عقل

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc
تخطَّ الشبكة

شبكة الجذر

شبكة الجذر: ع-ق-لالصيغ: ٥ · الجذور المجاورة: ٧٧ · الآيات: ٤٩ · السور: ٣٠؛ المحتوى نفسه مسرود في بطاقات «الصيغ» و«الجذور المجاورة» و«الآيات».عميبعدعقلحيينَعْقِلُيَعْقِلُهَاصممأييليلتَعْقِلُونَسمع

الجذرالصيغ ٥الآيات ٤٩السور ٣٠المجاورة ٧٧

▶ افتح الشبكة (ثلاثية الأبعاد)

عقل

ع - ق - ل

جذر
  • الورود: ٤٩
  • الآيات: ٤٩
  • الصيغ: ٥
  • المعاجم: ١٢

معناه في القرآن: Akledersiniz

ملاحظاتي

المعاجم(١٢)

كتاب العين

الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩٬٩٣٥
باب العين و القاف واللام )ع ق ل، ع ل ق، ق ل ع، ل ع ق، ل ق ع مستعملات( عقل: العَقْل: نقيض الجَهْل. عَقَل يَعْقِل عَقْلاً فهو عاقل. والمَعْقُولُ: ما تَعْقِلُه في فؤادك. ويقال: هو ما يُفْهَمُ من العَقْل، وهو العَقْل واحد، كما تقول: عَدِمْتَ َمْعُقولاً أي ما يُفْهَمُ منك من ذهْنٍ أو عَقْل. قال دغفل: فقد أفَادَتْ لهُمْ حِلْماً ومَوْعِظةً لِمَنْ يكون له إرْبٌ ومَعْقُولُ وقلبٌ عاقلٌ عَقولٌ، قال دغفل:
اقرأ المدخل كاملًا

الصحاح

الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٦٦٠
العَقْلُ: الحِجْرُ والنهى. ورجلٌ عاقلٌ وعَقولٌ. وقَ عَقَلَ يَعْقِلُ عَقْلاً ومَعْقولاً أيضاً. وهو مصدرٌ، وقال سيبويه: هو صفةٌ. والعَقْلُ: الدِيَةُ. والعَقْلُ: ثوبٌ أحمر. قال علقمة: عَقْلاً ورَقْماً تكاد الطيرُ تخطَفهكأنّه من دَمِ الأجوافِ مَدمـومُ ويقال: هما ضربانِ من البرود. والعَقْلُ: الملجأ، والجمع العُقولُ. قال أحيحة: وقد أعددت للحَدَثانِ صَعْباًلوَ انَّ المرءَ تنفعهُ العُقولُ
اقرأ المدخل كاملًا

تهذيب اللغة

الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٢٠٬٣٦٢
باب العين والقاف مع اللام عقل ، علق ، لقع ، لعق ، قلع ، قعل : مستعملات . عقل : في الحديث أن امرأتين من هُذيلٍ اقتتلتا ، فرمت إحداهما الأخرى بحَجرٍ فأصابَ بطنها فقتلتها ، فقضى رسول الله عليه بدِيتها على عاقلة الأخرى . أخبرنا عبد الملك عن الربيع عن الشافعي أنّه قال : العاقلة هم العَصَبة . قال : وقضى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) بديةِ شِبهِ العمد والخطأ المحضِ على العاقلة ، يؤدُّونها في ثلاث
اقرأ المدخل كاملًا

مقاييس اللغة

ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٦٬٣٨١
(باب العين والقاف وما يثلثهما في الثلاثي) (عقل) العين والقاف واللام أصلٌ واحد منقاس مطرد، يدلُّ عُظْمُه على حُبْسة في الشَّيء أو ما يقارب الحُبْسة. من ذلك العَقْل، وهو الحابس عن ذَميم القَول والفِعل. قال الخليل: العَقل: نقيض الجهل. يقال عَقَل يعقِل عَقْلا، إذا عرَفَ ما كان يجهله قبل، أو انزجَر عمّا كان يفعلُه. وجمعه عقول. ورجل عاقلٌ وقوم عُقَلاء. وعاقلون. ورجل عَقُول، إذا كان حسَنَ الفَهم وافر
اقرأ المدخل كاملًا

المفردات في غريب القرآن

الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٬٤٣٦
- العقل يقال للقوة المتهيئة لقبول العلم، ويقال للعلم الذي يستفيده الإنسان بتلك القوة عقل، ولهذا قال أمير المؤمنين رضي الله عنه: *رأيت العقل عقلين ** فمطبوع ومسموع* *ولا ينفع مسموع ** إذا لم يك مطبوع* *كما لا ينفع الشمس ** وضوء العين ممنوع* (الأبيات في ديوانه ص 121؛ وأدب الدنيا والدين ص 15؛ وإحياء علوم الدين 1/86) وإلى الأول أشار صلى الله عليه وسلم بقوله: (ما خلق الله خلقا أكرم عليه من العقل)
اقرأ المدخل كاملًا

أساس البلاغة

الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٤٥٣
ع ق ل حتى إذا لم يتركوا لعظامه لحماً ولا لفؤاده معقولاً وتقول‏:‏ ما لفلان مقول ولا معقول‏.‏ وما فعلت كذا منذ عقلت‏.‏ وعقل فلان بعد الصبا أي عرف الخطأ الذي كان عليه‏.‏ وهذا مريض لا يعقل‏.‏ إن المعرفة لتنفع عند الكلب العقور فكيف عند الرجل العقول‏.‏ وتقول‏:‏ ما ينفع التحصن بالعقول ما ينفع التمسك بالعقول أي المعاقل‏.‏ قال أحيحة‏:‏ وقد أعددت للحدثان حصناً لو أن المرء تنفعه العقول أي المعاقل‏.‏
اقرأ المدخل كاملًا

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣بلا ترجمةالحروف: ٢١٬١٣١
العَقْلُ: الحِجْر والنُّهى ضِدُّ الحُمْق، والجمع عُقولٌ. وفي حديث عمرو بن العاص: تِلْك عُقولٌ كادَها بارِئُها أَي أَرادها بسُوءٍ، عَقَلَ يَعْقِل عَقْلاً ومَعْقُولاً، وهو مصدر؛ قال سيبويه: هو صفة، وكان يقول إِن المصدر لا يأْتي على وزن مفعول البَتَّةَ، ويَتأَوَّل المَعْقُول فيقول: كأَنه عُقِلَ له شيءٌ أَي حُبسَ عليه عَقْلُه وأُيِّد وشُدِّد، قال: ويُسْتَغْنى بهذا عن المَفْعَل الذي يكون مصدراً؛
اقرأ المدخل كاملًا

القاموس المحيط

الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬٩٠١
* ع ق ل * * العَقْلُ * الحِجر والنُّهى ورجل * عاقِلٌ * و * عَقُولٌ * وقد * عَقَلَ * من باب ضرب و * مَعْقُولاً * أيضا وهو مصدر وقال سيبويه هو صفة وقال إن المصدر لا يأتي على وزن مفعول البتة و * العَقْل * أيضا الدية و * العَقول * بالفتح الدواء الذي يمسك البطن و * المَعْقِل * الملجأ وبه سُمِّي الرجل و * مَعْقِلُ * بن يسار من الصحابة رضي الله عنهم ينسب إليه نهر بالبصرة والرطب * المَعْقِلِىّ * أيضا و *
اقرأ المدخل كاملًا

تاج العروس

الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٦٬٠٨٨
العقل: العلم، وعليه اقتصر كثيرون، وفي العباب: العقل: الحجر والنهية، ومثله في الصحاح، وفي المحكم: العقل: ضد الحمق، أو هو العلم بصفات الأشياء من حسنها وقبحها، وكمالها ونقصانها، أو هو العلم بخير الخيرين وشر الشرين، أو مطلق لأمور أو لقوة بها يكون التمييز بين القبح والحسن، ولمعان مجتمعة في الذهن يكون بمقدمات يستتب بها الأغراض والمصالح، ولهيئة محمودة للإنسان في حركاته وكلامه. هذه الأقوال التي ذكرها
اقرأ المدخل كاملًا

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩بلا ترجمةالحروف: ٣٢٬٥٩٦
1 عَقڤلَ [The inf. n.] عَقْلٌ signifies The act of withholding, or restraining; syn. مَنْعٌ. (TA.) [This is app. the primary signification, or it may be from what next follows.] ― -b2- عَقَلَ البَعِيرَ, (S, Mgh, O, Msb, K,) aor. عَقِلَ , (S, O, Msb,) inf. n. عَقْلٌ, (S, Mgh, O, Msb,) He bound the camel with the [rope called] عِقَال; (Mgh;) meaning he bound the camel's fore shank to his arm; (K;)
لا توجد ترجمة تركية بعدرابط المدخل

1 عَقڤلَ [The inf. n.] عَقْلٌ signifies The act of withholding, or restraining; syn. مَنْعٌ. (TA.) [This is app. the primary signification, or it may be from what next follows.] ― -b2- عَقَلَ البَعِيرَ, (S, Mgh, O, Msb, K,) aor. عَقِلَ , (S, O, Msb,) inf. n. عَقْلٌ, (S, Mgh, O, Msb,) He bound the camel with the [rope called] عِقَال; (Mgh;) meaning he bound the camel's fore shank to his arm; (K;) i. e. he folded together the camel's fore shank and his arm and bound them both in the middle of the arm with the rope called عِقَال; (S, O, Msb;) and ↓ اعتقلهُ signifies the same; as also ↓ عقّلهُ; (K;) or you say, عَقَّلْتُ الاـِبِلَ, from العِقَالُ, (S, O,) inf. n. تَعْقِيلٌ, (O,) [i. e. I bound the camels in the manner expl. above,] this verb being with tesh-deed because of its application to a number of objects: (S, O:) and sometimes the hocks were bound with the عِقَال. (TA.) The she-camel, also, was bound with the عِقَال on the occasion of her being covered: ― -b3- and hence العَقْلُ is metonymically used as meaning الجِمَاعُ [i. e. (assumed tropical:) The act of compressing a woman]. (TA.) ― -b4- عَقَلْتُ القَتِيلَ, (S, Mgh, Msb, K, *) or المَقْتُولَ, (S, O,) aor. as above, (TA,) and so the inf. n., (Msb, TA,) means I gave, or paid, the bloodwit to the heir, or next of kin, of the slain person: (S, Mgh, O, Msb, K: *) for the camels [that constituted the bloodwit] used to be bound with the عِقَال in the yard of the abode of the heir, or next of kin, of the slain person; and in consequence of frequency of usage, the phrase became employed to mean thus when the bloodwit was given in dirhems or deenلrs. (As, S, O, Msb. * [See a verse cited in the first paragraph of art. عيف.]) And [hence] one says also, عَقَلْتُ عَنْهُ, (inf. n. as above, TA,) meaning I paid for him, (the slayer, Mgh,) i. e., in his stead, (S, Mgh, O, Msb, K, *) the bloodwit that was obligatory upon him, (S, Mgh, O, K, *) or what was obligatory upon him of the bloodwit. (Msb.) And عَقَلْتُ لَهُ دَمَ فُلَانٍ I relinquished in his favour retaliation of the blood of such a one for the bloodwit. (S, O, Msb, K. *) لَا تَعْقِلُ العَاقِلَةُ عَمْدًا وَلَا عَبْدًا, (S, Mgh, O, Msb, K,) in a trad. (S, O, Msb) of Esh-Shaabee, (O,) or a saying of Esh-Shaabee, (Mgh, * K,) not a trad., (K,) but the like occurs in a trad. related on the authority of I'Ab, (TA,) [meaning, accord. to an expl. of the verb when trans. without a particle, mentioned above, Those who are responsible for the payment of a bloodwit in certain cases shall not pay it for an intentional act of slaying or the like, nor for the slaying or the like of a slave,] applies, accord. to Aboo-Haneefeh, to the case of a slave's committing a crime against a free person: (S, O, Msb, K: [and thus as expl. in the Mgh:]) but, (S, O, Msb, K,) accord. to Ibn-Abee-Leylà, (S, O, Msb,) it applies to the case of a free person's committing a crime against a slave; for if the meaning were as Aboo-Haneefeh says, the phrase would be لَا تَعْقِلُ العَاقِلَةُ عَنْ عَبْدٍ; (S, O, Msb, K;) and As pronounced this to be correct: (S, O, Msb: *) Akmal-ed-Deen, however, in the Exposition of the Hidلyeh, says that عَقَلْتُهُ is used in the sense of عَقَلْتُ عَنْهُ, and that the context of the trad. indicates this meaning, which MF also defends. (TA.) [See also the saying لَا أَعْقِلُ الكَلْبَ الهَرَّارَ in art. هر.] ― -b5- عَقَلَهُ, inf. n. as above, also means He set him up [app. a man] on one of his legs; [app. from عَقَلَ البَعِيرَ;] as also عَكَلَهُ: and every عَقْل is a raising. (TA.) ― -b6- Also, [agreeably with the explanation of the inf. n. in the first sentence of this art.,] and ↓ عقّلهُ, and ↓ تعقّلهُ, (TA, [see also the first paragraph of art. عجس,]) and ↓ اعتقلهُ, (Msb, TA,) He withheld him, or restrained him, (Msb, TA,) عَنْ حَاجَتِهِ from the object of his want. (TA.) ― -b7- And [hence,] عَقَلَ الدَّوَآءُ بَطْنَهُ, (S, O, Msb, K,) aor. عَقِلَ (S, K) and عَقُلَ , (K,) inf. n. عَقْلٌ, (TA,) The medicine bound, or confined, his belly [or bowels]; syn. أَمْسَكَهُ: (S, O, Msb, K:) accord. to some, particularly after looseness: and بَطْنَهُ ↓ اعتقل signifies the same. (TA.) And يَعْقِلُ الطَّبْعَ is said of a medicine [as meaning, in like manner, It binds the bowels; is astringent]. (TA in art. حمض; &c.) And عقل البَطْنُ [app. عُقِلَ] The belly [or bowels] became bound, or confined; syn. اِسْتَمْسَكَ. (TA.) ― -b8- عَقَلَ عَلَى القَوْمِ, [aor. عَقِلَ ,] inf. n. عِقَالٌ, means He collected, or exacted, the poor-rates of the people, or party; [app. from عَقَلَ البَعِيرَ; as though he bound with the rope called عِقَال the camels that he collected;] on the authority of IKtt. (TA.) 'Omar, when he had deferred [collecting] the poor-rate in the year [of drought called] عَامُ الرَّمَادَةِ, sent Ibn-AbeeDhubلb, and said, اِعْقِلْ عَلَيْهِمْ عِقَالَيْنِ فَاقْسِمْ فِيهِمْ عِقَالًا وَاءْتِنِى بِالآخَرِ [Collect thou from them two years' poor-rate; then divide among them one year's poor-rate, and bring to me the other]. (O.) One says of the collector of the poor-rate, يَعْقِلُ الصَّدَقَةَ [He collects, or exacts, the poor-rate]. (S, O.) ― -b9- عَقَلَ فُلَانًا and ↓ اعتقلهُ signify He threw down such a one [in wrestling] by twisting his leg upon the latter's leg: (K, * TA:) [or] you say, الشَّغْزَبِيَّةَ ↓ صَارَعَهُ فَاعْتَقَلَهُ He wrestled with him and twisted his leg upon the leg of the latter: (S, O:) and one says of a wrestler, ↓ لِفُلَانٍ عُقْلَةٌ بِهَا النَّاسَ ↓ يَعْتَقِلُ, (S, O,) or يَعْقِلُ بِهَا النَّاسَ, i. e. [Such a one has] a [mode of] twisting his leg with another's [whereby he wrestles with men]. (TA.) ― -b10- عَقَلَتْ شَعَرَهَا, (inf. n. عَقْلٌ, TA,) said of a woman, She combed her hair: (S, O:) or combed it in a certain manner; as also ↓ عَقَّلَتْهُ. (TA.) -A2- عَقَلَ, aor. عَقِلَ , inf. n. عَقْلٌ and ↓ مَعْقُولٌ, (S, O, K,) or the latter, accord. to Sb, is an epithet, [or a pass. part. n.,] for he used to say that no inf. n. has the measure مَفْعُولٌ, (S, O,) He was, or became, عَاقِل [i. e

قاموس سالمون

هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٬٣٨٦
عَقَلَ عَقَلَ I ( n. ac. عَقْل 1 ), a. Bound, tied, tethered. b. ( n. ac. عَقْل 1 , مَعْقُوْل ), Was, became intelligent, rational, reasonable. c. Understood, comprehended. d. [ acc. & 'An ], Paid bloodmoney, atoned for. e. [ La ], Renounced ( revenge ). f. ( n. ac. عَقْل 1 , عُقُوْل 27 ), Kept to the mountainheights ( goat ). g. [ Ila ], Took refuge with. h. Was vertical (
اقرأ المدخل كاملًا

كتاب الله

مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٧٩٬٣٩٠
عقل عَقَلَ - يَعْقِلُ عَقَلَ - يَعْقِلُ + الكائن + شيئاً أو أمراً + بشيء (قلبه): ينتفع به في نفسه وفكره، كمعلومات لإصدار حكم أو أمر بالعمل والفعل: ينتفع من المعلومات التي تم فقهها ثم فهمها، وذلك لإصدار حكم، يتحول إلى أمر سلوكي حركي، تنفذه الأعضاء على شكل كلام أو حركة جهازية أو انفعال عاطفي العقل هو: أن يتحول الفقه ثم الفهم إلى أساس ومنطق
اقرأ المدخل كاملًا

الصيغ(٥)

الجذور المجاورةالمجاورة: ٧٧ (الإجمالي: ٢٤٥)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.
  1. حيي

    الآيات المشتركة: ١٠ · Uyanık yılan demektir

  2. صمم

    الآيات المشتركة: ٣ · Sağırlar

  3. موت

    الآيات المشتركة: ٧ · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…

  4. أيي

    الآيات المشتركة: ١٤ · Evye kuş yuvası demektir

  5. بعد

    الآيات المشتركة: ٨ · Baid uzak demektir

  6. شتت

    الآيات المشتركة: ٢ · Bölük bölük

  7. ليل

    الآيات المشتركة: ٥ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…

  8. بكم

    الآيات المشتركة: ٢ · Dilsiz

  9. نزل

    الآيات المشتركة: ٨ · “Nezle” konaklama yeri demektir

  10. موه

    الآيات المشتركة: ٤ · Su

  11. عمي

    الآيات المشتركة: ٣ · Kör demektir

  12. سمع

    الآيات المشتركة: ٦ · İşiten

الآيات التي ورد فيها(٤٩)

  1. أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  2. فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  3. … فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  4. كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  5. يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  6. … صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  7. وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  8. … حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  9. … مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  10. قُلْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلَا أَدْرَاكُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرًا مِنْ قَبْلِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökعقل
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerفقه, فكر, حكم, حجر, نهى
Zıt Kökجهل
Çekirdek Özet 1Bir şeyi bağlamak, sımsıkı tutmak, dağılmasını veya kaçmasını engellemek üzere alıkoymak
Çekirdek Özet 2Vahyin delillerini, kevnî ayetleri ve sebep-sonuç bağlarını dinamik bir kavrayışla birbirine bağlayıp heva ve cehaletten alıkoyan eylemsel bilinç
Çekirdek Özet 3Kur'an'da hiçbir yerde durağan bir töz/isim olarak değil, daima fiil formunda geçerek sorumluluk doğuran dinamik idrak ve öz denetim mekanizması
Kritik Hata RiskiKökü salt zihinsel, teorik veya Kartezyen bir soyut akıl yürütme olarak anlayıp ahlaki eylemden ve bağlayıcı sorumluluktan koparma yanılgısı

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
عقBir şeyi kökünden tutma, sıkıştırma, düğümleme, sert bir sınırla alıkoyma veya kesintiye uğratma; bu anlam عقب kökünde peşini bırakmayıp izini tutmada, عقد kökünde düğümleyip bağlamada, عقر kökünde kökünden kesip hareketsiz kılmada ve عقم kökünde döl yatağını tıkayıp kısırlıkla engellemede görülürلÇoban değneğinin sevk ve idare imgesiyle birleşerek alıkoyma hareketini hedefe yönlendirici, başıboşluğu dizginleyici ve koruyucu bir bağlama eylemine dönüştürür

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
عGöz; görme, bilme, kaynakDerinlemesine nüfuz etme, basiret, dış yüzeyin arkasındaki asıl hakikate ve kaynağa yönelme
قUfuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınırDağınık unsurların dar bir odak noktasında toplanması, sınırlandırma ve kuşatma
لÇoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlamaDağılanı toparlayıp doğru istikamete sevk etme, kontrol altına alma ve terbiye etme
عقلGözlem ve kaynağa yönelişin daraltıcı bir odakta toplanarak sevk ve idare değneğiyle bağlanmasıİnsanın algı ve duyularını toparlayıp nefsin başıboş dürtülerini bağlayarak hikmetli ve sorumlu bir istikamete sevk etme hareketi

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamDevenin dizini büküp baldırıyla birlikte iple sımsıkı bağlamak (عَقَلَ البَعِيرَ بِالعِقَالِ); böylece hayvanın kaçmasını, dağılmasını ve tehlikeye sürüklenmesini önlemek. Ayrıca ishal olmuş karnın toparlanıp tutulması (عَقَلَ البَطْنُ), sarp dağ kalesi/sığınak (المَعْقِل) ve kan dökülmesini engelleyen diyet (العَقْل)
Cahiliye şiiri kullanımıCahiliye şairi Uhayha b. el-Culâh (أحيحة بن الجلاح) bir beytinde sığınak ve hisar anlamında kökü şöyle kullanır: وَقَدْ أَعْدَدْتُ لِلْحِدْثَانِ صَعْباً / لَوْ أَنَّ المَرْءَ تَنْفَعُهُ العُقُولُ
Erken Arapça kullanımErken dönem ensâb ve lisan âlimi Dağfel b. Hanzale (دغفل بن حنظلة) hikmetli kavrayışı nitelemek üzere şöyle demiştir: فَقَدْ أَفَادَتْ لَهُمْ حِلْماً وَمَوْعِظَةً / لِمَنْ يَكُونُ لَهُ إِرْبٌ وَمَعْقُولُ

المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Sami dil ailesinin batı ve güney kollarında عقل kökü, öncelikle fiziksel bir engelleme, bükme, bağlama ve alıkoyma semantik ekseni üzerinde şekillenmiştir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kök harfleri doğrudan doğruya bükülme, kıvrılma, engellenme ve eğrilik bildiren '-q-l (İbranice ע-ק-ל / aqal: bükmek, dolanmak, yoldan saptırmak; Süryanice ܥ-ܩ-ܠ / 'qal: dolanmak, bağlamak) biçimleriyle fonetik ve morfolojik bir denklik sergiler. Ancak Kuzeybatı Sami dillerinde kök daha çok fiziksel kıvrılma, dolambaçlılık ve bazen menfi anlamda sapma yönünde kalırken, Güney Sami ve özellikle Klasik Arapça katmanında olağanüstü bir semantik sıçrama ve olumlu odaklanma gerçekleşmiştir. Arapçada devenin ayağını bağlayan ip (عِقَال) gibi somut bir engelden hareketle, insanı hevasının peşinde savrulmaktan, yanlışa düşmekten alıkoyan zihni ve ahlaki melekeye doğru dikey bir anlam genişlemesi meydana gelmiştir. Bu durum, Arapça kökün fiziksel bağlama ve tutma unsurunu muhafaza ederken onu yıkıcı değil yapıcı bir otokontrol mekanizması olarak kavramsallaştırdığını gösterir.

درجة الثقة Güçlü

المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönDevenin dizini iple bağlama (عِقَال), kanı durduran diyet (عَقْل), sığınılan dağ kalesi (مَعْقِل)Fiziksel bir bağı ve engeli temsil eden kök, insanı çirkin söz ve fiilden alıkoyan manevi bağ ve tutarlılık zeminine dönüşmüştürKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ע-ק-ל (aqal: bükmek, dolamak), Süryanice ܥ-ܩ-ܠ ('qal: dolanmak, düğümlemek)Ortak Sami kökünden türeyen bükme ve bağlama hareketi, İbranicede daha çok eğrilik ekseninde kalmış, Arapçada koruyucu bağlamaya evrilmiştirGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiGüney Arapçası ve Ge'ez dillerinde bağlama ve koruma anlam alanlarıAfro-Asyatik bağlamda nesneleri zapt etme ve sınırlama fiilleriyle örtüşmektedirMuhtemel

المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, HALOT.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
عقلAnlamlıBağlamak, alıkoymak, kavramakİnsanı hevasından alıkoyan, nesneler arası bağı kuran anlama faaliyetiHedef kök; Kur'an'da 49 defa geçer
علقAnlamlıAsılmak, tutunmak, yapışmakBir nesnenin diğerine ayrılmayacak şekilde yapışıp sarkması; sevgi ve rahimdeki embriyoOrtak bağ ve temas çekirdeği; Kur'an'da geçer
قعلAnlamlıKökünden sökmek, devirmekAğacı veya nesneyi tabanından koparıp yere sermekHedef kökteki tutmanın tersine koparma hareketi; Kur'an'da geçmez
قلعAnlamlıSöküp çıkarmak, çekip koparmakBir şeyi yerleştiği zeminden zorla ayırmak, yağmurun dinmesi veya gemi yelkeniHedef kökün bağlayıcı tutuculuğunun zıttı yönde çözme eylemi; Kur'an'da geçer
لعقAnlamlıParmak veya kaşıkla yalamakAz miktardaki bir sıvıyı veya gıdayı dille sıyırıp almakSınırlı bir temas ve çekiş; Kur'an'da geçmez
لقعAnlamlıFırlatmak, çarpmak, göz değdirmekBir şeyi hızla bir hedefe fırlatmak veya sözle yaralamakHedef kökün alıkoyma niteliğinin aksine serbest bırakıp fırlatma; Kur'an'da geçmez

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
عقلMerkezİdrak, bağlama ve alıkoymaOlaylar, deliller ve ahlaki sonuçlar arasında bağ kurarak nefsi dizginleyen eylemsel bilinçHakikati kavrayıp pratik davranışa dönüştüren bağlayıcı akıl yürütme
فقهKomşuDerin kavrayış ve incelikSözün veya durumun ardındaki ince gayeyi, maksadı ve derin manayı sezgisel olarak çözmeعقل bağ kurup tutmaya, فقه perdenin arkasındaki inceliğe ulaşmaya odaklanır
فكرKomşuZihinsel dolaşım ve analizBilinenden yola çıkarak bilinmeyene ulaşmak için zihinde delilleri evirip çevirmeفكر zihinsel süreç ve analizdir; عقل ise bu analizi sonuca ve ahlaki bağa ulaştıran nihai tutuştur
حكمKomşuEngelleme ve sağlamlaştırmaBozulmayı önleyecek şekilde nesneyi veya hükmü tam yerine oturtmaAtın gemi gibi fesadı engeller; عقل ile akrabadır ancak daha çok nizam ve adaleti hedefler
حجرKomşuSınır çekme ve yasaklamaEtrafını taş duvarla çevirip dışarıdan girişi ve içeriden çıkışı mutlak surette engellemeZihnin insanı koruyan sert ve tavizsiz sınır koyucu vasfıdır
نهىKomşuSona erdirme ve vazgeçirmeBir şeyin nihayetine varıp oradan öteye geçişi yasaklayan olgun idrakİnsanı çirkin fiilden kesin bir yasakla geri çeviren bilinç seviyesi
جهلZıtHoyratlık, taşkınlık ve bilisizlikNefsin dürtüleriyle hareket ederek bağ tanımamak, gerçeğin hilafına hoyratça davranmakعقل kökünün zıddı salt bilgisizlik değil, bağsızlık ve dizginsiz taşkınlıktır

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaعقلBağlamak, alıkoymak, idrak etmekOlgular arasında sebep-sonuç bağı kurarak insanı yanlıştan alıkoyan dinamik kavrayışKesin
LatinceIntellectus, Ligare, CohibereKavramak, bağlamak, zapt etmekLatince intellectus (aralarından seçip okuma/bağlama) ve ligare (bağlama) kelimeleri kökün hem zihni hem fiziksel bağlama unsurunu kısmen karşılarGüçlü
İngilizceReason, Intellect, RestraintAkıl yürütme, bağ kurma, öz denetimReason rasyonel süreçleri verirken restraint nefsi dizginleme boyutunu karşılar; tek kelime kökün bütünlüğünü veremezGüçlü
AlmancaVernunft, Binden, ZügelnAkıl, idrak, dizginlemeVernunft (kavrama yetisi) zihinsel yönü karşılarken, zügeln (gem vurmak, dizginlemek) kökün ahlaki otokontrol boyutunu yansıtırGüçlü
FransızcaRaison, Lier, RetenirAkıl, bağlamak, alıkoymakRaison mefhumu zihni faaliyeti karşılarken retenir ve lier fiilleri kökün asıl fiziksel çekirdeğindeki alıkoyma ve bağlama eylemini taşırGüçlü

المصدر Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
تَعْقِلُونَ / يَعْقِلُونَKevnî ayetlerden ders çıkarma ve tevhide ulaşmaTabiat olaylarındaki nizamı, gece ile gündüzün değişimini, yağmurla dirilen toprağı gözlemleyip yaratıcı ile bağ kurma bağlamı (Bakara 2:164, Rûm 30:24)
تَعْقِلُونَAhlaki tutarlılık ve kendiyle çelişmemeBaşkalarına iyiliği emredip kendi nefsini unutma şeklindeki tezatı kınama bağlamı (Bakara 2:44)
يَعْقِلُونَVahyin hitabını ve meselleri kavramaAllah'ın indirdiği kitabın ve irad ettiği temsillerin gayesini yalnızca ilim sahiplerinin kavrayabileceği bağlamı (Ankebût 29:43)
عَقَلُوهُİlahi kelamı tahrif öncesi anlamaTevrat'ı dinleyip manasını ve bağlayıcılığını tam olarak kavradıktan sonra bile bile bozma bağlamı (Bakara 2:75)
نَعْقِلُUhrevi kurtuluşa götüren basiret ve dinlemeCehennem ehlinin dünyadaki vurdumduymazlıklarını itiraf ederek işitme ve akletme sorumluluğunu terk ettiklerini beyan bağlamı (Mülk 67:10)
لَا يَعْقِلُونَSürü psikolojisi ve taklitçilikAtaların körü körüne taklit edilmesini, tefekkür ve basiretin terk edilerek hayvanlar gibi davranılmasını yerme bağlamı (Bakara 2:170, Mâide 5:103)

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamHüsün-kubuh, marifetullah ve mükellefiyetin temeliAklın nakilden önce Allah'ı bilmede ve fiillerin ahlaki değerini kavramadaki bağımsız yetkisi (Mu'tezile ve Eş'ariyye/Mâtürîdiyye ihtilafı)Hakikati idrak eden, insanı mükellef kılan metafizik kavrayış yetisi
FıkıhEhliyet, teklif ve ceza hukuku (diyet / akile)Mükellefiyetin şartı olan temyiz kudreti ile adam öldürmede diyeti üstlenen akrabaların (عَاقِلَة) sorumluluğuHukuki ehliyetin kurucu şartı ve kan dökülmesini engelleyen mali tazminat bağı
TefsirKevnî ve gaybî ayetler arasındaki ilişkinin çözümlenmesiKur'an'da ismin değil daima fiilin kullanılmasından hareketle aklın statik bir cevher değil, işleyen bir süreç olarak yorumlanmasıSebep ile sonuç, ibret ile amel arasındaki bağı kuran dinamik idrak
HadisRivayetlerin ve amelî sünnetin anlaşılmasıAklın yaratılışına dair mevzu/zayıf rivayetlerin elenmesi ve rivayeti koruyup zapt etme vasfı (عَقُولٌ لِلْحَدِيثِ)Dinlenen sözü zihinde tutup unutulmaktan ve bozulmaktan koruyan zapt melekesi

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniMükellefiyet ve imanVarlığın işaretlerini ilahi hakikate bağlayan bilinçİnsanı sorumlu kılmak ve hevanın esaretinden kurtarmakKur'an'da akıl, insanı ilahi vahiy karşısında muhatap ve sorumlu kılan en temel ahlaki bağdırKesin
İlmiMetodoloji ve epistemolojiOlgular arasındaki sebep-sonuç ilişkisini kurma yetisiDağınık verileri birleştirerek sentez ve tutarlı bilgi üretmekGözlem ve tecrübeyi tekil bırakmayıp genel kurala bağlayarak cehaleti giderirGüçlü
SiyasiHukuk düzeni ve kamu idaresiToplumsal taşkınlığı önleyen meşru denetim ve bağAnarşi ve keyfiliği önleyip kamusal düzeni korumakYöneticilerin ve toplumun heva ile değil, bağlayıcı ilkeler ve maslahat ile hareket etmesini sağlarGüçlü
İktisadiMülkiyet, akitler ve kaynak yönetimiKaynakların israfını ve başıboş tüketimini engelleyen basiretMalın heder olmasını önlemek ve sözleşme bağını korumakPiyasada spekülatif taşkınlıkları, sefahati ve hak ihlallerini engelleyen rasyonel öz denetimGüçlü

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerGeri besleme döngüsü (feedback loop) ve sınır koşulları (boundary conditions)Bir sistemin kontrolden çıkıp dağılmasını engelleyen, çıktıyı girdiyle ilişkilendirerek sistemi kararlı kılan kısıtlayıcı ve bağlayıcı parametrelerGüçlü
Beşeri bilimlerÖz denetim (self-regulation), normatif bağlayıcılık ve sosyal frenlemeBireyin içgüdüsel veya toplumsal taşkınlıklarını dizginleyerek ortak ahlaki ve hukuki kurallara bağlanmasıKesin

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca araçsal akıl (instrumental reason), seküler mantık yürütme veya ahlaktan bağımsız salt zihinsel bir işlemleme kapasitesine indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da akıl hiçbir zaman kuru bir teorik bilgi veya töz değildir; daima kalple (Hac 22:46) irtibatlı, ahlaki sorumluluk doğuran, insanı kötülükten alıkoyan ve amele dönüşen dinamik bir fiildir
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAkletmeyi sadece entelektüel bir münazara vasıtası sayıp ahlaki eylemden koparmak; bunun sonucunda düşündüğü halde yapmayan, bildiği halde hevasına uyan kişiyi "akıllı" zannetme yanılgısına düşmek

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın muhatabından talep ettiği temel duruşun kuru bir inanç veya kör bir teslimiyet değil, ayetler üzerinde sebep-sonuç bağlarını kuran dinamik bir kavrayış olduğunu gösterir. İsmin değil sadece fiilin kullanılması, aklın donuk bir cevher değil, sürekli işletilmesi gereken bir amel olduğunu kanıtlar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Kevnî nizamı anlatan kevnî ayetlerde (Bakara 2:164), geçmiş kavimlerin akıbetini sergileyen kıssalarda (Yûsuf 12:109), vahyin rasyonel zeminini vurgulayan hitaplarda ve ataların körü körüne taklit edilmesini yeren sosyolojik eleştirilerde (Bakara 2:170) belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İman ile akıl yürütmenin birbirine zıt olduğu, teslimiyetin sorgulamayı dışladığı veya aklın vahiy karşısında sadece pasif bir alıcı olduğu yönündeki yanılgıları kökten tashih eder. Aklın gerçekte insanı hevasının esaretinden kurtaran ilahi bir fren sistemi olduğunu ortaya koyar.

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamBir hayvanın başıboş dağılmasını ve kaçmasını önlemek amacıyla ayağını büküp iple sıkıca bağlamak (عِقَال); ishal olmuş karnı toparlamak, kanı durduran diyeti ödemek ve sarp bir hisara sığınmak.
  • Soyut anlamDağınık duyum ve olguları bir araya getirip sebep-sonuç bağıyla birbirine raptetmek; insanı cehalet, heva, taşkınlık ve çirkin fiillerden alıkoyan bilinçli ve sorumlu irade.
  • Sistematik karşılıkİlahi teklifin ve ahlaki mükellefiyetin kurucu mekanizması; dış dünyadaki kevnî deliller ile vahyin sunduğu ilkeleri birbirine bağlayarak doğru amele yönlendiren dinamik öz denetim sistemi.
  • LaTeX modeliA=f(D×V)∩¬H  ⟹  S
  • LaTeX açıklaması

A akletme fiilini (eylemsel bilinç), D dış dünyadaki kevnî delilleri ve olayları, V vahyin getirdiği ilkeleri temsil eder. f(D×V) fonksiyonu, olgular ile ilahi ilkeler arasında kurulan bağı ve sentezi gösterir. ¬H ifadesi, nefsin heva, taşkınlık ve kör taklitten arındırılıp dizginlenmesini (alıkoyma işlevini) simgeler. Kesişimin (∩) sonucunda ortaya çıkan S ise ahlaki ve hukuki sorumluluğu, yani amele dönüşen hidayeti ve kurtuluşu ifade eder.

النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: ع