عقل

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc
تخطَّ الشبكة

شبكة الجذر

شبكة الجذر: ع-ق-لالصيغ: ٥ · الجذور المجاورة: ٧٧ · الآيات: ٤٩ · السور: ٣٠؛ المحتوى نفسه مسرود في بطاقات «الصيغ» و«الجذور المجاورة» و«الآيات».عميبعدعقلحيينَعْقِلُيَعْقِلُهَاصممأييليلتَعْقِلُونَسمع

الجذرالصيغ ٥الآيات ٤٩السور ٣٠المجاورة ٧٧

▶ افتح الشبكة (ثلاثية الأبعاد)

عقل

ع - ق - ل

جذر
  • الورود: ٤٩
  • الآيات: ٤٩
  • الصيغ: ٥
  • المعاجم: ١٢

معناه في القرآن: Akledersiniz

ملاحظاتي

المعاجم(١٢)

كتاب العين

الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩٬٩٣٥
باب العين و القاف واللام )ع ق ل، ع ل ق، ق ل ع، ل ع ق، ل ق ع مستعملات( عقل: العَقْل: نقيض الجَهْل. عَقَل يَعْقِل عَقْلاً فهو عاقل. والمَعْقُولُ: ما تَعْقِلُه في فؤادك. ويقال: هو ما يُفْهَمُ من العَقْل، وهو العَقْل واحد، كما تقول: عَدِمْتَ َمْعُقولاً أي ما يُفْهَمُ منك من ذهْنٍ أو عَقْل. قال دغفل: فقد أفَادَتْ لهُمْ حِلْماً ومَوْعِظةً لِمَنْ يكون له إرْبٌ ومَعْقُولُ وقلبٌ عاقلٌ عَقولٌ، قال دغفل:
اقرأ المدخل كاملًا

الصحاح

الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٦٦٠
العَقْلُ: الحِجْرُ والنهى. ورجلٌ عاقلٌ وعَقولٌ. وقَ عَقَلَ يَعْقِلُ عَقْلاً ومَعْقولاً أيضاً. وهو مصدرٌ، وقال سيبويه: هو صفةٌ. والعَقْلُ: الدِيَةُ. والعَقْلُ: ثوبٌ أحمر. قال علقمة: عَقْلاً ورَقْماً تكاد الطيرُ تخطَفهكأنّه من دَمِ الأجوافِ مَدمـومُ ويقال: هما ضربانِ من البرود. والعَقْلُ: الملجأ، والجمع العُقولُ. قال أحيحة: وقد أعددت للحَدَثانِ صَعْباًلوَ انَّ المرءَ تنفعهُ العُقولُ
اقرأ المدخل كاملًا

تهذيب اللغة

الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٢٠٬٣٦٢
باب العين والقاف مع اللام عقل ، علق ، لقع ، لعق ، قلع ، قعل : مستعملات . عقل : في الحديث أن امرأتين من هُذيلٍ اقتتلتا ، فرمت إحداهما الأخرى بحَجرٍ فأصابَ بطنها فقتلتها ، فقضى رسول الله عليه بدِيتها على عاقلة الأخرى . أخبرنا عبد الملك عن الربيع عن الشافعي أنّه قال : العاقلة هم العَصَبة . قال : وقضى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) بديةِ شِبهِ العمد والخطأ المحضِ على العاقلة ، يؤدُّونها في ثلاث
اقرأ المدخل كاملًا

مقاييس اللغة

ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٦٬٣٨١
(باب العين والقاف وما يثلثهما في الثلاثي) (عقل) العين والقاف واللام أصلٌ واحد منقاس مطرد، يدلُّ عُظْمُه على حُبْسة في الشَّيء أو ما يقارب الحُبْسة. من ذلك العَقْل، وهو الحابس عن ذَميم القَول والفِعل. قال الخليل: العَقل: نقيض الجهل. يقال عَقَل يعقِل عَقْلا، إذا عرَفَ ما كان يجهله قبل، أو انزجَر عمّا كان يفعلُه. وجمعه عقول. ورجل عاقلٌ وقوم عُقَلاء. وعاقلون. ورجل عَقُول، إذا كان حسَنَ الفَهم وافر
رابط المدخل

(باب العين والقاف وما يثلثهما في الثلاثي) (عقل) العين والقاف واللام أصلٌ واحد منقاس مطرد، يدلُّ عُظْمُه على حُبْسة في الشَّيء أو ما يقارب الحُبْسة. من ذلك العَقْل، وهو الحابس عن ذَميم القَول والفِعل. قال الخليل: العَقل: نقيض الجهل. يقال عَقَل يعقِل عَقْلا، إذا عرَفَ ما كان يجهله قبل، أو انزجَر عمّا كان يفعلُه. وجمعه عقول. ورجل عاقلٌ وقوم عُقَلاء. وعاقلون. ورجل عَقُول، إذا كان حسَنَ الفَهم وافر العَقْل. وما له مَعقولٌ، أي عقل؛ خَرج مَخرجَ المجلود للجَلادة، والمَيْسور لليُسْر. قال: فقد أفادت لهم عقلاً وموعِظةً *** لمن يكون لـه إرْبٌ ومعقولُ([1]) ويقال في المثل: "رُبَّ أبْلَهَ عَقول". ويقولون: "عَلِمَ قتيلاً وعَدِم معقولاً". ويقولون: فلانٌ عَقُولٌ([2]) للحديث، لا يفلت الحديث سَمْعُه، ومن الباب المَعقِل والعَقْل، وهو الحِصن، وجمعه عُقول. قال أحيحَة: وقد أعددت للحِدْثان صَعْباً *** لو أنّ المرءَ تنفعُه العقُول يريد الحصون. ومن الباب العَقْل، وهي الدِّيَة. يقال: عَقَلْتُ القتيلَ أعْقِله عقلاً، إذا أدّيتَ ديَته. قال: إنِّي وقتلي سُلَيكاً ثمَّ أَعْقِلَه *** كالثّور يُضرَب لمّا عافت البقرُ([3]) الأصمعيّ: عقلت القتيلَ: أعطيتُ دِيتَه. وعقَلت عن فلانٍ، إذا غَرِمْتَ جنايتَه. قال: وكلَّمت أبا يوسف القاضيَ في ذلك بحضرة الرشيد، فلم يفرِق بين عَقَلته وعقَلت عنه، حتَّى فَهَّمْته. والعاقلة: القوم تُقَسَّم عليهم الدّية في أموالهم إذا كان قتيلُ خطأ. وهم بنو عمِّ القاتل الأدنَون وإخوتُه. قال الأصمعيّ: صار دم فلان مَعْقُلة على قومه، أي صاروا يَدُونه. ويقول بعض العلماء: إن المرأة تُعاقِل الرّجُلَ إلى ثلث ديتها*. يعنون أنّ مُوضِحتَها وموضحتَهُ سواء([4]) ، فإذا بلغ العَقْلُ ما يزيد على ثُلث الدية صارت ديةُ المرأة على نصف دِيَة الرّجل. وبنو فلانٍ على معاقلهم التي كانوا عليها في الجاهلية، يعني مراتبَهم في الدِّيات، الواحدة مَعْقُلة. قالوا أيضاً: وسمِّيت الدّية عَقْلاً لأنّ الإبل التي كانت تُؤخَذ في الدِّيات كانت تُجمَع فتُعقَل بفناء المقتول، فسمِّيت الدّيةُ عقلاً وإن كانت دراهم ودنانير. وقيل سمِّيت عقلاً لأنَّها تُمْسِك الدّم. قال الخليل: إذا أخذ المصَدِّق صدقةَ الإبل تامّةً لسنة قيل: أخذ عقالاً، وعقالين لسنتين. ولم يأخذ نقداً، أي لم يأخذ ثمناً، ولكنه أخَذَ الصّدقةَ على ما فيها. وأنشد: سعى عقالاً فلم يترُكْ لنا سَبَداً *** فكيف لو قد سعى عمروٌ عِقالينِ([5]) وأهل اللغة يقولون: إنَّ الصّدقة كلَّها عِقال. يقال: استُعمِل فلانٌ على عِقال بني فلان، أي على صدقاتهم. قالوا: وسمِّيت عقالاً لأنّها تَعقِل عن صاحبها الطَّلبَ بها وتَعقِل عنه المأثَمَ أيضاً. وتأوَّلُوا قولَ أبي بكر لمَّا منعت العربُ الزكاةَ "والله لو منعوني عِقالاً ممّا أدّوه إلى رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم لقاتلتُهم عليه"، فقالوا([6]) : أراد به صدقةَ عام، وقالوا أيضاً: إنما أراد بالعِقال الشَّيء التافِه الحقير، فضَرَب العِقال الذي يُعقَل به البعير لذلك مثلاً. وقيل إنّ المصدِّقَ كان إذا أعطى صدقة إبلِهِ أعطى معها عُقُلها وأرويَتَها([7]) . قال الأصمعيّ: عَقَل الظّبي يَعْقِلُ عُقولاً([8]) ، إذا امتنع في الجبل. ويقال: عَقَل الطَّعامُ بطنَه، إذا أمسَكَه. والعَقُولُ من الدّواء: ما يُمسِك البطن. قال: ويقال: اعتقل رمحَه، إذا وضَعَه بين رِكابه وساقه. واعتقَلَ شاتَه، إذا وضعَ رجلَها بين فخذه وساقه فحلبها. ولفلان عُقْلة يَعتقِل بها النّاسَ، إذا صارعَهم عَقَلَ أرجُلَهم. ويقال عقَلْت البَعيرَ أعقِلُه عقلاً، إذا شَدَدتَ يدَه بعِقاله، وهو الرِّباط. وفي أمثالهم: * الفحلُ يحمي شولَه معقولا([9]) * واعتُقل لسانُ فلانٍ، إذا احتبس عن الكلام. فأمّا قولُهم: فلانةُ عقيلةُ قومِها، فهي كريمتُهم وخيارهم. ويُوصَف بذلك السيِّد أيضاً فيقال: هو عقيلة قومه. وعقيلةُ كلِّ شيءٍ: أكرمُه. والدُّرّة: عَقيلة البحر. قال ابنُ قيس الرُّقَيَّات: درّةٌ مِن عقائِل البحر بكرٌ *** لم يَشِنْها مَثاقب الّلآلِ([10]) وذُكِر قياس هذا عن ابن الأعرابيّ، قالوا عنه: إنما سمِّيت عقيلةً لأنها عَقَلت صواحبَها عن أن يبلُغْنها. وقال الخليل: بل معناه عُقِلت في خدرها. قال امرؤ القيس: عقيلة أخدانٍ لها لا دميمةٌ *** ولا ذات خُلْقٍ أن تأمَّلْتَ جَأْنَبِ([11]) قال أبو عبيدة: العقيلة، الذكر والأنثى سواء. قال: بَكْرٌ يُبذّ البُزْلَ والبِكارا *** عقيلةٌ من نُجُبٍ مَهَارَى ومن هذا الباب: العَقَل في الرّجلين: اصطكاك الرُّكبتين، يقال: بعيرٌ أعقُلُ، وقد عَقِل عَقَلاً. وأنشد: أخو الحَرْب لَبَّاسٌ إليها جِلالَها *** وليس بولاّج الخوالف أعقلا([12]) والعُقَّال: داء يأخذ الدوابَّ في الرِّجلين، وقد يخفف. ودابّة معقولة وبها عُقّال، إذا مشَتْ كأنَّها تَقلَع رجليها من صخرة. وأكثر ما يكون في ذلك في الشَّاء. قال أبو عبيدة: امرأة عَقْلاء، إذا كانت حَمْشة السّاقين ضخمةَ العضَلتين. قال الخليل: العاقول من النّهر والوادي ومن الأمور أيضاً: ما التبس واعوجَّ. وذكِر عن ابن الأعرابيّ، ولم نسمعه سماعاً، أنَّ العِقال: البئر القريبة القعر، سمِّيت عِقالاً لقُرْب مائها، كأنَّها تُستَقَى بالعِقال، وقد ذُكر ذلك عن أبي عبيدةَ أيضاً. ومما يقرب من هذا الباب العَقَنْقَل من الرَّمل، وهو ما ارتكم منه؛ وجمعه عقاقيل، وإنما سمِّي بذلك لارتكامه* وتجمُّعه. ومنه عَقنقَل الضّب: مَصِيرُه. ويقولون: "أطعِمْ أخاك من عقنقل الضَّبّ"، يُتَمثَّل به. ويقولون إنَّه طيِّب. فأمّا الأصمعيّ فإنّه قال: إنّه يُرمَى به، ويقال: "أطعم أخاك من عقنقل الضب" استهزاء. قالوا: وإنما سُمِّي عقنقلاً لتحوِّيه وتلوِّيه، وكلُّ ما تحوَّى والتوى فهو عَقنقَل، ومنه قيل لقُضْبان الكَرْم: عقاقيل، لأنَّها ملتوية. قال: نجُذّ رقابَ القومِ من كلِّ جانبٍ *** كجذِّ عقاقيل الكُرُومِ خبيرُها([13]) فأمّا الأسماء التي جاءت من هذا البناء ولعلَّها أن تكون منقاسة، فعاقِلٌ: جَبَل([14]) بعينه. قال: لمن الدِّيارُ برامتَينِ فعاقلٍ *** درسَتْ وغيَّرَ آيَها القَطْرُ قال أبو عبيدة: بنو عاقل رهط الحارث بن حُجْر، سُمُّوا بذلك لأنّهم نزلوا عاقلاً، وهم ملوك. ومَعْقلةُ: مكان بالبادية. وأنشد: وعينٍ كأنَّ البابليَّينِ لَبَّسَا *** بقلبك [منها] يوم مَعْقُلةٍ سِحرا([15]) وقال أوس: فبطنُ السُّليِّ فالسِّخالُ تَعَذَّرت *** فَمَعقُلةٌ إلى مُطارٍ فواحفُ([16]) قال الأصمعيّ: بالدَّهْناء خَبْرَاءُ يقال لها مَعْقُلة. وذو العُقَّال: فرسٌ معروف([17]) . وأنشد: فكأنما مسحوا بوجهِ حِمارِهم *** بالرَّقْمتين جَبِينَ ذي العُقّالِ([18]) (عقم) العين والقاف والميم أصلٌ واحد يدلُّ على غموضٍ وضيق وشِدّة. من ذلك قولهم حَرْبٌ عَقام وعُقَام: لا يَلوِي فيها أحدٌ [على أحد([19]) ] لشِدّتها. وداءٌ عَُقَامٌ: لا يُبرَأ منه. ومن الباب قولهم: رجل عَقام، وهو الضيِّق الخُلُق. قال: أنت عَقامٌ لا يُصابُ لـه هوَىً *** وذو همّة في المَطْلِ وهو مُضَيِّعُ([20]) ومن الباب عَقِمت الرّحمُ عُقماً، وذلك هَزْمَةٌ تقع في الرّحِم فلا تقبل الولَد. ويقال: عَقِمَت المرأة وعُقِمَت، وهي أجودُهما. وفي الحديث: "تُعقَم أصلابُ المنافقين فلا يقدِرون على السجود"، وا

المفردات في غريب القرآن

الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٬٤٣٦
- العقل يقال للقوة المتهيئة لقبول العلم، ويقال للعلم الذي يستفيده الإنسان بتلك القوة عقل، ولهذا قال أمير المؤمنين رضي الله عنه: *رأيت العقل عقلين ** فمطبوع ومسموع* *ولا ينفع مسموع ** إذا لم يك مطبوع* *كما لا ينفع الشمس ** وضوء العين ممنوع* (الأبيات في ديوانه ص 121؛ وأدب الدنيا والدين ص 15؛ وإحياء علوم الدين 1/86) وإلى الأول أشار صلى الله عليه وسلم بقوله: (ما خلق الله خلقا أكرم عليه من العقل)
اقرأ المدخل كاملًا

أساس البلاغة

الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٤٥٣
ع ق ل حتى إذا لم يتركوا لعظامه لحماً ولا لفؤاده معقولاً وتقول‏:‏ ما لفلان مقول ولا معقول‏.‏ وما فعلت كذا منذ عقلت‏.‏ وعقل فلان بعد الصبا أي عرف الخطأ الذي كان عليه‏.‏ وهذا مريض لا يعقل‏.‏ إن المعرفة لتنفع عند الكلب العقور فكيف عند الرجل العقول‏.‏ وتقول‏:‏ ما ينفع التحصن بالعقول ما ينفع التمسك بالعقول أي المعاقل‏.‏ قال أحيحة‏:‏ وقد أعددت للحدثان حصناً لو أن المرء تنفعه العقول أي المعاقل‏.‏
اقرأ المدخل كاملًا

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣بلا ترجمةالحروف: ٢١٬١٣١
العَقْلُ: الحِجْر والنُّهى ضِدُّ الحُمْق، والجمع عُقولٌ. وفي حديث عمرو بن العاص: تِلْك عُقولٌ كادَها بارِئُها أَي أَرادها بسُوءٍ، عَقَلَ يَعْقِل عَقْلاً ومَعْقُولاً، وهو مصدر؛ قال سيبويه: هو صفة، وكان يقول إِن المصدر لا يأْتي على وزن مفعول البَتَّةَ، ويَتأَوَّل المَعْقُول فيقول: كأَنه عُقِلَ له شيءٌ أَي حُبسَ عليه عَقْلُه وأُيِّد وشُدِّد، قال: ويُسْتَغْنى بهذا عن المَفْعَل الذي يكون مصدراً؛
اقرأ المدخل كاملًا

القاموس المحيط

الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬٩٠١
* ع ق ل * * العَقْلُ * الحِجر والنُّهى ورجل * عاقِلٌ * و * عَقُولٌ * وقد * عَقَلَ * من باب ضرب و * مَعْقُولاً * أيضا وهو مصدر وقال سيبويه هو صفة وقال إن المصدر لا يأتي على وزن مفعول البتة و * العَقْل * أيضا الدية و * العَقول * بالفتح الدواء الذي يمسك البطن و * المَعْقِل * الملجأ وبه سُمِّي الرجل و * مَعْقِلُ * بن يسار من الصحابة رضي الله عنهم ينسب إليه نهر بالبصرة والرطب * المَعْقِلِىّ * أيضا و *
اقرأ المدخل كاملًا

تاج العروس

الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٦٬٠٨٨
العقل: العلم، وعليه اقتصر كثيرون، وفي العباب: العقل: الحجر والنهية، ومثله في الصحاح، وفي المحكم: العقل: ضد الحمق، أو هو العلم بصفات الأشياء من حسنها وقبحها، وكمالها ونقصانها، أو هو العلم بخير الخيرين وشر الشرين، أو مطلق لأمور أو لقوة بها يكون التمييز بين القبح والحسن، ولمعان مجتمعة في الذهن يكون بمقدمات يستتب بها الأغراض والمصالح، ولهيئة محمودة للإنسان في حركاته وكلامه. هذه الأقوال التي ذكرها
اقرأ المدخل كاملًا

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩بلا ترجمةالحروف: ٣٢٬٥٩٦
1 عَقڤلَ [The inf. n.] عَقْلٌ signifies The act of withholding, or restraining; syn. مَنْعٌ. (TA.) [This is app. the primary signification, or it may be from what next follows.] ― -b2- عَقَلَ البَعِيرَ, (S, Mgh, O, Msb, K,) aor. عَقِلَ , (S, O, Msb,) inf. n. عَقْلٌ, (S, Mgh, O, Msb,) He bound the camel with the [rope called] عِقَال; (Mgh;) meaning he bound the camel's fore shank to his arm; (K;)
اقرأ المدخل كاملًا

قاموس سالمون

هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٬٣٨٦
عَقَلَ عَقَلَ I ( n. ac. عَقْل 1 ), a. Bound, tied, tethered. b. ( n. ac. عَقْل 1 , مَعْقُوْل ), Was, became intelligent, rational, reasonable. c. Understood, comprehended. d. [ acc. & 'An ], Paid bloodmoney, atoned for. e. [ La ], Renounced ( revenge ). f. ( n. ac. عَقْل 1 , عُقُوْل 27 ), Kept to the mountainheights ( goat ). g. [ Ila ], Took refuge with. h. Was vertical (
اقرأ المدخل كاملًا

كتاب الله

مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٧٩٬٣٩٠
عقل عَقَلَ - يَعْقِلُ عَقَلَ - يَعْقِلُ + الكائن + شيئاً أو أمراً + بشيء (قلبه): ينتفع به في نفسه وفكره، كمعلومات لإصدار حكم أو أمر بالعمل والفعل: ينتفع من المعلومات التي تم فقهها ثم فهمها، وذلك لإصدار حكم، يتحول إلى أمر سلوكي حركي، تنفذه الأعضاء على شكل كلام أو حركة جهازية أو انفعال عاطفي العقل هو: أن يتحول الفقه ثم الفهم إلى أساس ومنطق
اقرأ المدخل كاملًا

الصيغ(٥)

الجذور المجاورةالمجاورة: ٧٧ (الإجمالي: ٢٤٥)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.
  1. حيي

    الآيات المشتركة: ١٠ · Uyanık yılan demektir

  2. صمم

    الآيات المشتركة: ٣ · Sağırlar

  3. موت

    الآيات المشتركة: ٧ · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…

  4. أيي

    الآيات المشتركة: ١٤ · Evye kuş yuvası demektir

  5. بعد

    الآيات المشتركة: ٨ · Baid uzak demektir

  6. شتت

    الآيات المشتركة: ٢ · Bölük bölük

  7. ليل

    الآيات المشتركة: ٥ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…

  8. بكم

    الآيات المشتركة: ٢ · Dilsiz

  9. نزل

    الآيات المشتركة: ٨ · “Nezle” konaklama yeri demektir

  10. موه

    الآيات المشتركة: ٤ · Su

  11. عمي

    الآيات المشتركة: ٣ · Kör demektir

  12. سمع

    الآيات المشتركة: ٦ · İşiten

الآيات التي ورد فيها(٤٩)

  1. أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  2. فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  3. … فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  4. كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  5. يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  6. … صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  7. وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  8. … حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  9. … مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

  10. قُلْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلَا أَدْرَاكُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرًا مِنْ قَبْلِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

    Akledersiniz

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökعقل
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerفقه, فكر, حكم, حجر, نهى
Zıt Kökجهل
Çekirdek Özet 1Bir şeyi bağlamak, sımsıkı tutmak, dağılmasını veya kaçmasını engellemek üzere alıkoymak
Çekirdek Özet 2Vahyin delillerini, kevnî ayetleri ve sebep-sonuç bağlarını dinamik bir kavrayışla birbirine bağlayıp heva ve cehaletten alıkoyan eylemsel bilinç
Çekirdek Özet 3Kur'an'da hiçbir yerde durağan bir töz/isim olarak değil, daima fiil formunda geçerek sorumluluk doğuran dinamik idrak ve öz denetim mekanizması
Kritik Hata RiskiKökü salt zihinsel, teorik veya Kartezyen bir soyut akıl yürütme olarak anlayıp ahlaki eylemden ve bağlayıcı sorumluluktan koparma yanılgısı

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
عقBir şeyi kökünden tutma, sıkıştırma, düğümleme, sert bir sınırla alıkoyma veya kesintiye uğratma; bu anlam عقب kökünde peşini bırakmayıp izini tutmada, عقد kökünde düğümleyip bağlamada, عقر kökünde kökünden kesip hareketsiz kılmada ve عقم kökünde döl yatağını tıkayıp kısırlıkla engellemede görülürلÇoban değneğinin sevk ve idare imgesiyle birleşerek alıkoyma hareketini hedefe yönlendirici, başıboşluğu dizginleyici ve koruyucu bir bağlama eylemine dönüştürür

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
عGöz; görme, bilme, kaynakDerinlemesine nüfuz etme, basiret, dış yüzeyin arkasındaki asıl hakikate ve kaynağa yönelme
قUfuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınırDağınık unsurların dar bir odak noktasında toplanması, sınırlandırma ve kuşatma
لÇoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlamaDağılanı toparlayıp doğru istikamete sevk etme, kontrol altına alma ve terbiye etme
عقلGözlem ve kaynağa yönelişin daraltıcı bir odakta toplanarak sevk ve idare değneğiyle bağlanmasıİnsanın algı ve duyularını toparlayıp nefsin başıboş dürtülerini bağlayarak hikmetli ve sorumlu bir istikamete sevk etme hareketi

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamDevenin dizini büküp baldırıyla birlikte iple sımsıkı bağlamak (عَقَلَ البَعِيرَ بِالعِقَالِ); böylece hayvanın kaçmasını, dağılmasını ve tehlikeye sürüklenmesini önlemek. Ayrıca ishal olmuş karnın toparlanıp tutulması (عَقَلَ البَطْنُ), sarp dağ kalesi/sığınak (المَعْقِل) ve kan dökülmesini engelleyen diyet (العَقْل)
Cahiliye şiiri kullanımıCahiliye şairi Uhayha b. el-Culâh (أحيحة بن الجلاح) bir beytinde sığınak ve hisar anlamında kökü şöyle kullanır: وَقَدْ أَعْدَدْتُ لِلْحِدْثَانِ صَعْباً / لَوْ أَنَّ المَرْءَ تَنْفَعُهُ العُقُولُ
Erken Arapça kullanımErken dönem ensâb ve lisan âlimi Dağfel b. Hanzale (دغفل بن حنظلة) hikmetli kavrayışı nitelemek üzere şöyle demiştir: فَقَدْ أَفَادَتْ لَهُمْ حِلْماً وَمَوْعِظَةً / لِمَنْ يَكُونُ لَهُ إِرْبٌ وَمَعْقُولُ

المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Sami dil ailesinin batı ve güney kollarında عقل kökü, öncelikle fiziksel bir engelleme, bükme, bağlama ve alıkoyma semantik ekseni üzerinde şekillenmiştir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kök harfleri doğrudan doğruya bükülme, kıvrılma, engellenme ve eğrilik bildiren '-q-l (İbranice ע-ק-ל / aqal: bükmek, dolanmak, yoldan saptırmak; Süryanice ܥ-ܩ-ܠ / 'qal: dolanmak, bağlamak) biçimleriyle fonetik ve morfolojik bir denklik sergiler. Ancak Kuzeybatı Sami dillerinde kök daha çok fiziksel kıvrılma, dolambaçlılık ve bazen menfi anlamda sapma yönünde kalırken, Güney Sami ve özellikle Klasik Arapça katmanında olağanüstü bir semantik sıçrama ve olumlu odaklanma gerçekleşmiştir. Arapçada devenin ayağını bağlayan ip (عِقَال) gibi somut bir engelden hareketle, insanı hevasının peşinde savrulmaktan, yanlışa düşmekten alıkoyan zihni ve ahlaki melekeye doğru dikey bir anlam genişlemesi meydana gelmiştir. Bu durum, Arapça kökün fiziksel bağlama ve tutma unsurunu muhafaza ederken onu yıkıcı değil yapıcı bir otokontrol mekanizması olarak kavramsallaştırdığını gösterir.

درجة الثقة Güçlü

المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönDevenin dizini iple bağlama (عِقَال), kanı durduran diyet (عَقْل), sığınılan dağ kalesi (مَعْقِل)Fiziksel bir bağı ve engeli temsil eden kök, insanı çirkin söz ve fiilden alıkoyan manevi bağ ve tutarlılık zeminine dönüşmüştürKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ע-ק-ל (aqal: bükmek, dolamak), Süryanice ܥ-ܩ-ܠ ('qal: dolanmak, düğümlemek)Ortak Sami kökünden türeyen bükme ve bağlama hareketi, İbranicede daha çok eğrilik ekseninde kalmış, Arapçada koruyucu bağlamaya evrilmiştirGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiGüney Arapçası ve Ge'ez dillerinde bağlama ve koruma anlam alanlarıAfro-Asyatik bağlamda nesneleri zapt etme ve sınırlama fiilleriyle örtüşmektedirMuhtemel

المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, HALOT.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
عقلAnlamlıBağlamak, alıkoymak, kavramakİnsanı hevasından alıkoyan, nesneler arası bağı kuran anlama faaliyetiHedef kök; Kur'an'da 49 defa geçer
علقAnlamlıAsılmak, tutunmak, yapışmakBir nesnenin diğerine ayrılmayacak şekilde yapışıp sarkması; sevgi ve rahimdeki embriyoOrtak bağ ve temas çekirdeği; Kur'an'da geçer
قعلAnlamlıKökünden sökmek, devirmekAğacı veya nesneyi tabanından koparıp yere sermekHedef kökteki tutmanın tersine koparma hareketi; Kur'an'da geçmez
قلعAnlamlıSöküp çıkarmak, çekip koparmakBir şeyi yerleştiği zeminden zorla ayırmak, yağmurun dinmesi veya gemi yelkeniHedef kökün bağlayıcı tutuculuğunun zıttı yönde çözme eylemi; Kur'an'da geçer
لعقAnlamlıParmak veya kaşıkla yalamakAz miktardaki bir sıvıyı veya gıdayı dille sıyırıp almakSınırlı bir temas ve çekiş; Kur'an'da geçmez
لقعAnlamlıFırlatmak, çarpmak, göz değdirmekBir şeyi hızla bir hedefe fırlatmak veya sözle yaralamakHedef kökün alıkoyma niteliğinin aksine serbest bırakıp fırlatma; Kur'an'da geçmez

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
عقلMerkezİdrak, bağlama ve alıkoymaOlaylar, deliller ve ahlaki sonuçlar arasında bağ kurarak nefsi dizginleyen eylemsel bilinçHakikati kavrayıp pratik davranışa dönüştüren bağlayıcı akıl yürütme
فقهKomşuDerin kavrayış ve incelikSözün veya durumun ardındaki ince gayeyi, maksadı ve derin manayı sezgisel olarak çözmeعقل bağ kurup tutmaya, فقه perdenin arkasındaki inceliğe ulaşmaya odaklanır
فكرKomşuZihinsel dolaşım ve analizBilinenden yola çıkarak bilinmeyene ulaşmak için zihinde delilleri evirip çevirmeفكر zihinsel süreç ve analizdir; عقل ise bu analizi sonuca ve ahlaki bağa ulaştıran nihai tutuştur
حكمKomşuEngelleme ve sağlamlaştırmaBozulmayı önleyecek şekilde nesneyi veya hükmü tam yerine oturtmaAtın gemi gibi fesadı engeller; عقل ile akrabadır ancak daha çok nizam ve adaleti hedefler
حجرKomşuSınır çekme ve yasaklamaEtrafını taş duvarla çevirip dışarıdan girişi ve içeriden çıkışı mutlak surette engellemeZihnin insanı koruyan sert ve tavizsiz sınır koyucu vasfıdır
نهىKomşuSona erdirme ve vazgeçirmeBir şeyin nihayetine varıp oradan öteye geçişi yasaklayan olgun idrakİnsanı çirkin fiilden kesin bir yasakla geri çeviren bilinç seviyesi
جهلZıtHoyratlık, taşkınlık ve bilisizlikNefsin dürtüleriyle hareket ederek bağ tanımamak, gerçeğin hilafına hoyratça davranmakعقل kökünün zıddı salt bilgisizlik değil, bağsızlık ve dizginsiz taşkınlıktır

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaعقلBağlamak, alıkoymak, idrak etmekOlgular arasında sebep-sonuç bağı kurarak insanı yanlıştan alıkoyan dinamik kavrayışKesin
LatinceIntellectus, Ligare, CohibereKavramak, bağlamak, zapt etmekLatince intellectus (aralarından seçip okuma/bağlama) ve ligare (bağlama) kelimeleri kökün hem zihni hem fiziksel bağlama unsurunu kısmen karşılarGüçlü
İngilizceReason, Intellect, RestraintAkıl yürütme, bağ kurma, öz denetimReason rasyonel süreçleri verirken restraint nefsi dizginleme boyutunu karşılar; tek kelime kökün bütünlüğünü veremezGüçlü
AlmancaVernunft, Binden, ZügelnAkıl, idrak, dizginlemeVernunft (kavrama yetisi) zihinsel yönü karşılarken, zügeln (gem vurmak, dizginlemek) kökün ahlaki otokontrol boyutunu yansıtırGüçlü
FransızcaRaison, Lier, RetenirAkıl, bağlamak, alıkoymakRaison mefhumu zihni faaliyeti karşılarken retenir ve lier fiilleri kökün asıl fiziksel çekirdeğindeki alıkoyma ve bağlama eylemini taşırGüçlü

المصدر Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
تَعْقِلُونَ / يَعْقِلُونَKevnî ayetlerden ders çıkarma ve tevhide ulaşmaTabiat olaylarındaki nizamı, gece ile gündüzün değişimini, yağmurla dirilen toprağı gözlemleyip yaratıcı ile bağ kurma bağlamı (Bakara 2:164, Rûm 30:24)
تَعْقِلُونَAhlaki tutarlılık ve kendiyle çelişmemeBaşkalarına iyiliği emredip kendi nefsini unutma şeklindeki tezatı kınama bağlamı (Bakara 2:44)
يَعْقِلُونَVahyin hitabını ve meselleri kavramaAllah'ın indirdiği kitabın ve irad ettiği temsillerin gayesini yalnızca ilim sahiplerinin kavrayabileceği bağlamı (Ankebût 29:43)
عَقَلُوهُİlahi kelamı tahrif öncesi anlamaTevrat'ı dinleyip manasını ve bağlayıcılığını tam olarak kavradıktan sonra bile bile bozma bağlamı (Bakara 2:75)
نَعْقِلُUhrevi kurtuluşa götüren basiret ve dinlemeCehennem ehlinin dünyadaki vurdumduymazlıklarını itiraf ederek işitme ve akletme sorumluluğunu terk ettiklerini beyan bağlamı (Mülk 67:10)
لَا يَعْقِلُونَSürü psikolojisi ve taklitçilikAtaların körü körüne taklit edilmesini, tefekkür ve basiretin terk edilerek hayvanlar gibi davranılmasını yerme bağlamı (Bakara 2:170, Mâide 5:103)

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamHüsün-kubuh, marifetullah ve mükellefiyetin temeliAklın nakilden önce Allah'ı bilmede ve fiillerin ahlaki değerini kavramadaki bağımsız yetkisi (Mu'tezile ve Eş'ariyye/Mâtürîdiyye ihtilafı)Hakikati idrak eden, insanı mükellef kılan metafizik kavrayış yetisi
FıkıhEhliyet, teklif ve ceza hukuku (diyet / akile)Mükellefiyetin şartı olan temyiz kudreti ile adam öldürmede diyeti üstlenen akrabaların (عَاقِلَة) sorumluluğuHukuki ehliyetin kurucu şartı ve kan dökülmesini engelleyen mali tazminat bağı
TefsirKevnî ve gaybî ayetler arasındaki ilişkinin çözümlenmesiKur'an'da ismin değil daima fiilin kullanılmasından hareketle aklın statik bir cevher değil, işleyen bir süreç olarak yorumlanmasıSebep ile sonuç, ibret ile amel arasındaki bağı kuran dinamik idrak
HadisRivayetlerin ve amelî sünnetin anlaşılmasıAklın yaratılışına dair mevzu/zayıf rivayetlerin elenmesi ve rivayeti koruyup zapt etme vasfı (عَقُولٌ لِلْحَدِيثِ)Dinlenen sözü zihinde tutup unutulmaktan ve bozulmaktan koruyan zapt melekesi

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniMükellefiyet ve imanVarlığın işaretlerini ilahi hakikate bağlayan bilinçİnsanı sorumlu kılmak ve hevanın esaretinden kurtarmakKur'an'da akıl, insanı ilahi vahiy karşısında muhatap ve sorumlu kılan en temel ahlaki bağdırKesin
İlmiMetodoloji ve epistemolojiOlgular arasındaki sebep-sonuç ilişkisini kurma yetisiDağınık verileri birleştirerek sentez ve tutarlı bilgi üretmekGözlem ve tecrübeyi tekil bırakmayıp genel kurala bağlayarak cehaleti giderirGüçlü
SiyasiHukuk düzeni ve kamu idaresiToplumsal taşkınlığı önleyen meşru denetim ve bağAnarşi ve keyfiliği önleyip kamusal düzeni korumakYöneticilerin ve toplumun heva ile değil, bağlayıcı ilkeler ve maslahat ile hareket etmesini sağlarGüçlü
İktisadiMülkiyet, akitler ve kaynak yönetimiKaynakların israfını ve başıboş tüketimini engelleyen basiretMalın heder olmasını önlemek ve sözleşme bağını korumakPiyasada spekülatif taşkınlıkları, sefahati ve hak ihlallerini engelleyen rasyonel öz denetimGüçlü

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerGeri besleme döngüsü (feedback loop) ve sınır koşulları (boundary conditions)Bir sistemin kontrolden çıkıp dağılmasını engelleyen, çıktıyı girdiyle ilişkilendirerek sistemi kararlı kılan kısıtlayıcı ve bağlayıcı parametrelerGüçlü
Beşeri bilimlerÖz denetim (self-regulation), normatif bağlayıcılık ve sosyal frenlemeBireyin içgüdüsel veya toplumsal taşkınlıklarını dizginleyerek ortak ahlaki ve hukuki kurallara bağlanmasıKesin

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca araçsal akıl (instrumental reason), seküler mantık yürütme veya ahlaktan bağımsız salt zihinsel bir işlemleme kapasitesine indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da akıl hiçbir zaman kuru bir teorik bilgi veya töz değildir; daima kalple (Hac 22:46) irtibatlı, ahlaki sorumluluk doğuran, insanı kötülükten alıkoyan ve amele dönüşen dinamik bir fiildir
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAkletmeyi sadece entelektüel bir münazara vasıtası sayıp ahlaki eylemden koparmak; bunun sonucunda düşündüğü halde yapmayan, bildiği halde hevasına uyan kişiyi "akıllı" zannetme yanılgısına düşmek

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın muhatabından talep ettiği temel duruşun kuru bir inanç veya kör bir teslimiyet değil, ayetler üzerinde sebep-sonuç bağlarını kuran dinamik bir kavrayış olduğunu gösterir. İsmin değil sadece fiilin kullanılması, aklın donuk bir cevher değil, sürekli işletilmesi gereken bir amel olduğunu kanıtlar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Kevnî nizamı anlatan kevnî ayetlerde (Bakara 2:164), geçmiş kavimlerin akıbetini sergileyen kıssalarda (Yûsuf 12:109), vahyin rasyonel zeminini vurgulayan hitaplarda ve ataların körü körüne taklit edilmesini yeren sosyolojik eleştirilerde (Bakara 2:170) belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İman ile akıl yürütmenin birbirine zıt olduğu, teslimiyetin sorgulamayı dışladığı veya aklın vahiy karşısında sadece pasif bir alıcı olduğu yönündeki yanılgıları kökten tashih eder. Aklın gerçekte insanı hevasının esaretinden kurtaran ilahi bir fren sistemi olduğunu ortaya koyar.

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamBir hayvanın başıboş dağılmasını ve kaçmasını önlemek amacıyla ayağını büküp iple sıkıca bağlamak (عِقَال); ishal olmuş karnı toparlamak, kanı durduran diyeti ödemek ve sarp bir hisara sığınmak.
  • Soyut anlamDağınık duyum ve olguları bir araya getirip sebep-sonuç bağıyla birbirine raptetmek; insanı cehalet, heva, taşkınlık ve çirkin fiillerden alıkoyan bilinçli ve sorumlu irade.
  • Sistematik karşılıkİlahi teklifin ve ahlaki mükellefiyetin kurucu mekanizması; dış dünyadaki kevnî deliller ile vahyin sunduğu ilkeleri birbirine bağlayarak doğru amele yönlendiren dinamik öz denetim sistemi.
  • LaTeX modeliA=f(D×V)∩¬H  ⟹  S
  • LaTeX açıklaması

A akletme fiilini (eylemsel bilinç), D dış dünyadaki kevnî delilleri ve olayları, V vahyin getirdiği ilkeleri temsil eder. f(D×V) fonksiyonu, olgular ile ilahi ilkeler arasında kurulan bağı ve sentezi gösterir. ¬H ifadesi, nefsin heva, taşkınlık ve kör taklitten arındırılıp dizginlenmesini (alıkoyma işlevini) simgeler. Kesişimin (∩) sonucunda ortaya çıkan S ise ahlaki ve hukuki sorumluluğu, yani amele dönüşen hidayeti ve kurtuluşu ifade eder.

النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: ع