا ابن القُيونِ وذاك فعل الصَيْقَـلِ
والعِصْيانُ: خلاف الطاعة. وقد عَصاهُ يَعْصيهِ عَصْياً ومَعْصِيَةً؛ فهو عاصٍ وعَصِيٌّ. وعاصاهُ أيضاً مثل عَصاهُ، واسْتَعْصى عليه. واعْتَصَتَ النواةُ، أي اشتدَّت. وأعْصى الكَرْمُ، إذا أخرج عيدانَه. والعاصي: العِرْقُ الذي لا يرقأ. وقال:
صَرَتْ نظرةً لو
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٠٬٦٤٩المدخل: عصو/ي(باب العين والصاد وما يثلثهما)
(عصف) العين والصاد والفاء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على خِفّةٍ وسرعة. فالأوَّل من ذلك العَصْف: ما على الحبِّ من قُشور التّبن. والعَصْف: ما على ساق الزَّرع من الوَرَق الذي يَبس فتفتَّت، كل ذلك من العَصْف. قال الله سبحانه:﴿فَجَعَلَهُم كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ﴾ [الفيل 5]، قال بعضُ المفسِّرين: العصف: كلُّ زرعٍ أُكِل حَبُّه وبقي تبنُه. وكان ابنُ الأعرابي يقول: العَصْف: ورقُ كلِّ
(باب العين والصاد وما يثلثهما) (عصف) العين والصاد والفاء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على خِفّةٍ وسرعة. فالأوَّل من ذلك العَصْف: ما على الحبِّ من قُشور التّبن. والعَصْف: ما على ساق الزَّرع من الوَرَق الذي يَبس فتفتَّت، كل ذلك من العَصْف. قال الله سبحانه:﴿فَجَعَلَهُم كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ﴾ [الفيل 5]، قال بعضُ المفسِّرين: العصف: كلُّ زرعٍ أُكِل حَبُّه وبقي تبنُه. وكان ابنُ الأعرابي يقول: العَصْف: ورقُ كلِّ نابت. ويقال: عَصَفْتُ الزَّرْعَ، إذا جَزَزْتَ أطرافَه وأكلتَه، كالبقل. ويقال: مكانٌ مُعْصِف، أي كثير العَصْف. قال: إذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها *** زانَ جَنابِي عَطَنٌ مُعْصِفُ([1]) ويقال للعَصْف: العَصِيفة والعُصافة. قال الفرّاء: إذا أخذْتَ العصيفةَ عن الزَّرع فقد اعتُصِف. والريح العاصف: الشَّديدة. قال الله تعالى: ﴿جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ﴾ [يونس 22]. هذا الذي ذكره الخليل، ومعنى الكلام أنَّها تستخِفُّ الأشياءَ فتذهبُ بها تَعصِف بها. ويقال أيضاً: مُعْصِف ومُعْصِفة. قال العجَّاج: * والمُعْصِفاتِ لا يَزَلْنَ هُدَّجا([2]) * وقال بعض أهلِ العلم: ريح عاصفةٌ نعتٌ مبنيٌّ* على فَعَلَتْ عَصَفتْ. وريح عاصفٌ: ذات عُصُوف، لا يُراد به فَعَلَت، وخرجَتْ مخرجَ لابنٍ وتامِر. ومن قياس الباب: النَّاقة العَصُوف: التي تَعصِف براكبها فتمضي كأنّها ريحٌ في السُّرعة. ويقال أعصفَتْ أيضاً. والحَرب تَعْصِف بالقوم: تذهبُ بهم. قال الأعشَى: في فيلقٍ جأوَاءَ ملمومةٍ *** تَعْصِفُ بالدَّارع والحاسرِ([3]) ونعامةٌ عَصوفٌ: سريعة. وقد قلنا إنَّ العَصْف: الخِفَّة والسُّرعة. ومن الباب: عَصَف واعتصف، إذا كسب. وذاك أنّه يخفُّ([4]) في اكتداحِه. قال: * من غير [ما] عَصْفٍ ولا اصطراف([5]) * وهو ذو عَصْفٍ، أي حيلة. (عصل) العين والصاد واللام أصلٌ واحدٌ صحيح يدلُّ على اعوجاج في الشيء، مع شدَّةٍ وكَزَازة. قال أهل اللُّغة: العَصل: اعوجاجُ الناب مع شِدّته. قال: * على شَنَاحٍ نابُه لم يَعْصَلِ([6]) * والأعصل من الرِّجال: الذي عصِلَت ساقُه وذِراعُه، أي اعوجَّتا اعوجاجاً شديداً. والشّجرة العَصِلة: العَوجاء التي لا يُقدَر على إقامتها. وسهمٌ أعصلُ: معوجّ. قال لبيد: فرميت القوم رِشقاً صائباً *** ليس بالعُصْل ولا بالمفتَعَل([7]) وقال في الشَّجر: وقَبيلٌ من عُقيلٍ صادقٌ *** كلُيوثٍ بين غابٍ وعَصَلْ([8]) أراد بالعُصْل في البيت الأوّل السِّهامَ المعوجّة. يقول: لم تُفْتَعَلْ تلك الساعة عند الحاجة إليها ولكنَّها عملت من قبل. ويقال: عَصَل السَّهمُ وعَصِل، إذا اضطرب حين يُرسَل، لعِوَج فيه أو سوء نزع. وعَصِل الكلبُ، إذا طرد الطَّريدةَ ثم اضطرب والتوى يأساً منها. وشجرةٌ عصلاءُ: طالت واعوجَّت. وتشبّه بها المهزولة. [قال]: ليست بعَصْلاءَ تَذْمِي الكلبَ نَكهتها *** ولا بعنْدَلةٍ يَصْطَكُّ ثدياها([9]) والعَصَل: التواءٌ في عسيب الذَّنَب حتى يبرُزَ بعضُ باطنِه الذي لا شَعَْر عليه. وهو فرسٌ أعصل. والأعْصال: الأمعاء، وهو القياس وذلك لالتوائها في طُول. قال: * يرمي به الجَزْعُ إلى أعْصالها([10]) * والعَصَل: صلابةٌ في اللَّحم، ومنه أيضاً عَصَّلَ يُعَصِّلُ تَعْصِيلا، إذا أبطأ قال: * فَعَصَّلَ العَمْرِيُّ عَصْلَ الكلبِ([11]) * (عصم) العين والصاد والميم أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يدلُّ على إمساكٍ ومنْع وملازمة. والمعنى في ذلك كلِّه معنىً واحد. من ذلك العِصْمة: أن يعصم اللهُ تعالى عَبْدَه من سوءٍ يقع فيه. واعتصم العبدُ بالله تعالى، إذا امتنع. واستَعْصَم: التجأ. وتقول العربُ: أعْصَمتُ فلاناً([12]) ، أي هيّأتُ له شيئاً يعتصم بما نالته يدُه أي يلتجئ ويتمسَّك به. قال النَّابغة: يَظلُّ مِن خوفِه المَلاَّحُ مُعتَصِماً *** بالخيزُرانةِ من خوفٍ ومن رَعَدِ([13]) والمُعْصِم من الفرسان: السيِّئ الحال في فُرُوسَتِه، تراه يمْتَسِك بُعرْف فرسِه أو غيرِ ذلك. قال: إذا ما غَدَا لم يُسْقِطِ الرَّوْعُ رُمْحَه *** ولم يَشْهَدِ الهَيجا بألْوَثَ مُعْصِمِ([14]) والعِصْمَةُ: كلُّ شيءٍ اعتصَمْتَ به. وعَصَمَهُ الطَّعَامُ: منعه من الجُوع. ومن الباب العَصِيمُ، وهو الصَّدَأُ من الهِناء والبَوْل يَيْبَسُ على فخِذ الناقة. قال: وأَضحى عن مِراسِهِمُ قتيلاً *** بلَبَّتِه سَرائحُ كالعَصيم([15]) وأثَر الخِضاب عَصيم، والمُعصَم: الجِلد لم يُنَحَّ وبرُه عنه، بل أُلزِم شعرَه لأنه لا يُنْتَفع به. يقال: أعصَمْنا الإهاب. قال الأصمعي: العُصْم: أثر كلِّ شيء من وَرْس أو زَعْفَرانٍ أو نحوه. قال: وسمعتُ امرأةً من العرب تقول لأخُرى: "أعطِيني عُصْم حِنَّائِكِ" أي ماسَلَتِّ منه. ويقال: بيده عُصْمَة خَلُوقٍ، أي أثره. قلنا: وهذا الذي ذكره الأصمعي من كلام المرأةِ مخالفٌ لقوله إن العُصْم: الأثَر، لأنها لم تَسْأل الأثر. والصحيح في هذا أن يقال العُصْم: الحِنّاء؛ ما لزِم يدَ المختضِبَةِ، وأثرُه بعد ذلك عُصْم، لأنَّه باقٍ ملازم. ومما قِيس على عُصْمِ الحِنَّاء: العُصْمة: البياض يكون برُسْغ ذي القوائم. من ذلك الوَعِلُ الأعصم، وعُصْمَتُه: بياضٌ في رُسغِه، والجمع من الأعصم عُصْم وقال: مَقاديرُ* النُّفوس مؤقَّتات *** تَحُطُّ العُصْمَ من رأس اليَفَاعِ وقال الأعشى: قد يَتْرُكُ الدّهرُ في خُلَقَاءَ راسيةٍ *** وَهْياً ويُنْـزِل منها الأعصمَ الصَّدَعا([16]) ويقال: غرابٌ أعْصَم، إذا كان ذلك الموضع منه أبيض، وقلّما يُوجَد. قال ابنُ الأعرابيّ: العُصْمة في الخيل بياضٌ قلَّ أو كثُر، باليدين دون الرجلين فيقولون: هو أعصَمُ اليدين. وكلُّ هذا قياسُه واحد، كأنَّ ذلك الوَضَحَ أثرٌ ملازمٌ لليد كما قلناه في عصم الحنَّاء.ومن الباب العِصْمة: القِلادة، سمِّيت بذلك للزومِها العُنق. قال لبيدٌ فجمعها على أعصام، كأنه أراد جمع عُصْم: حتَّى إذا يَئِس الرُّماةُ وأرسَلُوا *** غُضْفاً دواجنَ قافِلاً أعصامُها([17]) ومن الباب: عِصام المحْمِل: شِكاله وقَيْدُه الذي يُشَدُّ به عارضاه. وعصامُ القِربة: عِقالٌ نحو ذراعين، يُجعلُ في خُرْبَتي المزداتين لتلتقيا. وقد أعْصَمْتهما: جعلت لهما عِصاماً. قال تأبَّط شراً: وقِرْبةِ أقوامٍ جعلتُ عصامَها *** على كاهلٍ مِنِّي ذَلولٍ مُرَحَّلِ([18]) قال: ولا يكون للدَّلْوِ عِصام. ومن الباب مِعْصم المَرْأة، وهو موضعُ السِّوارَين مِن ساعدَيها. وقال: فاليومَ عندك دَلُّها وحديثُها *** وغَداً لغيرك كَفُّها والمِعصمُ([19]) وإنما سمِّي مِعْصماً لإمساكه السِّوار، ثم يكون معصماً ولا سِوار. ويقال: أعصَمَ به وأخْلَدَ، إذا لزِمَه. وعِصامٌ: رجل([20]) . والعرب تقول عند الاستخبار: "ما وراءَكَ يا عصام؟"، والأصل قولُ النابغة: * ولكنْ ما وراءَكَ يا عصامُ([21]) * ويقولون للسَّائِدِ بنفسه لا بآبائه: * نفسُ عِصامٍ سوَّدَتْ عِصَاما([22]) * (عصو/ي) العين والصاد والحرف المعتل أصلانِ صحيحان، إلاَّ أنَّهما متبايِنان يدلُّ أحدهما على التجمُّع، ويدلُّ الآخر على الفُرْقة. فالأوَّل العصا، سمِّيت بذلك لاشتمالِ يدِ مُمْسِكِها عليها، ثم قيس ذلك فقيل للجماعة عَصاً. يقال: العَصَا: جماعةُ الإسلام، فمن خالَفَهم فقد شقَّ عصا المسلمين. وإذا فعل ذلك فقُتِل قيلَ له: هو قتيلُ العَصا، ولا عَقْلَ له ولا قَوَدَ فيه. ويقولون: هذه عَصاً، وعَصَوان، وثلاثُ أعصٍ. والجمع من غير
يظهر هذا المدخل أيضًا تحت: عصو
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬١٧٥ع ص ي
تعصّى عليّ فلان واستعصى وهو عصّاء وعصيّ.
قال الطرماح: ملك تدين له الملو - ك أشمّ عصّاء العواذل وبعلت بمعاناته وأراني العجب من معاصاته.
ويقال: عصا بالعصا وعصيَ بالسيف إذا ضرب بهما.
وتوكّأ على عصاه واعتصى عليها واعتصى الشيء: اتخذه عصا.
قال جرير: ولا نعتصي الأرطى ولكن سيوفنا رقاق النواحي لا يبلّ كليمها ومن المستعار: عرق عاصٍ وعاند: لا يرفأ.
واعتصب النواة: اشتدت.
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٤٧٧: ( ي *!الِعصْيانُ ، ) بالكسْر : ( خِلافُ الطَّاعَةِ .
يقالُ ( *!عَصاهُ *!يَعْصِيه *!عَصْياً ، بالفَتْح ، *!وعِصْياناً ( *!ومَعْصِيَةً ، فهو عاصٍ ؛ خَرَجَ عن طاعَتِه .
*!وعَصَيِ العَبْدُ رَبَّه : خالفَ أَمْرَه .
( *!وعَاصاهُ *!مُعاصاةً ( فهو *!عاصٍ *!وعَصِيُّ ، كعَنِيً : لم يُطِعْهُ .
( *!واعْتَصَتِ النُّواةٌ : اشْتَدَّتْ ؛ نقلَهُ الجوهرِيُّ .
( وابنُ أَبي *!عاصِيَةَ شاعِر .
( *!وتَعَصَّى
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٠٧٩المدخل: عصىعَصَاهُ
1 عَصَاهُ ذ , aor. يَعْصِيهِ, inf. n. عَصْىٌ and مَعْصِيَةٌ (S, Msb, K, TA) and عِصْيَانٌ, (TA, and so in some copies of the S,) or this last is a simple subst., (Msb,) He ([for instance] a slave, Msb, TA) disobeyed him, or rebelled against him, (S, K, TA,) i. e., his master; (Msb, TA;) as also ↓ عاصاهُ, (S, Msb, K, TA,) inf. n. مُعَاصَاةٌ; (TA;) and عَلَيْهِ ↓ استعصى, (S,) meaning he
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٠١٥عَصِيَ
عَصِيَ A ( n. ac. عَصًا [ 4 ] ),
a. Took, seized a stick.
b. [ Bi ], Used as a stick.
عَصَّيَ
عَصَّيَ II ,
a. Gave a stick to.
عَاْصَيَ
عَاْصَيَ III ,
a. Came to blows with.
أَعْصَيَ
أَعْصَيَ IV ,
a. Put forth barren branches ( vine ).
اِعْتَصَيَ
اِعْتَصَيَ VIII
a. [ Bi ], Used as a stick.
b. [ 'Ala ], Leant on.
c. Cut a stick from. - عَصًا [ 4A ] , ( pl. عُِصِيّ ), Stick,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢٩٬٧٢٩عصي
عَصَى - يَعْصِي - مَعْصِيَة - عِصْيَان - عَصِيّ - عَصِيَّاً - عَصَا - عِصِي
عَصَى - يَعْصِي + كائن + كائناَ أو أمراً: يأبى فعل الأمر الصادر إليه رغم قناعته بصوابه، لتكبر على مُصْدِر الأمر، أو إفساد وهوى نفسس
مَعْصِيَة: على وزن " مـَفـْعـِلة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " عَصَى - يَعْصِي ": العصيان لأمر مراد دون غيره: إحدى المرات التي
الصيغ(٢٢)
- عَصَوْاİsyan ettiler(فَعَلُوا)×٣
- عَصَيْتُİsyan ettim(فَعَلْتُ)×٣
- يَعْصِİsyan eder(يَفْعِلْ)×٣
- عَصِيًّاAsi(فَعِيلًا)×٢
- وَعَصَىVe isyan ettiمعانٍ أخرى: ١(وَفَعَلَ)×٢
- وَعَصَيْنَاVe isyan ettik(وَفَعَلْنَا)×٢
- وَمَعْصِيَةِVe isyan etmek(وَمَفْعِلَةِ)×٢
- أَعْصِيİsyan ederim(أَفْعِلُ)×١
- أَفَعَصَيْتَHemen isyan ettin mi?(أَفَفَعَلْتَ)×١
- عَصَانِيBana isyan etti(فَعَلَنِي)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٥٧ (الإجمالي: ٢١٥)
- عدو
الآيات المشتركة: ٦ · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
- أمر
الآيات المشتركة: ٨ · Murar acı bir ağacın adıdır
- رسل
الآيات المشتركة: ١٠ · Saçak demektir
- غير
الآيات المشتركة: ٥ · Ğayr, Ğayr dışında demektir
- تبع
الآيات المشتركة: ٥ · İnek yavrusu, dana demektir
- جبر
الآيات المشتركة: ٢ · Kırıkların tutturulması için konan tahta parçasına denir
- بوأ
الآيات المشتركة: ٢ · Bve bye’den dönüşmüştür
- غضب
الآيات المشتركة: ٢ · Kızgınlık
- ذلل
الآيات المشتركة: ٢ · Zeyl etek denektir
- لسن
الآيات المشتركة: ٢ · Dil demektir
- ولد
الآيات المشتركة: ٣ · “Yavru” demektir
- برر
الآيات المشتركة: ٢ · Berr kara, burr buğday demektir
الآيات التي ورد فيها(٣٢)
… بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ
İsyan ettiler
… بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ
İsyan ettiler
لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ
İsyan ettiler
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عصي |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli, عصو ile eş kökenli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فسق, تمرد, طغي |
| Zıt Kök | طوع |
| Çekirdek Özet 1 | Bir değnek veya sopa gibi sertleşme, katılaşma, bükülmeye ve yönlendirilmeye direnç gösterme |
| Çekirdek Özet 2 | Emre veya kurala karşı iradi olarak bükülmeyip direnç gösterme, emrin gerektirdiği yöne girmeyi reddetme |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru otorite ve ilahi yasanın belirlediği yörüngeden katılaşarak çıkma hali; itaatin zıddı olan aktif itaatsizlik |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca anlık bir kusur veya pasif bir ihmal sayıp kökteki katılaşma, direnme ve bükülmezlik iradesini gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عص | Bağlama, sıkıştırma, sertleşme ve bükülmez bir katılığa ulaşma; عصب kökünde bağlayıp germe, عصر kökünde sıkıştırma, عصف kökünde şiddetli kırıp savurma ve عصم kökünde tutunup engelleme anlamlarında görülen katı bağ ve direnç | ي | İkili çekirdekteki sertlik ve sıkışmayı failin iradi tutumuna, esnekliğini yitirerek bir sopa veya dal gibi eğilmez bir tavır takınmasına özelleştirir |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Doğrudan algılama, durumu bilerek karşılama ve irade merkezinin bilincini temsil eder |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Direnç noktası oluşturma, sert bir hatta sıkışıp katılaşma ve tutunma eylemini simgeler |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | İradenin eyleme dökülmesi, bizzat fiil ve güç kullanarak tatbik edilmesi hareketini gösterir |
| عصي | Gözün gördüğü ve bildiği bir yöne karşı elin/iradenin katı bir dirençle dikleşmesi | Bilinçli bir öznenin, kendisine yöneltilen emre karşı esnemeyip sopa gibi dikilerek kendi fiili direncini sergilemesi hareketidir |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağaç dalının veya sopanın sertleşip bükülmez hale gelmesi; kişinin eline bir sopa alıp dikilmesi veya kılıcı sopa gibi tutup sertçe vurması; ayrıca kesilmeksizin inatla akan, pıhtılaşıp durmayan damara da dinmeyen direnci sebebiyle عرق عاص denmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kılıcın bir asa gibi kavranıp düşmana karşı dikilmesini anlatmak üzere şu beyitte kök fiil olarak kullanılmıştır: وإنَّ المشرفيةَ قد عَلِمْـتُـمْ / إذا يَعْصَى بها النَّفرُ الكرامُ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi et-Tır проект / et-Tırımmâh, eleştiricilerin ve kınayıcıların sözüne karşı diklenen, asla eğilmeyen hükümdarı överken kökü şu beyitte kullanır: ملك تدين له الملو / ك أشمّ عصّاء العواذل |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga, Lisânü’l-Arab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinde عصي ve bununla ikiz olan عصو kökü, fiziksel katmanda ağaç, dal, sert çubuk ve bu sertliğin ürettiği bükülmezlik matrisiyle doğrudan ilişkilidir. Batı Sami dillerinde, özellikle İbranicede yer alan ‘ēṣ (ağaç, odun, kereste) ve kökteş ‘āṣāh biçimleri, bitkisel dokunun sertleşip katı bir nesneye dönüşmesini ifade eder. Süryanicede ‘aṣā fiili zorlamak, sıkıştırmak, sert bir dirençle karşı koymak anlamlarını taşır. Arapçada kök bir yandan somut düzlemde dayanak, değnek, cemaatin omurgası ve birliği anlamındaki el-‘asâ (العصا) ismini korumuş; diğer yandan bu sopanın bükülmez, esnemez niteliğini mecazi olarak otoriteye karşı boyun eğmeme, iradi katılık ve başkaldırı anlamına aktarmıştır. Birlik ve otoriteyi kırmak için kullanılan «cemaatin asasını yarmak» (شق عصا الطاعة / الجماعة) deyimi, kökün hem somut alet hem de siyasal/toplumsal itaat bağı eksenindeki semantik sürekliliğini gösterir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisânü’l-Arab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عصو ve عصي geçişliliği | Kökün somut çekirdeği asa/sopa olup bükülmezlik ve sertlik bildirir; buradan türeyen fiil emre karşı esnememeyi anlatır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ‘ēṣ (odun/dal), Süryanice ‘aṣā (sıkıştırmak, zorlamak) | Sertlik, bükülmez ağaç dokusu ve karşı direnç matrisi Sami zemininde ortaktır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sert dal / kemik kökleri | Ağaç dalı, iskelet ve sert doku bildiren arkaik Afro-Asyatik biçimlerle anlamsal paralellik taşır. | Muhtemel |
المصدر David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisânü’l-Arab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عصي | Anlamlı | Sertleşme, bükülmeme, isyan | Emre karşı iradi katılık ve itaatsizlik sergilemek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عيص | Anlamlı | Kök, asıl, dolaşık çalılık | Birbirine girmiş sert dikenli ağaçlar; kişinin asil soy kökü | Kur'an'da geçmez; sertlik çekirdeğini korur |
| صعي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde mühmel kabul edilmiştir |
| صيع | Anlamlı | Dağılma, ölçme, kap | Bir şeyi dağıtıp yaymak veya tahıl ölçmek için kullanılan kap | Kur'an'da صوع biçimiyle yer alır |
| يعص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı bir kullanımı yoktur |
| يصع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı bir kullanımı yoktur |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عصي | Merkez | Emre direnç gösterme | Bükülmez bir sopa gibi katılaşarak emri bilerek yerine getirmeme hali | İradeye dayalı, aktif direnç ve boyun eğmeme |
| فسق | Komşu | Yoldan çıkma, ayrılma | Doğal sınırını ve koruyucu kabuğunu delip dışarı fırlama | Meşru çerçevenin dışına taşarak korumasız kalma |
| تمرد | Komşu | Azgınlaşma, pürüzsüzleşme | Üzerinde hiçbir tutunma noktası bırakmayacak ölçüde serkeşleşme | Nasihat ve uyarının tutunamadığı katı inat |
| طغي | Komşu | Sınırı aşma, taşma | Kendisine tayin edilen hacmi veya haddi taşarak çevreye taşma | Güç ve kibir sarhoşluğuyla haddini aşma |
| طوع | Zıt | Uyum sağlama, boyun eğme | Emre ve yönlendirmeye dirençsizce, esneyerek ve istekle icabet etme | Katılık göstermeden nizama bütünüyle uyma |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عصي | Sertleşmek, itaatsizlik etmek | Emre karşı sopa gibi bükülmezlik göstermek, boyun eğmeyi reddetmek | Kesin |
| Latince | Rebellare, despicere | Savaşa dönmek, başkaldırmak | Otoriteye karşı yeniden direnç göstermeyi karşılar; kökteki fiziksel sopa metaforunu içermez. | Güçlü |
| İngilizce | To disobey, to rebel | İtaat etmemek, başkaldırmak | Hukuki ve ahlaki itaatsizliği iyi verir; somut eğilmezlik ve sertlik imgesini doğrudan taşımaz. | Güçlü |
| Almanca | Ungehorsam sein, sich widersetzen | Söz dinlememek, karşı koymak | Karşı koyma ve dikilme iradesini karşılar; içsel katılaşma nüansını tam yansıtmaz. | Güçlü |
| Fransızca | Désobéir, s'insurger | İtaatsizlik etmek, başkaldırmak | Emre uymama ve ayaklanma boyutunu taşır; bükülmez dal tasvirinden yoksundur. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عصي (Geçmiş ve geniş zaman fiilleri) | İlahi emri kasten çiğneme, bile bile karşı gelme | Peygamberlerin tebliğine ve kesin ilahi sınırlara karşı gösterilen itaatsizlik (Nisâ 4:14, Ahzâb 33:36) |
| عَصِيًّا (Sıfat formu) | Fıtraten veya ahlaken başkaldıran, dikbaşlı | Anne babaya karşı saygısızlık veya şeytanın Rahman'a karşı kökleşmiş dikbaşlılığı (Meryem 19:14, 19:44) |
| مَعْصِيَةِ (Mastar / İsim) | Günahkarlık, suç planı, nizamı bozucu eylem | Toplumsal barışı ve elçinin otoritesini sarsmak üzere gizlice fısıldaşarak yürütülen itaatsizlik (Mücâdele 58:8, 58:9) |
| عَصَيْنَا (İkrar formu) | Emri işittiği halde gereğini yapmayı açıkça reddetme | Ahdi bozan toplulukların sözlü veya fiili olarak emre teslim olmayı reddetmeleri (Bakara 2:93, Nisâ 4:46) |
| وَعَصَى (Zelle / Unutma bağlamı) | Kararlılık eksikliği sebebiyle emrin hilafına davranma | Hz. Âdem'in kesin kasıt gütmeksizin yasağı çiğnemesi (Tâhâ 20:121) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Büyük günah (kebîre) ve ismet sıfatı | Peygamberlerin isyan edip etmeyeceği, isyan fiilinin imanı yok edip etmeyeceği tartışması | Emre aykırılığın faili dinden çıkarıp çıkarmadığı ekseninde yoğunlaşma |
| Fıkıh | Hukuki itaatsizlik ve bağy suçu | Meşru idareye veya nikah akdinin getirdiği haklara karşı haksız yere dikilme hali | Hukuken cezai veya tazmini yaptırım gerektiren somut itaatsizlik |
| Tefsir | İlahi sınırların aşılması ve zelle farkı | Tâhâ 20:121 ayetinde Âdem'e nispet edilen fiilin kasti bir isyan mı yoksa bir sürçme mi olduğu | Kasti başkaldırı ile zaafiyetten doğan emre aykırılık arasındaki nüans |
| Hadis | Otoriteye itaat ve cemaat birliği | Meşru lidere veya hakka karşı cemaatin birliğini (asasını) yarma yasağı | Toplumsal nizamın omurgasını kıran hizipçi başkaldırı |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratıcı-kul ilişkisi | İradi teslimiyeti reddetme | Sınav alanını belirleme | Kulun ilahi irade karşısında kendi bağımsızlığını iddia ederek katılaşması | Kesin |
| İlmi | Yasa ve aksiyomlar | Verili hakikati inkâr | Bilgi sisteminde kırılma | Doğrulanmış ilkeye veya kanuna karşı dogmatik ve gerekçesiz direnç gösterme | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve otorite | İsyankarlık, nizamı bozma | Kamu düzenini tehdit | Meşru kamu sözleşmesini tanımayarak hukukun bağlayıcılığını reddetme | Kesin |
| İktisadi | Sözleşme ve pazar ahlakı | Sözleşmeyi ihlal | Güven zeminini çökertme | Piyasa kurallarına ve meşru ticaret ahitlerine kasten uymayarak manipülasyon yapma | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mekanikte plastik deformasyon veya rijit direnç | Bir malzemenin kendisine uygulanan kuvvet karşısında esnemeyi reddedip kırılma noktasına kadar katı direnç üretmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide anomi ve normatif sapma | Bireyin veya grubun toplumsal meşru normlara bilerek ve isteyerek entegre olmayı reddetmesi | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel ve duygusal bir günah işleme eylemine indirgeyip, kelimenin kurumsal ve toplumsal otoriteye karşı örgütlü direnç boyutunu unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da isyan sadece ahlaki bir zayıflık değil, hakikate ve ilahi düzene karşı iradi olarak katılaşma, bükülmezlik sergileme ve sözleşmeyi kasten tanımama halidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âdem'in zellesi ile İblis ve Firavun'un başkaldırısı arasındaki mahiyet farkını silmek; emre aykırı her davranışı aynı derecede ontolojik bir başkaldırı saymak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel ekseni olan طوع (gönüllü uyum ve itaat) kavramının karşıt kutbunu oluşturur; insanın ilahi irade karşısındaki negatif özgürlük iddiasının niteliğini açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi elçilerin getirdiği yasalara toplulukların verdiği tepkilerin anlatıldığı kıssalarda ve ilahi sınırların (hudûdullah) belirlendiği ahkam ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İtaatsizliğin basit bir unutma veya bilgisizlikten ibaret olmadığını, bilakis bilerek ve dikleşerek sergilenen iradi bir katılık olduğunu ortaya koyarak günahın psikolojisini aydınlatır. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamAğaç dalının veya sopanın sertleşip bükülmez hale gelmesi; kişinin sopa gibi dikilerek esnemeyi ve yönlendirilmeyi reddetmesi.
- Soyut anlamBir emre, yasaya veya rehberliğe karşı bilinçli bir iradeyle katılaşarak uyum sağlamayı, teslimiyeti ve yönelişi reddetme hali.
- Sistematik karşılıkBir sistemin alt bileşeninin, sistemin bütününe yön veren merkezî vektöre zıt yönde veya dik açıyla direnç göstererek sistemsel ahengi bozması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde meşru otoritenin yönlendirici emrini ve vektörünü, ise öznenin eylem ve irade yönünü temsil eder. İki vektörün iç çarpımının büyüklüklerine oranı, uyum ve itaati ifade eder; bu değer 1 olduğunda tam itaat gerçekleşir. Direnç ve isyan katsayısı olan , bu uyum 1'den çıkarıldığında elde edilen sapma ve karşı koyma derecesidir; zıt yöne döndükçe bükülmez direnç en üst düzeyine ulaşır.