عقل
ع - ق - ل
جذر- الورود: ٤٩
- الآيات: ٤٩
- الصيغ: ٥
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: Akledersiniz
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩٬٩٣٥باب العين و القاف واللام
)ع ق ل، ع ل ق، ق ل ع، ل ع ق، ل ق ع مستعملات( عقل: العَقْل: نقيض الجَهْل. عَقَل يَعْقِل عَقْلاً فهو عاقل. والمَعْقُولُ: ما تَعْقِلُه في فؤادك. ويقال: هو ما يُفْهَمُ من العَقْل، وهو العَقْل واحد، كما تقول: عَدِمْتَ َمْعُقولاً أي ما يُفْهَمُ منك من ذهْنٍ أو عَقْل.
قال دغفل:
فقد أفَادَتْ لهُمْ حِلْماً ومَوْعِظةً لِمَنْ يكون له إرْبٌ ومَعْقُولُ
وقلبٌ عاقلٌ عَقولٌ، قال دغفل:
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٦٦٠العَقْلُ: الحِجْرُ والنهى. ورجلٌ عاقلٌ وعَقولٌ. وقَ عَقَلَ يَعْقِلُ عَقْلاً ومَعْقولاً أيضاً. وهو مصدرٌ، وقال سيبويه: هو صفةٌ. والعَقْلُ: الدِيَةُ. والعَقْلُ: ثوبٌ أحمر. قال علقمة:
عَقْلاً ورَقْماً تكاد الطيرُ تخطَفهكأنّه من دَمِ الأجوافِ مَدمـومُ
ويقال: هما ضربانِ من البرود. والعَقْلُ: الملجأ، والجمع العُقولُ. قال أحيحة:
وقد أعددت للحَدَثانِ صَعْباًلوَ انَّ المرءَ تنفعهُ العُقولُ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٢٠٬٣٦٢باب العين والقاف مع اللام
عقل ، علق ، لقع ، لعق ، قلع ، قعل : مستعملات .
عقل : في الحديث أن امرأتين من هُذيلٍ اقتتلتا ، فرمت إحداهما الأخرى بحَجرٍ فأصابَ بطنها فقتلتها ، فقضى رسول الله عليه بدِيتها على عاقلة الأخرى .
أخبرنا عبد الملك عن الربيع عن الشافعي أنّه قال : العاقلة هم العَصَبة . قال : وقضى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) بديةِ شِبهِ العمد والخطأ المحضِ على العاقلة ، يؤدُّونها في ثلاث
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٦٬٣٨١(باب العين والقاف وما يثلثهما في الثلاثي)
(عقل) العين والقاف واللام أصلٌ واحد منقاس مطرد، يدلُّ عُظْمُه على حُبْسة في الشَّيء أو ما يقارب الحُبْسة. من ذلك العَقْل، وهو الحابس عن ذَميم القَول والفِعل.
قال الخليل: العَقل: نقيض الجهل. يقال عَقَل يعقِل عَقْلا، إذا عرَفَ ما كان يجهله قبل، أو انزجَر عمّا كان يفعلُه. وجمعه عقول. ورجل عاقلٌ وقوم عُقَلاء. وعاقلون. ورجل عَقُول، إذا كان حسَنَ الفَهم وافر
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٬٤٣٦- العقل يقال للقوة المتهيئة لقبول العلم، ويقال للعلم الذي يستفيده الإنسان بتلك القوة عقل، ولهذا قال أمير المؤمنين رضي الله عنه:
*رأيت العقل عقلين ** فمطبوع ومسموع*
*ولا ينفع مسموع ** إذا لم يك مطبوع*
*كما لا ينفع الشمس ** وضوء العين ممنوع*
(الأبيات في ديوانه ص 121؛ وأدب الدنيا والدين ص 15؛ وإحياء علوم الدين 1/86)
وإلى الأول أشار صلى الله عليه وسلم بقوله: (ما خلق الله خلقا أكرم عليه من العقل)
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٤٥٣ع ق ل
حتى إذا لم يتركوا لعظامه لحماً ولا لفؤاده معقولاً وتقول: ما لفلان مقول ولا معقول.
وما فعلت كذا منذ عقلت.
وعقل فلان بعد الصبا أي عرف الخطأ الذي كان عليه.
وهذا مريض لا يعقل.
إن المعرفة لتنفع عند الكلب العقور فكيف عند الرجل العقول.
وتقول: ما ينفع التحصن بالعقول ما ينفع التمسك بالعقول أي المعاقل.
قال أحيحة: وقد أعددت للحدثان حصناً لو أن المرء تنفعه العقول أي المعاقل.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣بلا ترجمةالحروف: ٢١٬١٣١العَقْلُ: الحِجْر والنُّهى ضِدُّ الحُمْق، والجمع عُقولٌ. وفي حديث عمرو بن العاص: تِلْك عُقولٌ كادَها بارِئُها أَي أَرادها بسُوءٍ، عَقَلَ يَعْقِل عَقْلاً ومَعْقُولاً، وهو مصدر؛ قال سيبويه: هو صفة، وكان يقول إِن المصدر لا يأْتي على وزن مفعول البَتَّةَ، ويَتأَوَّل المَعْقُول فيقول: كأَنه عُقِلَ له شيءٌ أَي حُبسَ عليه عَقْلُه وأُيِّد وشُدِّد، قال: ويُسْتَغْنى بهذا عن المَفْعَل الذي يكون مصدراً؛
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬٩٠١* ع ق ل * * العَقْلُ * الحِجر والنُّهى ورجل * عاقِلٌ * و * عَقُولٌ * وقد * عَقَلَ * من باب ضرب و * مَعْقُولاً * أيضا وهو مصدر وقال سيبويه هو صفة وقال إن المصدر لا يأتي على وزن مفعول البتة و * العَقْل * أيضا الدية و * العَقول * بالفتح الدواء الذي يمسك البطن و * المَعْقِل * الملجأ وبه سُمِّي الرجل و * مَعْقِلُ * بن يسار من الصحابة رضي الله عنهم ينسب إليه نهر بالبصرة والرطب * المَعْقِلِىّ * أيضا و *
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٦٬٠٨٨العقل: العلم، وعليه اقتصر كثيرون، وفي العباب: العقل: الحجر والنهية، ومثله في الصحاح، وفي المحكم: العقل: ضد الحمق، أو هو العلم بصفات الأشياء من حسنها وقبحها، وكمالها ونقصانها، أو هو العلم بخير الخيرين وشر الشرين، أو مطلق لأمور أو لقوة بها يكون التمييز بين القبح والحسن، ولمعان مجتمعة في الذهن يكون بمقدمات يستتب بها الأغراض والمصالح، ولهيئة محمودة للإنسان في حركاته وكلامه. هذه الأقوال التي ذكرها
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩بلا ترجمةالحروف: ٣٢٬٥٩٦1 عَقڤلَ [The inf. n.] عَقْلٌ signifies The act of withholding, or restraining; syn. مَنْعٌ. (TA.) [This is app. the primary signification, or it may be from what next follows.] ― -b2- عَقَلَ البَعِيرَ, (S, Mgh, O, Msb, K,) aor. عَقِلَ , (S, O, Msb,) inf. n. عَقْلٌ, (S, Mgh, O, Msb,) He bound the camel with the [rope called] عِقَال; (Mgh;) meaning he bound the camel's fore shank to his arm; (K;)
1 عَقڤلَ [The inf. n.] عَقْلٌ signifies The act of withholding, or restraining; syn. مَنْعٌ. (TA.) [This is app. the primary signification, or it may be from what next follows.] ― -b2- عَقَلَ البَعِيرَ, (S, Mgh, O, Msb, K,) aor. عَقِلَ , (S, O, Msb,) inf. n. عَقْلٌ, (S, Mgh, O, Msb,) He bound the camel with the [rope called] عِقَال; (Mgh;) meaning he bound the camel's fore shank to his arm; (K;) i. e. he folded together the camel's fore shank and his arm and bound them both in the middle of the arm with the rope called عِقَال; (S, O, Msb;) and ↓ اعتقلهُ signifies the same; as also ↓ عقّلهُ; (K;) or you say, عَقَّلْتُ الاـِبِلَ, from العِقَالُ, (S, O,) inf. n. تَعْقِيلٌ, (O,) [i. e. I bound the camels in the manner expl. above,] this verb being with tesh-deed because of its application to a number of objects: (S, O:) and sometimes the hocks were bound with the عِقَال. (TA.) The she-camel, also, was bound with the عِقَال on the occasion of her being covered: ― -b3- and hence العَقْلُ is metonymically used as meaning الجِمَاعُ [i. e. (assumed tropical:) The act of compressing a woman]. (TA.) ― -b4- عَقَلْتُ القَتِيلَ, (S, Mgh, Msb, K, *) or المَقْتُولَ, (S, O,) aor. as above, (TA,) and so the inf. n., (Msb, TA,) means I gave, or paid, the bloodwit to the heir, or next of kin, of the slain person: (S, Mgh, O, Msb, K: *) for the camels [that constituted the bloodwit] used to be bound with the عِقَال in the yard of the abode of the heir, or next of kin, of the slain person; and in consequence of frequency of usage, the phrase became employed to mean thus when the bloodwit was given in dirhems or deenلrs. (As, S, O, Msb. * [See a verse cited in the first paragraph of art. عيف.]) And [hence] one says also, عَقَلْتُ عَنْهُ, (inf. n. as above, TA,) meaning I paid for him, (the slayer, Mgh,) i. e., in his stead, (S, Mgh, O, Msb, K, *) the bloodwit that was obligatory upon him, (S, Mgh, O, K, *) or what was obligatory upon him of the bloodwit. (Msb.) And عَقَلْتُ لَهُ دَمَ فُلَانٍ I relinquished in his favour retaliation of the blood of such a one for the bloodwit. (S, O, Msb, K. *) لَا تَعْقِلُ العَاقِلَةُ عَمْدًا وَلَا عَبْدًا, (S, Mgh, O, Msb, K,) in a trad. (S, O, Msb) of Esh-Shaabee, (O,) or a saying of Esh-Shaabee, (Mgh, * K,) not a trad., (K,) but the like occurs in a trad. related on the authority of I'Ab, (TA,) [meaning, accord. to an expl. of the verb when trans. without a particle, mentioned above, Those who are responsible for the payment of a bloodwit in certain cases shall not pay it for an intentional act of slaying or the like, nor for the slaying or the like of a slave,] applies, accord. to Aboo-Haneefeh, to the case of a slave's committing a crime against a free person: (S, O, Msb, K: [and thus as expl. in the Mgh:]) but, (S, O, Msb, K,) accord. to Ibn-Abee-Leylà, (S, O, Msb,) it applies to the case of a free person's committing a crime against a slave; for if the meaning were as Aboo-Haneefeh says, the phrase would be لَا تَعْقِلُ العَاقِلَةُ عَنْ عَبْدٍ; (S, O, Msb, K;) and As pronounced this to be correct: (S, O, Msb: *) Akmal-ed-Deen, however, in the Exposition of the Hidلyeh, says that عَقَلْتُهُ is used in the sense of عَقَلْتُ عَنْهُ, and that the context of the trad. indicates this meaning, which MF also defends. (TA.) [See also the saying لَا أَعْقِلُ الكَلْبَ الهَرَّارَ in art. هر.] ― -b5- عَقَلَهُ, inf. n. as above, also means He set him up [app. a man] on one of his legs; [app. from عَقَلَ البَعِيرَ;] as also عَكَلَهُ: and every عَقْل is a raising. (TA.) ― -b6- Also, [agreeably with the explanation of the inf. n. in the first sentence of this art.,] and ↓ عقّلهُ, and ↓ تعقّلهُ, (TA, [see also the first paragraph of art. عجس,]) and ↓ اعتقلهُ, (Msb, TA,) He withheld him, or restrained him, (Msb, TA,) عَنْ حَاجَتِهِ from the object of his want. (TA.) ― -b7- And [hence,] عَقَلَ الدَّوَآءُ بَطْنَهُ, (S, O, Msb, K,) aor. عَقِلَ (S, K) and عَقُلَ , (K,) inf. n. عَقْلٌ, (TA,) The medicine bound, or confined, his belly [or bowels]; syn. أَمْسَكَهُ: (S, O, Msb, K:) accord. to some, particularly after looseness: and بَطْنَهُ ↓ اعتقل signifies the same. (TA.) And يَعْقِلُ الطَّبْعَ is said of a medicine [as meaning, in like manner, It binds the bowels; is astringent]. (TA in art. حمض; &c.) And عقل البَطْنُ [app. عُقِلَ] The belly [or bowels] became bound, or confined; syn. اِسْتَمْسَكَ. (TA.) ― -b8- عَقَلَ عَلَى القَوْمِ, [aor. عَقِلَ ,] inf. n. عِقَالٌ, means He collected, or exacted, the poor-rates of the people, or party; [app. from عَقَلَ البَعِيرَ; as though he bound with the rope called عِقَال the camels that he collected;] on the authority of IKtt. (TA.) 'Omar, when he had deferred [collecting] the poor-rate in the year [of drought called] عَامُ الرَّمَادَةِ, sent Ibn-AbeeDhubلb, and said, اِعْقِلْ عَلَيْهِمْ عِقَالَيْنِ فَاقْسِمْ فِيهِمْ عِقَالًا وَاءْتِنِى بِالآخَرِ [Collect thou from them two years' poor-rate; then divide among them one year's poor-rate, and bring to me the other]. (O.) One says of the collector of the poor-rate, يَعْقِلُ الصَّدَقَةَ [He collects, or exacts, the poor-rate]. (S, O.) ― -b9- عَقَلَ فُلَانًا and ↓ اعتقلهُ signify He threw down such a one [in wrestling] by twisting his leg upon the latter's leg: (K, * TA:) [or] you say, الشَّغْزَبِيَّةَ ↓ صَارَعَهُ فَاعْتَقَلَهُ He wrestled with him and twisted his leg upon the leg of the latter: (S, O:) and one says of a wrestler, ↓ لِفُلَانٍ عُقْلَةٌ بِهَا النَّاسَ ↓ يَعْتَقِلُ, (S, O,) or يَعْقِلُ بِهَا النَّاسَ, i. e. [Such a one has] a [mode of] twisting his leg with another's [whereby he wrestles with men]. (TA.) ― -b10- عَقَلَتْ شَعَرَهَا, (inf. n. عَقْلٌ, TA,) said of a woman, She combed her hair: (S, O:) or combed it in a certain manner; as also ↓ عَقَّلَتْهُ. (TA.) -A2- عَقَلَ, aor. عَقِلَ , inf. n. عَقْلٌ and ↓ مَعْقُولٌ, (S, O, K,) or the latter, accord. to Sb, is an epithet, [or a pass. part. n.,] for he used to say that no inf. n. has the measure مَفْعُولٌ, (S, O,) He was, or became, عَاقِل [i. e
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٬٣٨٦عَقَلَ
عَقَلَ I ( n. ac. عَقْل 1 ),
a. Bound, tied, tethered.
b. ( n. ac. عَقْل 1 , مَعْقُوْل ), Was, became intelligent, rational, reasonable.
c. Understood, comprehended.
d. [ acc. & 'An ], Paid bloodmoney, atoned for.
e. [ La ], Renounced ( revenge ).
f. ( n. ac. عَقْل 1 , عُقُوْل 27 ), Kept to the mountainheights ( goat ).
g. [ Ila ], Took refuge with.
h. Was vertical (
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٧٩٬٣٩٠عقل
عَقَلَ - يَعْقِلُ
عَقَلَ - يَعْقِلُ + الكائن + شيئاً أو أمراً + بشيء (قلبه): ينتفع به في نفسه وفكره، كمعلومات لإصدار حكم أو أمر بالعمل والفعل: ينتفع من المعلومات التي تم فقهها ثم فهمها، وذلك لإصدار حكم، يتحول إلى أمر سلوكي حركي، تنفذه الأعضاء على شكل كلام أو حركة جهازية أو انفعال عاطفي
العقل هو: أن يتحول الفقه ثم الفهم إلى أساس ومنطق
الجذور المجاورةالمجاورة: ٧٧ (الإجمالي: ٢٤٥)
- حيي
الآيات المشتركة: ١٠ · Uyanık yılan demektir
- صمم
الآيات المشتركة: ٣ · Sağırlar
- موت
الآيات المشتركة: ٧ · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
- أيي
الآيات المشتركة: ١٤ · Evye kuş yuvası demektir
- بعد
الآيات المشتركة: ٨ · Baid uzak demektir
- شتت
الآيات المشتركة: ٢ · Bölük bölük
- ليل
الآيات المشتركة: ٥ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- بكم
الآيات المشتركة: ٢ · Dilsiz
- نزل
الآيات المشتركة: ٨ · “Nezle” konaklama yeri demektir
- موه
الآيات المشتركة: ٤ · Su
- عمي
الآيات المشتركة: ٣ · Kör demektir
- سمع
الآيات المشتركة: ٦ · İşiten
الآيات التي ورد فيها(٤٩)
أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ
Akledersiniz
فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ
Akledersiniz
… فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ
Akledersiniz
كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ
Akledersiniz
يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ
Akledersiniz
… صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ
Akledersiniz
وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ
Akledersiniz
… حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ
Akledersiniz
… مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ
Akledersiniz
قُلْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلَا أَدْرَاكُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرًا مِنْ قَبْلِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ
Akledersiniz
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عقل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فقه, فكر, حكم, حجر, نهى |
| Zıt Kök | جهل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi bağlamak, sımsıkı tutmak, dağılmasını veya kaçmasını engellemek üzere alıkoymak |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyin delillerini, kevnî ayetleri ve sebep-sonuç bağlarını dinamik bir kavrayışla birbirine bağlayıp heva ve cehaletten alıkoyan eylemsel bilinç |
| Çekirdek Özet 3 | Kur'an'da hiçbir yerde durağan bir töz/isim olarak değil, daima fiil formunda geçerek sorumluluk doğuran dinamik idrak ve öz denetim mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökü salt zihinsel, teorik veya Kartezyen bir soyut akıl yürütme olarak anlayıp ahlaki eylemden ve bağlayıcı sorumluluktan koparma yanılgısı |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عق | Bir şeyi kökünden tutma, sıkıştırma, düğümleme, sert bir sınırla alıkoyma veya kesintiye uğratma; bu anlam عقب kökünde peşini bırakmayıp izini tutmada, عقد kökünde düğümleyip bağlamada, عقر kökünde kökünden kesip hareketsiz kılmada ve عقم kökünde döl yatağını tıkayıp kısırlıkla engellemede görülür | ل | Çoban değneğinin sevk ve idare imgesiyle birleşerek alıkoyma hareketini hedefe yönlendirici, başıboşluğu dizginleyici ve koruyucu bir bağlama eylemine dönüştürür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Derinlemesine nüfuz etme, basiret, dış yüzeyin arkasındaki asıl hakikate ve kaynağa yönelme |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Dağınık unsurların dar bir odak noktasında toplanması, sınırlandırma ve kuşatma |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dağılanı toparlayıp doğru istikamete sevk etme, kontrol altına alma ve terbiye etme |
| عقل | Gözlem ve kaynağa yönelişin daraltıcı bir odakta toplanarak sevk ve idare değneğiyle bağlanması | İnsanın algı ve duyularını toparlayıp nefsin başıboş dürtülerini bağlayarak hikmetli ve sorumlu bir istikamete sevk etme hareketi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin dizini büküp baldırıyla birlikte iple sımsıkı bağlamak (عَقَلَ البَعِيرَ بِالعِقَالِ); böylece hayvanın kaçmasını, dağılmasını ve tehlikeye sürüklenmesini önlemek. Ayrıca ishal olmuş karnın toparlanıp tutulması (عَقَلَ البَطْنُ), sarp dağ kalesi/sığınak (المَعْقِل) ve kan dökülmesini engelleyen diyet (العَقْل) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi Uhayha b. el-Culâh (أحيحة بن الجلاح) bir beytinde sığınak ve hisar anlamında kökü şöyle kullanır: وَقَدْ أَعْدَدْتُ لِلْحِدْثَانِ صَعْباً / لَوْ أَنَّ المَرْءَ تَنْفَعُهُ العُقُولُ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem ensâb ve lisan âlimi Dağfel b. Hanzale (دغفل بن حنظلة) hikmetli kavrayışı nitelemek üzere şöyle demiştir: فَقَدْ أَفَادَتْ لَهُمْ حِلْماً وَمَوْعِظَةً / لِمَنْ يَكُونُ لَهُ إِرْبٌ وَمَعْقُولُ |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinin batı ve güney kollarında عقل kökü, öncelikle fiziksel bir engelleme, bükme, bağlama ve alıkoyma semantik ekseni üzerinde şekillenmiştir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kök harfleri doğrudan doğruya bükülme, kıvrılma, engellenme ve eğrilik bildiren '-q-l (İbranice ע-ק-ל / aqal: bükmek, dolanmak, yoldan saptırmak; Süryanice ܥ-ܩ-ܠ / 'qal: dolanmak, bağlamak) biçimleriyle fonetik ve morfolojik bir denklik sergiler. Ancak Kuzeybatı Sami dillerinde kök daha çok fiziksel kıvrılma, dolambaçlılık ve bazen menfi anlamda sapma yönünde kalırken, Güney Sami ve özellikle Klasik Arapça katmanında olağanüstü bir semantik sıçrama ve olumlu odaklanma gerçekleşmiştir. Arapçada devenin ayağını bağlayan ip (عِقَال) gibi somut bir engelden hareketle, insanı hevasının peşinde savrulmaktan, yanlışa düşmekten alıkoyan zihni ve ahlaki melekeye doğru dikey bir anlam genişlemesi meydana gelmiştir. Bu durum, Arapça kökün fiziksel bağlama ve tutma unsurunu muhafaza ederken onu yıkıcı değil yapıcı bir otokontrol mekanizması olarak kavramsallaştırdığını gösterir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Devenin dizini iple bağlama (عِقَال), kanı durduran diyet (عَقْل), sığınılan dağ kalesi (مَعْقِل) | Fiziksel bir bağı ve engeli temsil eden kök, insanı çirkin söz ve fiilden alıkoyan manevi bağ ve tutarlılık zeminine dönüşmüştür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ע-ק-ל (aqal: bükmek, dolamak), Süryanice ܥ-ܩ-ܠ ('qal: dolanmak, düğümlemek) | Ortak Sami kökünden türeyen bükme ve bağlama hareketi, İbranicede daha çok eğrilik ekseninde kalmış, Arapçada koruyucu bağlamaya evrilmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapçası ve Ge'ez dillerinde bağlama ve koruma anlam alanları | Afro-Asyatik bağlamda nesneleri zapt etme ve sınırlama fiilleriyle örtüşmektedir | Muhtemel |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, HALOT.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عقل | Anlamlı | Bağlamak, alıkoymak, kavramak | İnsanı hevasından alıkoyan, nesneler arası bağı kuran anlama faaliyeti | Hedef kök; Kur'an'da 49 defa geçer |
| علق | Anlamlı | Asılmak, tutunmak, yapışmak | Bir nesnenin diğerine ayrılmayacak şekilde yapışıp sarkması; sevgi ve rahimdeki embriyo | Ortak bağ ve temas çekirdeği; Kur'an'da geçer |
| قعل | Anlamlı | Kökünden sökmek, devirmek | Ağacı veya nesneyi tabanından koparıp yere sermek | Hedef kökteki tutmanın tersine koparma hareketi; Kur'an'da geçmez |
| قلع | Anlamlı | Söküp çıkarmak, çekip koparmak | Bir şeyi yerleştiği zeminden zorla ayırmak, yağmurun dinmesi veya gemi yelkeni | Hedef kökün bağlayıcı tutuculuğunun zıttı yönde çözme eylemi; Kur'an'da geçer |
| لعق | Anlamlı | Parmak veya kaşıkla yalamak | Az miktardaki bir sıvıyı veya gıdayı dille sıyırıp almak | Sınırlı bir temas ve çekiş; Kur'an'da geçmez |
| لقع | Anlamlı | Fırlatmak, çarpmak, göz değdirmek | Bir şeyi hızla bir hedefe fırlatmak veya sözle yaralamak | Hedef kökün alıkoyma niteliğinin aksine serbest bırakıp fırlatma; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عقل | Merkez | İdrak, bağlama ve alıkoyma | Olaylar, deliller ve ahlaki sonuçlar arasında bağ kurarak nefsi dizginleyen eylemsel bilinç | Hakikati kavrayıp pratik davranışa dönüştüren bağlayıcı akıl yürütme |
| فقه | Komşu | Derin kavrayış ve incelik | Sözün veya durumun ardındaki ince gayeyi, maksadı ve derin manayı sezgisel olarak çözme | عقل bağ kurup tutmaya, فقه perdenin arkasındaki inceliğe ulaşmaya odaklanır |
| فكر | Komşu | Zihinsel dolaşım ve analiz | Bilinenden yola çıkarak bilinmeyene ulaşmak için zihinde delilleri evirip çevirme | فكر zihinsel süreç ve analizdir; عقل ise bu analizi sonuca ve ahlaki bağa ulaştıran nihai tutuştur |
| حكم | Komşu | Engelleme ve sağlamlaştırma | Bozulmayı önleyecek şekilde nesneyi veya hükmü tam yerine oturtma | Atın gemi gibi fesadı engeller; عقل ile akrabadır ancak daha çok nizam ve adaleti hedefler |
| حجر | Komşu | Sınır çekme ve yasaklama | Etrafını taş duvarla çevirip dışarıdan girişi ve içeriden çıkışı mutlak surette engelleme | Zihnin insanı koruyan sert ve tavizsiz sınır koyucu vasfıdır |
| نهى | Komşu | Sona erdirme ve vazgeçirme | Bir şeyin nihayetine varıp oradan öteye geçişi yasaklayan olgun idrak | İnsanı çirkin fiilden kesin bir yasakla geri çeviren bilinç seviyesi |
| جهل | Zıt | Hoyratlık, taşkınlık ve bilisizlik | Nefsin dürtüleriyle hareket ederek bağ tanımamak, gerçeğin hilafına hoyratça davranmak | عقل kökünün zıddı salt bilgisizlik değil, bağsızlık ve dizginsiz taşkınlıktır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عقل | Bağlamak, alıkoymak, idrak etmek | Olgular arasında sebep-sonuç bağı kurarak insanı yanlıştan alıkoyan dinamik kavrayış | Kesin |
| Latince | Intellectus, Ligare, Cohibere | Kavramak, bağlamak, zapt etmek | Latince intellectus (aralarından seçip okuma/bağlama) ve ligare (bağlama) kelimeleri kökün hem zihni hem fiziksel bağlama unsurunu kısmen karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Reason, Intellect, Restraint | Akıl yürütme, bağ kurma, öz denetim | Reason rasyonel süreçleri verirken restraint nefsi dizginleme boyutunu karşılar; tek kelime kökün bütünlüğünü veremez | Güçlü |
| Almanca | Vernunft, Binden, Zügeln | Akıl, idrak, dizginleme | Vernunft (kavrama yetisi) zihinsel yönü karşılarken, zügeln (gem vurmak, dizginlemek) kökün ahlaki otokontrol boyutunu yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Raison, Lier, Retenir | Akıl, bağlamak, alıkoymak | Raison mefhumu zihni faaliyeti karşılarken retenir ve lier fiilleri kökün asıl fiziksel çekirdeğindeki alıkoyma ve bağlama eylemini taşır | Güçlü |
المصدر Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَعْقِلُونَ / يَعْقِلُونَ | Kevnî ayetlerden ders çıkarma ve tevhide ulaşma | Tabiat olaylarındaki nizamı, gece ile gündüzün değişimini, yağmurla dirilen toprağı gözlemleyip yaratıcı ile bağ kurma bağlamı (Bakara 2:164, Rûm 30:24) |
| تَعْقِلُونَ | Ahlaki tutarlılık ve kendiyle çelişmeme | Başkalarına iyiliği emredip kendi nefsini unutma şeklindeki tezatı kınama bağlamı (Bakara 2:44) |
| يَعْقِلُونَ | Vahyin hitabını ve meselleri kavrama | Allah'ın indirdiği kitabın ve irad ettiği temsillerin gayesini yalnızca ilim sahiplerinin kavrayabileceği bağlamı (Ankebût 29:43) |
| عَقَلُوهُ | İlahi kelamı tahrif öncesi anlama | Tevrat'ı dinleyip manasını ve bağlayıcılığını tam olarak kavradıktan sonra bile bile bozma bağlamı (Bakara 2:75) |
| نَعْقِلُ | Uhrevi kurtuluşa götüren basiret ve dinleme | Cehennem ehlinin dünyadaki vurdumduymazlıklarını itiraf ederek işitme ve akletme sorumluluğunu terk ettiklerini beyan bağlamı (Mülk 67:10) |
| لَا يَعْقِلُونَ | Sürü psikolojisi ve taklitçilik | Ataların körü körüne taklit edilmesini, tefekkür ve basiretin terk edilerek hayvanlar gibi davranılmasını yerme bağlamı (Bakara 2:170, Mâide 5:103) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hüsün-kubuh, marifetullah ve mükellefiyetin temeli | Aklın nakilden önce Allah'ı bilmede ve fiillerin ahlaki değerini kavramadaki bağımsız yetkisi (Mu'tezile ve Eş'ariyye/Mâtürîdiyye ihtilafı) | Hakikati idrak eden, insanı mükellef kılan metafizik kavrayış yetisi |
| Fıkıh | Ehliyet, teklif ve ceza hukuku (diyet / akile) | Mükellefiyetin şartı olan temyiz kudreti ile adam öldürmede diyeti üstlenen akrabaların (عَاقِلَة) sorumluluğu | Hukuki ehliyetin kurucu şartı ve kan dökülmesini engelleyen mali tazminat bağı |
| Tefsir | Kevnî ve gaybî ayetler arasındaki ilişkinin çözümlenmesi | Kur'an'da ismin değil daima fiilin kullanılmasından hareketle aklın statik bir cevher değil, işleyen bir süreç olarak yorumlanması | Sebep ile sonuç, ibret ile amel arasındaki bağı kuran dinamik idrak |
| Hadis | Rivayetlerin ve amelî sünnetin anlaşılması | Aklın yaratılışına dair mevzu/zayıf rivayetlerin elenmesi ve rivayeti koruyup zapt etme vasfı (عَقُولٌ لِلْحَدِيثِ) | Dinlenen sözü zihinde tutup unutulmaktan ve bozulmaktan koruyan zapt melekesi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mükellefiyet ve iman | Varlığın işaretlerini ilahi hakikate bağlayan bilinç | İnsanı sorumlu kılmak ve hevanın esaretinden kurtarmak | Kur'an'da akıl, insanı ilahi vahiy karşısında muhatap ve sorumlu kılan en temel ahlaki bağdır | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Olgular arasındaki sebep-sonuç ilişkisini kurma yetisi | Dağınık verileri birleştirerek sentez ve tutarlı bilgi üretmek | Gözlem ve tecrübeyi tekil bırakmayıp genel kurala bağlayarak cehaleti giderir | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve kamu idaresi | Toplumsal taşkınlığı önleyen meşru denetim ve bağ | Anarşi ve keyfiliği önleyip kamusal düzeni korumak | Yöneticilerin ve toplumun heva ile değil, bağlayıcı ilkeler ve maslahat ile hareket etmesini sağlar | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, akitler ve kaynak yönetimi | Kaynakların israfını ve başıboş tüketimini engelleyen basiret | Malın heder olmasını önlemek ve sözleşme bağını korumak | Piyasada spekülatif taşkınlıkları, sefahati ve hak ihlallerini engelleyen rasyonel öz denetim | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geri besleme döngüsü (feedback loop) ve sınır koşulları (boundary conditions) | Bir sistemin kontrolden çıkıp dağılmasını engelleyen, çıktıyı girdiyle ilişkilendirerek sistemi kararlı kılan kısıtlayıcı ve bağlayıcı parametreler | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Öz denetim (self-regulation), normatif bağlayıcılık ve sosyal frenleme | Bireyin içgüdüsel veya toplumsal taşkınlıklarını dizginleyerek ortak ahlaki ve hukuki kurallara bağlanması | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca araçsal akıl (instrumental reason), seküler mantık yürütme veya ahlaktan bağımsız salt zihinsel bir işlemleme kapasitesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da akıl hiçbir zaman kuru bir teorik bilgi veya töz değildir; daima kalple (Hac 22:46) irtibatlı, ahlaki sorumluluk doğuran, insanı kötülükten alıkoyan ve amele dönüşen dinamik bir fiildir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Akletmeyi sadece entelektüel bir münazara vasıtası sayıp ahlaki eylemden koparmak; bunun sonucunda düşündüğü halde yapmayan, bildiği halde hevasına uyan kişiyi "akıllı" zannetme yanılgısına düşmek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhatabından talep ettiği temel duruşun kuru bir inanç veya kör bir teslimiyet değil, ayetler üzerinde sebep-sonuç bağlarını kuran dinamik bir kavrayış olduğunu gösterir. İsmin değil sadece fiilin kullanılması, aklın donuk bir cevher değil, sürekli işletilmesi gereken bir amel olduğunu kanıtlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kevnî nizamı anlatan kevnî ayetlerde (Bakara 2:164), geçmiş kavimlerin akıbetini sergileyen kıssalarda (Yûsuf 12:109), vahyin rasyonel zeminini vurgulayan hitaplarda ve ataların körü körüne taklit edilmesini yeren sosyolojik eleştirilerde (Bakara 2:170) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İman ile akıl yürütmenin birbirine zıt olduğu, teslimiyetin sorgulamayı dışladığı veya aklın vahiy karşısında sadece pasif bir alıcı olduğu yönündeki yanılgıları kökten tashih eder. Aklın gerçekte insanı hevasının esaretinden kurtaran ilahi bir fren sistemi olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir hayvanın başıboş dağılmasını ve kaçmasını önlemek amacıyla ayağını büküp iple sıkıca bağlamak (عِقَال); ishal olmuş karnı toparlamak, kanı durduran diyeti ödemek ve sarp bir hisara sığınmak.
- Soyut anlamDağınık duyum ve olguları bir araya getirip sebep-sonuç bağıyla birbirine raptetmek; insanı cehalet, heva, taşkınlık ve çirkin fiillerden alıkoyan bilinçli ve sorumlu irade.
- Sistematik karşılıkİlahi teklifin ve ahlaki mükellefiyetin kurucu mekanizması; dış dünyadaki kevnî deliller ile vahyin sunduğu ilkeleri birbirine bağlayarak doğru amele yönlendiren dinamik öz denetim sistemi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
akletme fiilini (eylemsel bilinç), dış dünyadaki kevnî delilleri ve olayları, vahyin getirdiği ilkeleri temsil eder. fonksiyonu, olgular ile ilahi ilkeler arasında kurulan bağı ve sentezi gösterir. ifadesi, nefsin heva, taşkınlık ve kör taklitten arındırılıp dizginlenmesini (alıkoyma işlevini) simgeler. Kesişimin () sonucunda ortaya çıkan ise ahlaki ve hukuki sorumluluğu, yani amele dönüşen hidayeti ve kurtuluşu ifade eder.