مهد
م - ه - د
جذر- الورود: ١٦
- الآيات: ١٥
- الصيغ: ٩
- المعاجم: ١٣
Beşik demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Beşik demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٦٣١باب الهاء والدال والميم معهما
ه د م،ه م د، د ه م، م ه د، د م ه، م د ه، هدم: الهَدْمُ: قلع المَدَر، أي البُيُوت.
والهِدْمُ: الخَلَقُ البالي. والجمعُ: أهدامٌ والهَدِمةُ: النّاقةُ الضَّبِعةُ الشَّديدةُ الضَّبَعَةِ إلى الفَحْل. تقول: هَدِمَتْ تَهْدَم هَدَماً. وقد هَدِمتْ هَدْمةً شديدةٌ.
ونابٌ مُتَهَدِّمةٌ، وعجوز مُتَهَدِّمة، أي: فانيةٌ هَرٍمَةُ.
همد: الهُمُودُ: المَوْتُ. كما هَمَدتْ. ثَمُود.
ورمادٌ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢١٧المهادُ: الفِراش. وقد مَهَدْتُ الفِراش مَهْداً: بسطتُه، ووطّأته. والمَهْدُ: مَهْدُ الصبيّ. وتمهيدُ الأمور: تسويتها وإصلاحها: وتمهيدُ العُذر: بسطه وقَبوله. وامْتِهادُ السَنام: انبساطُه وارتفاعه. والتَمَهُّدُ: التمكُّن.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٠٬٢٥١ه د م
هدم ، همد ، دهم ، دمه ، مهد ، مده : مستعملة .
هدم : قال الليث : الهَدْم : قَلْع المَدَر ، يعني البُيُوت ، وهو فِعْل مُجاوِز ، والفعل المطاوِع الانهدام ، وهو لازمٌ ، والهِدْم : الخَلَق البالي . وجمعُه أهدام .
وقال أبو عبيد : الهِدْم : الشيخُ الذي قد انحطَم مثل الهِمّ .
قال : وسمعتُ الأصمعي يقول للناقة إذا اشتدَّت ضَبَعَتُها وهو شَهْوَتُها للفَحْل : هَدِمَتْ تهْدَمُ هَدَماً فهي هَدِمة .
وقال
ه د م هدم ، همد ، دهم ، دمه ، مهد ، مده : مستعملة . هدم : قال الليث : الهَدْم : قَلْع المَدَر ، يعني البُيُوت ، وهو فِعْل مُجاوِز ، والفعل المطاوِع الانهدام ، وهو لازمٌ ، والهِدْم : الخَلَق البالي . وجمعُه أهدام . وقال أبو عبيد : الهِدْم : الشيخُ الذي قد انحطَم مثل الهِمّ . قال : وسمعتُ الأصمعي يقول للناقة إذا اشتدَّت ضَبَعَتُها وهو شَهْوَتُها للفَحْل : هَدِمَتْ تهْدَمُ هَدَماً فهي هَدِمة . وقال الفراء : الهَدِمَة : الناقة التي تقع من شدَّة الضَّبَعَة ، وأنشد : فيها هَدِيمُ ضَبعٍ هَوَّاسُ وقال الليث : الناب المتهدِّمة ، والعجوز المتهدِّمة : الفانية الهَرِمة . الحرَّاني عن ابن السكيت قال : الهَدَم : ما تهدَّم من البئر من نواحيها في جَوْفها ، وأنشد أبو زيد الأنصاري : تمضي إذا زُجِرَتْ عن سَوْءةٍ قُدُماً كأنها هَدَمٌ في الجَفْرِ مُنقاضُ وفي الحديث ( أن أبا الهَيْثم بن التَّيِّهان قال لرسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) إن بيننا وبين القوم حبالاً ، ونحن قاطعوها فنخشى إنِ الله أعَزّكَ وأَظْهَرَك أن ترجِع إلى قومك . فتبسَّم النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ثم قال : بل بالدَمَ الدَمَ ، والهَدْمَ الهَدْم ، أنا منكم ، وأنتم مني ) . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : العَرَب تقول : دَمِي دَمُك ، وهَدمي هَدَمُك ، هكذا رواه بفتح الدال قال : وهذا في النُّصْرة والظلْم ، تقول : إن ظُلمتَ فقد ظُلِمتُ ، قال : وأنشدني العُقَيْليّ : دماً طيِّباً با حبّذا أنتَ من دَمِ وقال أبو عبيدة قولاً ثالثاً ، كان يقول : هو الهَدَمُ الهَدَمُ ، واللَّدَمُ اللّدَمُ : أي حُرمَتي مع حُرْمَتِكم ، وبيتي مع بَيْتِكم ، وأنشد : ثمّ الْحَقِي بهَدَمي ولَدَمي أي بأصلي ومَوْضِعي . قال : وأصل الهَدَم ما انهَدَم . يقال : هدمْتُ البناء هَدْماً ، والمَهْدُوم هَدَمٌ ، وسُمِّيَ منزلُ الرجل هَدَماً لانهدامه . وقال غيره : جاز أن يقال لقَبْر الرجل : هَدَمُه لأنه يُحفَر ثم يُرَدّ تُرابُه فيه ، فهو هَدَمُه ، فكأنه قال : مَقبَرِي مَقْبَرُكُم : أي لا أزال معكم حتى أموتَ عندكم . وأخبرني المنذريّ عن أبي الهَيثم أنه قال : قولهم في الحلف : دَمِي دَمُك : إنْ قتلَني إنسانٌ طلبْتَ بدَمِي كما تطلُبُ بدم وليِّك : أي ابن عمِّك وأخيك ، وهَدَمي هَدَمُك أي مَن هَدَم لي عِزّاً وشَرَفاً فقد هَدَمه منك ، وكلّ من قتَل لك وليّاً فكأنما قتلَ وَلِييِّ ، ومن أراد هَدْمك فقد قصدني بذلك . قلت : ومن رواه الدَّمَ الدَّمَ والهَدْمَ الهَدْمَ فهو على قول الحليف : تطلُب بِدَمي وأنا أطلُب بدَمِك ، وما هَدَمْتَ من الدّماء هَدمْتُ : أي ما عفوْتَ عنه وأهْدَرْتَه فقد عفوتُ عنه وتركتُه . ويقال : إنهم كانوا إذا احْتَلفوا قالوا : هَدْمِي هَدْمُك ودَمِي دمُك ، وترِثني وأَرِثُك ، ثم نسخ الله تعالى بآيات المواريثِ ما كانوا يشتَرطونه من الميراث في الحِلْف . وقال ابن شميل : المَهْدومة : الرَّثيئة من اللَّبَن ؛ ورجل هَدِم : أحمَق مُخَنّث ، وأنشد أبو حاتم : شفَيْتُ أبا المُخْتارِ من داءِ بَطْنه بمهْدُومةٍ تُنبِي أُصولَ الشراسِفِ قال : المهدُومة : هي الرثيئة . وقال أبو عبيدة : قال شهاب : إذا حُلِب الحليبُ على الحَقِين جاءت رثيئةً مذكرةً طيِّبَةً ، لا فَلَقَ ، ولا مُمْذَقِرَّة ، سَمْهَجَة ليِّنَةً . وقال أبو زيد : الهَدْمة : المطْرة الخفيفة . وأرضٌ مهدومةٌ : أي ممطورة . وقال أبو سعيد : هَدَم فلانٌ ثوبَه ورَدَّمه : إذا رَقّعه . رواه أبو تراب عنه . وقال شمِر : قال أحمد بن الحَرِيش : الأهْدَمان : أن ينهار عليكَ بناءٌ أو تقع في بئر أو أُهْوِيَّة . وفي الحديث : ( من هَدَمَ بُنْيان ربِّه فهو ملعون ) : أي من قتل النّفس المحرَّمة لأنها بُنْيان الله وتركيبُه . دهم : قال الليث : الأدْهَم : الأسود ، وبه دُهْمة شَدِيدة ، وادْهامَّ الزَّرْعُ : إذا علاه السَّوادُ رِيّاً . وقال الفرّاء فيما رَوَى عنه سَلَمة في قول الله جلّ وعزّ : ( تُكَذِّبَانِ ) ( الرَّحمان : 64 ) : يقول : خضراوان إلى السَّواد من الرِّيِّ . وقال الزَّجّاج : المعنى أنهما خَضْراوان تَضرِب خُضرَتُهما إلى السّواد ، وكل نبْت أخضَرَ فتَمامُ خِصْبِه وريِّه أن يضرب إلى السَّواد . وقال اللّيث : الدَّهْمُ : الجماعة الكثيرة . وقد دَهَمُونا : أي جاءونا بمَرَّةٍ جماعةً . ودَهَمَهُم أمْرٌ : إذا غَشِيَهم فاشياً ، وأنشد : جئنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُوما وقال بعضهم الدَّهمة عند العرب : السَّواد ، وإنما قيل : للجَنّة : مُدْهامّةٌ : لشدّة خُضرتها . يقال : اسودّت الخُضرَة : أي اشتدّت ، ولما نزل قوله جلّ وعزّ : ( لِّلْبَشَرِ عَلَيْهَا تِسْعَةَ ) ( المدَّثِّر : 30 ) . قال أبو جهل : ما تستطيعون يا معشر قريش وأنتم الدَّهْمُ أن يغلب كلّ عشرة منكم واحداً ؟ أي وأنتم العدد الكثير ، وسبق بعض العرب إلى عرفة ، فقال : اللهمَّ اغفر لي قبل أن يَدْهَمَك النّاس ، وفي حديث آخر : من أراد أهل المدينة بدَهمٍ : أي بغائلة ، وأمر عظيم ، وجَيْشٌ دَهمٌ : أي كثير . وأتتكم الدَّهماء ، يقال : أراد الدَّهماء : السوداء المُظلمة ، ويقال : أراد بذلك الداهية يذهب إلى الدُّهيم : اسم ناقة . وقال ابن السكّيت : يقال : دَهِمَهُم الأمرُ يَدْهَمُهُم ، ودَهِمتْهم الخيل . قال : وقال أبو عُبَيْدة : ودَهَمَهُم يَدْهَمُهُم لغة . وقال اللّيث : الدَّهْماء : الجَماعةُ من الناس . أبو عُبيد ، عن الكسائيّ : يقال : دخَلتُ في خَمَرِ الناس : أي في جَماعتهم وكَثْرَتِهم ، وفي دَهْمَاء الناس أيضاً مثُلُه وأنشَد غيرُه : فقَدْ ناكَ فِقْدَانَ الرَّبيع ولَيْتَنا فَدَيْنَاك مِنْ دَهْمَائِنا بأُلُوفِ وقال الليث : الدَّهماء القِدْرُ ، والدَّهْماء : سَحْنَةُ الرجل ، والدَّهْماء : بَقلْة وقال ابن شُمَيل : الدَّهْماء : السَّوْداء من القُدُور ، وقد دَهَمتْها النارُ . وقال حُذَيفَة وذكَر الفِتْنة فقال : أتَتْكم الدُّهَيْماء تَرْمِي بالنَّشفِ ثمّ التي تليها ترْمي بالرَّضْف . قال أبو عُبَبْد : قوله : الدُّهَيْماء ترْمي بالنَّشْف نُراه أراد الدَّهماء فصغَّرها . وقال شَمِر : أراد بالدَّهْمَاء السَّوْداء المُظْلِمة ، ومثله حديثه الآخر : لتكونَنَّ فيكُمْ أَرْبَعُ فِتَن : الرَّقْطاء ، والمُظْلِمة ، وكذا وكذا ، فالمظلِمة مِثلُ الدَّهْمَاء . قال : وبعض النّاسِ يَذهَب بالدُّهَيْماء إلى الدُّهَيم ، وهي الداهية ، وقيل للدَّاهية : دُهَيم : أنَّ ناقةً كان يقال لها : الدُّهيْم ، غَزّا قومٌ من العَرَب قوماً فقُتِل مِنهم سَبْعَةُ إخْوَة فحُمِلُوا على الدُّهيْم ؛ فصارت مثلاً في كلّ داهية . وقال شَمِر : سمعت ابن الأعرابيّ يَروِي عن المفضَّل أنّ هؤلاء بنو الزبّان بن مُجَالِد ، خرجوا في طلب إبلٍ لهم ، فلقِيَهم كثيف بنُ زهَير فضَرَب أعناقَهم ، ثم حَمَل رؤوسهم في جُوالق ، وعلَّقه في عُنُق ناقة يقال لها : الدُّهَيمُ ، وهي ناقة عَمرو بن الزّبان ، ثمّ خلاّها في الإبل ، فراحت على الزبّان ، فقال لمّا رأى الجُوالق : أظُنُّ بَنِيَّ صاروا بيض نعام ، ثمّ أَهْوَى بيَدِه فأَدخَلها الجُوالق ، فإذا رأسٌ ، فلما رآه قال : آخر البَزِّ على القَلُوص ، فذهَبَتْ مَثَلا ، وضَرَبت العربُ الدُّهيْمَ مَثَلاً في الشّرّ والدّاهية . وقال الراعي يَذكُر جَوْرَ السُّعاةِ : كَتَبَ الدُّهيْمَ من العَداء لِمُسْرِفٍ عَادٍ يريد مَخانَةً وغُلُولاَ وقال الكميت : أهْمَدانُ مَهْلاً لا يُصبِّح بيوتَكُمْ بجُرْمكم حِملُ الدُّهيْم وما تَزبِى وهذا البيت حُجَةٌ لما قاله المُفضَّل . يقال : هَدمَه ودَهدَمَه بمعنًى واحد . قال العجاج : وما سُؤالُ طَلَلٍ وأَرْسُمِ والنُّؤي بعدَ عَهدِه المُدَهْدَمِ يعني الحاجزَ حولَ البيت إذا تَهدَّم . وقال : غيرُ ثلاثٍ في المحل صُيَّمِ رَوَائمٍ وهُنَّ مِثلُ الدَّوْسَمِ بَعْدَ البِلَى شِلْوَ الرَّمادِ الأدْهمِ أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : قال : الوَطْأة الدّهماء : الجديدة ، والوَطأة الغَبراء : الدّارسة ، وأنشد قول ذي الرّمة : سِوَى وَطْأةٍ دَهماءَ من غير جَعْدةٍ ثَنَى أُخْتَها في غَرْزِ كَبداء ضامرِ وقال غيره : رَبعٌ أدْهَمُ : حديثُ العَهد بالحيّ النازِلِين به ، وأَرْبْعٌ دُهمٌ . وقال ذو الرمة أيضاً : أَلِلأَربُعِ الدُّهم اللّواتي كأنها بقيّةُ وَحْي في بطون الصّحائف أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : النعجة الدَّهماء : هي الحمراء الخالصة الحُمرة . قال : وقال الأصمعيّ : إذا اشتدَّت وُرْقة البعير لا يخالِطُها شيء من البياض فهو أدْهمُ ، وناقةٌ دَهماء ، وفَرَسٌ أَدْهَمُ بَهيم : إذا كان أسود بَهيماً لاشِيَةَ فيه . عَمرو ، عن أبيه : إذا كان القَيدُ من خَشَب فهو الأدْهم والفَلَقُ . قال : والمُتَدهَّم ، والمُتَدَأَم والمُتدثِّر هو المحبُوس المأبون ، ويقال : ادهامَّ يَدْهامُّ فهو مُدهامٌّ ، وادْهَمَّ يَدهَمُّ فهو مُدَهَمٌّ ، وادهَوْهَمَ يَدهَوهمُ فهو مُدْهَوْهمٌ بمعنى واحد . همد : قال شمِر : الأرض الهامدة : المُسْنِتَه قال : وهُمُودها ألاّ يكون فيها حَياةٌ ، ولا نَبتٌ ، ولا عُود ، ولم يُصِبْها مَطَر . والرَّمادُ الهامد : المُتلبِّد البالي بعضُه فوقَ بعض . وهمدتْ أصواتُهم : أي سكنتْ . وهمَد شجرُ الأرض : أي بَلِيَ وذَهب . وهمَد الثوبُ يَهمِدُ همُوداً ، وذلك من طُولِ الطّيّ ، تحسَبه صحيحاً ، فإذا مَسِسْتَه تَناثَرَ من البِلِي . وقال ابن السكّيت : همِد الثَّوْبُ يَهمَدُ هَمَدا : إذا بَلِي . وقال اللّيث : الهُمود : المَوْت ، كما همَدت ثَمُود ، ورَمادٌ هامِد : قد تَلبَّد وتغير . أبو عُبَيد ، عن الأصمعي قال : خَمَدت النارُ : إذا سكن لهَبُها ، وهَمَدَت همُوداً : إذا طُفِئت البتّة ، فإذا صارت رَماداً قيل : هَبَا يَهبُو فهو هابٍ . الليث : ثمرةٌ هامِدة : إذا اسودتْ وعَفِنَت ، وأرضٌ هامِدةٌ : مقشِعرَّةٌ لا نبات فيها إلاّ يَبِيسٌ مُتَحطِّم . قال : والهامد من الشجر : اليابس . ويقال للهامد : هَميد . يقال : أخذنا المُصدِّقُ بالهميد : أي بما مات من الغَنم . وقال ابن شُميل : الهَميد : المال المكتوبُ على الرَّجُل في الدِّيوان . فيقالُ : هاتوا صدقَتَه ، وقد ذهب المالُ : يقال : أخذَنا الساعِي بالهَمِيد . أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ قال : الإهماد : السُّرعة في السَّير . والإهماد : الإقامة بالمكان . وأنشد في السُّرعة : ما كان إلاّ طَلَق الإهماد وأنشد في الإقامة : لما رأَتني راضياً بالإهمادْ كالكَّزِ المَرْبوطِ بين الأوتادْ وهذا من باب الأضداد . وقال ابن بُزُرج : أهمَدُوا في الطعام : أي اندفَعُوا فيه . وقالوا : أهمَد الكلبُ : أي أحضَر . مهد : قال الليث : المَهْدُ للصَّبيّ ، وكذلك الموْضِعُ يُهيّأ لينام فيه الصبي . قال : والمِهاد اسم أجمَعُ من المَهْد ، كالأرض جَعَلَها الله مهاداً للعباد ، وجمعُ المِهاد مُهُد وثلاثة أَمهِدة ومنه قوله تعالى : ( عَمِلَ صَالِحاً ) ( الرُّوم : 44 ) أي يُوطِّئون ، وأصل المهد التَّوثير ، يقال : مَهَّدتُ لنَفسي ، ومهدت : أي جَعَلتُ مكاناً وطيئاً سهلاً ، ويقال : مَهَدْتُ لنفسي خيراً : أي هيَّأتُه ووطّأته . وقال أبو النجم : وامتَهَدَ الغاربُ فِعْلَ الدُّمَّلِ قلتُ : أصل المَهْد التوثير ، ويقال للفراش : مهادٌ لوَثارته . وقال النضر : المُهْدة من الأرض : ما انخفض في سهولة واستواء . وقال أبو زيد : يقال : ما امتَهَد فلانٌ عِنْدي يداً لم يُولِكَ نعمةً ولا مَعْروفاً . ورَوَى ابن هانىء عنه : يقال ما امتَهَد فلان عندي مَهْد ذاك بفتح الميم وسكون الهاء . يقولها حين يُطْلب إليه المعروفُ بلا يَدٍ سلفتْ منه إليه ، ويقولُها أيضاً للمسيء إليه حين يَطلُب معروفه أو يُطْلَبُ له إليه . مده : قال الليث : المَدْه يضارع المَدْحَ ، إلا أن المَدْه في نَعتِ الجَمَال والهيئة ، والمدح في كل شيء عامّ . قال رؤبة : لله درّ الغانيات المُدَّهِ وقال غيره : المَدْح والمَدْه واحد ، أُبدِلت الحاء هاء ويقال : فلان يتمدَّه بما ليس فيه ويتَمتَّه ، كأنه يطلُبُ بذلك مَدْحَه ، وأنشد ابن الأعرابي : تَمَدَّهي ما شئتِ أن تمَدَّهِي فلست موهَوْئِي ولا ما أَشْتَهِي هَوْئِي : هَمِّي . ورَوَى النضر عن الخليل بن أحمد أنه قال : مَدَهْتُه ، في وجهه ، ومَدَحْتُه ، إذا كان غائباً . دمه : قال الليث : الدَّمَه : شِدّة حَرِّ الرَّمْلِ ، وأنشد : ظَلَّتْ على شُزُنٍ في دامِهٍ دَمِهٍ كأنه من أُوارِ الشَّمْس مَرعُونُ قال : ويقال : ادْمَوْمَهَ الرَّمْل ولم أسمع دَمِه لغير الليث . ولا أعرف البيت الذي احتجّ به .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬١٥٠(باب الميم والهاء وما يثلثهما)
(مهي) الميم والهاء والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على إمهال وإرخاءٍ وسُهولةٍ في الشَّيء. منه أمْهَيْتُ الحَبلَ: أرخيتُهُ، وناسٌ يروُون بيت طرَفة:
لَعَمْرُك إنَّ الموتَ ما أخطَأَ الفَتى *** لَكالطِّوَلِ المُمْهَى وثِنْيَاهُ باليدِ([1])وأمْهَيْتُ الفَرسَ إمهاءً: أرخيتُ من عِنانه. وكلُّ شيءٍ جَرَى بسهولةٍ فهو مَهْوٌ. ولبنٌ مَهْوٌ: رقيق. وناقةٌ مِمْهاءٌ: رقيقة
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٦٨- المهد: ما يهيىء للصبي. قال تعالى: ﴿كيف نكلم من كان في المهد صبيا﴾ [مريم/29] والمهد والمهاد: المكان الممهد الموطأ. قال تعالى: ﴿الذي جعل لكم الأرض مهدا﴾ [طه/53]، و ﴿مهادا﴾ [النبأ/6] (الآية: ﴿ألم نجعل الأرض مهادا﴾ ) وذلك مثل قوله: ﴿الأرض فراشا﴾ [البقرة/22] ومهدت لك كذا: هيأته وسويته، قال تعالى: ﴿ومهدت له تمهيدا﴾ [المدثر/14] وامتهد السنام. أي: تسوى، فصار كمهاد أو مهد.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٣٨٧م ه د
مهّد المهد والمهود والمهاد والمهد.
ومضجع ممهود وممهّد ومهّد الفراش فامتهد وتمهّد وتمهّدت فراشاً واستمهدته.
قال الراعي: أنزلته على قوائم الإبل.
ومن المجاز: مهّد الأمر: وطّأه وسوّاه.
ومهّد العذر تمهيداً.
ومهّد له منزلة سنيّة.
وتمهّدت له عندي حالٌ لطيفة.
وما امتهد فلان عندي مهد ذاك أي ما قدّم وسيلةً فيما يطلبه.
وماء ممهّد: فاترٌ ليس ببارد ولا سخن.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٬٧٠٧مَهَدَ لنفسه يَمْهَدُ مَهْداً: كسَبَ وعَمِلَ.
والمِهادُ: الفِراش. وقد مَهَدْتُ الفِراشَ مَهْداً: بَسَطْتُه ووَطَّأْتُه. يقال للفِراشِ: مِهاد لِوِثارَتِه. وفي التنزيل: لهم من جَهَنَّم مِهادٌ ومِن فَوْقِهِمْ غَواشٍ؛ والجمع أَمْهِدةٌ ومُهُدٌ. الأَزهري: المِهادُ أَجمع من المَهْد كالأَرض جعلها الله مِهاداً للعباد، وأَصل المَهْد التَّوْثِيرُ؛ يقال: مَهَدْتُ لنَفْسي ومَهَّدت أَي جعلت لها مكاناً وَطيئاً
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٧٥* م ه د * * المَهْدُ * مهْدُ الصبي و * المِهَادُ * الفِراش و * مَهَدَ * الفِراش بسطه ووَطَّأَه وبابه قطع و * تَمْهِيدُ * الأُمور تسويتها وإصلاحُها وتمهيد العُذر بسطُهُ وقُبوله
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٨٦٠المهد: الموضع يهيأ للصبي ويوطأ لينام فيه، وفي التنزيل من كان في المهد صبيا المهد: الأرض، كالمهاد، بالكسر، قال الأزهري: المهاد أجمع من المهد، كالأرض جعلها الله تعالى مهادا للعباد، أي جمع المهد مهود، ونقل شيخنا عن بعض أهل التحقيق أن المهد المهاد مصدران بمعنى، أو المهد الفعل والمهاد الاسم، أو المهد مفرد والمهاد جمع كفرخ وأفراخ. قال السمين أثناء طه. المهد، بالضم: النشز من الأرض، عن ابن الأعرابي،
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٥٬٠٦٠مَهَدَ
1 مَهَدَ ذ , (S, L, K,) aor. مَهَدَ , (L, K,) inf. n. مَهْدٌ [q. v. infra]; (S, L;) and ↓ مهّد, (L, K,) inf. n. تَمْهِيدٌ; (TA;) He made plain, even, or smooth, this is the original signification: he made a place plain, even, or smooth, [مَكَانًا being understood,] لِنَفْسِهِ for himself: (L:) he spread a bed, (S, L, K,) and made it plain, even, or smooth. (S, L.) ― -b2- مَهَدَ لَهُ
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٠٦٤مَهَدَ
مَهَدَ A ( n. ac. مَهْد 1 ),
a. Spread out, unrolled; smoothed, levelled.
b. Earned; gained.
c. [ La ], Prepared, obtained for.
مَهَّدَ
مَهَّدَ II ,
a. see I (a) .
b. [ acc. & La ], Made, offered ( excuses ); apologized to.
c. [ La ], Accepted ( the excuses of ).
d. Arranged, adjusted; facilitated.
تَمَهَّدَ
تَمَهَّدَ V ,
a. Was spread out, smoothed &c.; was facilitated;
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٠٬٧٧٠مهد
مَهَدَ - يَمْهَدُ - مَهْد - المَهْد - مَاهِد - مَاهِدُوْن- مِهَاد - مَهَّدَ - يُمَهِّدُ- تَمْهِيْد
مَهَدَ - يَمْهَدُ + كائن + مكاناً أو أمراً + لـِ كائن: يهيئ المكان لراحته وسكنه: يزيل العوائق والأذى من الطريق أو من المكان الذي يرغب السير أو الجلوس فيه، ويفرشه بما يريحه ويمتعه
مَهْد - المَهْد: اسم فعل " مَهَدَ - يَمْهَدُ ": وهو كذلك
الجذور المجاورةالمجاورة: ٧٤ (الإجمالي: ١٠٠)
- جهم
الآيات المشتركة: ٦ · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
- بأس
الآيات المشتركة: ٥ · Bes besese dağınık taşlar demektir
- كهل
الآيات المشتركة: ٢ · Ve yetişkin
- كلم
الآيات المشتركة: ٣ · Kelime
- برص
الآيات المشتركة: ١ · Ebres alacadır, cüzzam hastalığı demektir
- صبي
الآيات المشتركة: ١ · Çocuk
- كمه
الآيات المشتركة: ١ · Kataraktlı
- أوي
الآيات المشتركة: ٢ · Eveye kuş yuvası demektir
- أرض
الآيات المشتركة: ٥ · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- شور
الآيات المشتركة: ١ · Danışmak
- هيأ
الآيات المشتركة: ١ · Biçim gibi
- شتت
الآيات المشتركة: ١ · Bölük bölük
الآيات التي ورد فيها(١٥)
وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ
Döşek
قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ
Döşek
مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ
Döşek
… بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ
Döşek
جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ
Döşek
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مهد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | وطأ, فرش, بسط |
| Zıt Kök | وعر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir zemini veya yatağı engebesiz, yumuşak, korunaklı ve dinlenmeye elverişli kılacak şekilde yayarak düzeltmek |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın gelişimi ve hayatı için yeryüzünün, ahiretteki varış yerlerinin ve insanın kendi amelleriyle geleceğini hazırlamasının alt yapısını kurmak |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın gelişip korunabilmesi için gerekli olan hazırlayıcı ve kolaylaştırıcı alt zemin tasarımı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bebek beşiği veya cehennem azabı tasviriyle sınırlayarak amel-zemin inşası ve kozmik elverişlilik boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مه | Gevşetme, yatıştırma, yumuşatma ve sükûnete erdirme. Bu çekirdek, مهل kökünde süreyi uzatarak aciliyet ve sertliği giderme, mühlet verip yatıştırma şeklinde belirir. | د | Kapı, geçiş ve sınır belirleme imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle gevşeme ve yatışma hareketi; üzerinde durulabilecek, sınırları belirli, oturmuş ve düzenlenmiş bir zemin ve barınak kurma anlamı kazanmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su; akış, çokluk, yumuşaklık ve çevreleme | Sertliği ve keskinliği gideren, yüzeyi yayan ve yumuşatan ilk maddi esneklik payını temsil eder. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; ortaya çıkma, nefes alma ve ferahlama | Düzlenen ve yatışan alanın nefes alınabilir, ferah ve yaşanabilir bir açıklık haline gelmesini simgeler. |
| د | Kapı; giriş, yerleşim ve güvenli geçiş | Hazırlanan ve ferahlatılan bu yaygının sınırları çizilmiş, istikrarlı bir taban ve sığınak oluşturmasını sağlar. |
| مهد | Akışkan ve yumuşak bir unsurun nefes aldıran ferah bir düzleme dönüştürülüp üzerinde güvenle durulacak bir kapı ve barınak haline getirilmesi | Sert, engebeli ve uyumsuz olan tabiat şartlarının yatıştırılıp tesviye edilerek canlının emniyetle sığınacağı korunaklı bir zemin oluşturulması hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Deve hörgücünün veya binek üzerindeki yük yerinin düzeltilip oturmaya elverişli kılınması; yeni doğan yavrunun yatması için yün, ot veya kumaş serilerek zeminin yumuşatılıp hazırlanması (el-müteveddı’). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi recez şairi Ebü’n-Necm el-İclî, devenin hörgüç kısmının düzleşip yükselerek düzgün bir yatak gibi tesviye edilmesini şu mısra ile tasvir etmiştir: وامْتَهَدَ الغاربُ فِعْلَ الدُّمَّلِ |
المصدر Lisânü’l-Arab, Mekâyîsü’l-Luğa, Kitâbü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça مهد kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle yer hazırlama, yayma ve tesviye etme semantiği etrafında yoğunlaşan bir köktür. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan bu üçlü kök morfolojisi yerine aynı semantik alanı karşılayan yayma ve döşeme fiilleri ağırlık kazanmakla birlikte, kökün fonetik unsurları yumuşatma, gevşetme ve yavaşlatma bildiren köklerle ortak bir Afro-Asyatik çekirdeğe işaret eder. Arapçada kök; sertliği giderme, taşlık ve pürüzlü araziyi üzerinde yaşanabilir hale getirme ve çocuğun yatacağı beşiği yumuşak yaygılarla donatma şeklinde son derece somut, bedevî hayatın zemin tesviyesi pratiklerine dayalı zengin bir semantik genişleme göstermiştir. Kökün İbranice ve Süryanicede birebir ses denkliğiyle korunmuş türevleri yerine Arapçada kazandığı bu koruyucu döşek ve beşik kavramlaşması, çöl zeminine karşı oluşturulan yapay güvenlik alanının dilsel bir kristalleşmesidir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisânü’l-Arab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | مهد - توطئة ilişkisi | Zemin hazırlama, engebe giderme, ayağın rahat basacağı veya bedenin rahat uzanacağı yumuşak yaygıyı tesis etme yönünde gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami ses denklikleri | İkili مه çekirdeği temelinde gevşeme ve yatışma bildiren Sami kökleriyle örtüşür; Arapçada somut zemin hazırlığına daralmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yayılma ve tesviye göstergeleri | Sert bir yüzeyi pürüzsüzleştirme ve istirahat alanı oluşturma fonksiyonuyla bölgesel tabaka ilişkisi gösterir. | Muhtemel |
المصدر David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisânü’l-Arab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مهد | Anlamlı | Döşemek, hazırlamak, beşik kılmak | Bir zemini veya durumu pürüzsüzleştirip istirahate hazır hale getirmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| مده | Anlamlı | Dış görünüşü ve güzelliği övmek | Yalnızca suret, endam ve biçimsel güzelliğe yönelik sitayişte bulunmak. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zemin düzgünlüğü ve biçimsel tesviye yönünden uzaktan ilişkilidir. |
| همد | Anlamlı | Sönmek, kurumak, hareketsiz kalmak | Ateşin kül olup sönmesi, toprağın kuruyup bitkisiz ve hareketsiz kalması. | Kur'an'da geçer; canlanmanın zıddı olan dinginliği ifade eder. |
| هدم | Anlamlı | Yıkmak, yerle bir etmek | Kurulu bir yapıyı temelinden söküp aşağı indirmek. | Kur'an'da geçer; döşemenin ve kurmanın fiziksel olarak tam tersi yönündeki harekettir. |
| دمه | Anlamlı | Çöl sıcağının kumları kavurması | Aşırı sıcak ve güneş altında kumun dayanılmaz derecede ısınması ve sersemlik vermesi. | Kur'an'da geçmez; zeminin yumuşak ve elverişli oluşunun zıddı bir tabiat durumudur. |
| دهم | Anlamlı | Karartmak, birdenbire basmak | Yoğun siyahlık, rengin siyaha çalması ve ansızın bütünüyle kaplama hali. | Kur'an'da geçer; kuşatma ve kaplama hareketi taşır. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مهد | Merkez | Elverişli ve korunaklı zemin hazırlama | Yalnızca yaymayı değil; şefkat, bakım, koruma ve istirahat amacıyla engebeleri giderip hazır hale getirmeyi ifade eder. | Fiziksel beşik ve döşekten amel zeminine kadar uzanan elverişlilik. |
| وطأ | Komşu | Düzlemek, ayağa uygun kılmak | Basılarak veya çiğnenerek zeminin yumuşatılması ve elverişli hale getirilmesi vurgusu taşır. | مهد kökündeki beşik koruyuculuğu ve şefkat unsuru وطأ kökünde bulunmaz. |
| فرش | Komşu | Yaymak, sermek | Bir nesneyi bir yüzeyin üzerine örtü gibi açıp yayma eylemidir. | فرş mekanik sermeye odaklanırken, مهد intizam, rahatlık ve koruma gayesiyle tesviye etmeyi içerir. |
| بسط | Komşu | Genişletmek, açmak | Sınırları ve hacmi artıracak şekilde uzatıp yaymaktır. | بسط yaymanın enine boyuna büyüklüğünü hedefler; مهد ise zeminin yaşanabilirliğini hedefler. |
| وعر | Zıt | Sarp, taşlık ve geçit vermez olmak | Yüzeyin girintili çıkıntılı, yürünemez ve üzerinde barınılamaz derecede sert olmasıdır. | مهد kökünün tesis ettiği tesviye ve kolaylığın doğrudan zıddıdır. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مهد | Düzleyip döşemek, beşik yapmak | Canlının korunup serpileceği yumuşak ve engebesiz alt yapı hazırlamak. | Kesin |
| Latince | Cunabula, Sternere | Beşik, zemin sermek | Cunabula köken ve beşik anlamını verirken sternere yayma ve döşemeyi karşılar; tek kelimede iki anlam birleşmez. | Güçlü |
| İngilizce | Cradle, Pave, Prepare | Beşik, zemin hazırlamak, kolaylaştırmak | Cradle koruyucu beşik yönünü, pave ve smooth düzleme ve elverişli kılma yönünü karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Wiege, Ebnen, Bereiten | Beşik, düzlemek, hazırlamak | Wiege başlangıç ve beşik boyutunu, ebnen ise engebeleri kaldırıp hazır hale getirmeyi verir. | Güçlü |
| Fransızca | Berceau, Aplanir | Beşik, pürüzleri gidermek | Berceau sığınak ve beşik boyutunu, aplanir engebeleri tesviye edip yayma işini aktarır. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْمَهْدِ | Bebek beşiği, süt emme çağı | Hz. İsa'nın henüz bebekken insanlarla konuşmasını bildiren mucize bağlamları (Âl-i İmrân 3:46, Mâide 5:110, Meryem 19:29). |
| مَهْدًا / مِهَادًا | Yeryüzünün hayat için döşek ve elverişli kılınması | Yaratılış delilleri, kozmolojik nizam ve yeryüzünün beşer hayatı için hazırlanmış bir zemin olması (Tâhâ 20:53, Zuhruf 43:10, Nebe 78:6). |
| الْمِهَادُ / مِهَادٌ | Cehennem azabının sarıp kuşatan alt döşeği | Kafirlerin, zalimlerin ve kibirlenenlerin ahiretteki kaçınılmaz ve dayanılmaz alt katmanı (Bakara 2:206, Âl-i İmrân 3:12, A'râf 7:41, Ra'd 13:18, Sâd 38:56). |
| يَمْهَدُونَ | Kendi geleceğini ve cennetini hazırlamak | İman edip salih amel işleyenlerin kendi lehlerine alt yapı ve huzur zemini kurmaları (Rûm 30:44). |
| تَمْهِيدًا / مَهَّدْتُ | İmkânları, serveti ve mevkii genişçe yaymak | İnsana dünyada bahşedilen geniş iktidar, zenginlik ve zemin rahatlığı (Müddessir 74:14). |
| الْمَاهِدُونَ | Mükemmel düzenleyici ve hazırlayıcı | Yaratıcının kudretini ve yeryüzünü kusursuz bir biçimde tanzim edişini öven ilahi sıfat (Zâriyât 51:48). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ispatı ve eskatoloji | Hz. İsa'nın beşikte konuşmasının peygamberlik mucizesi olması ve cehennemin bir mehd/mihâd olarak adlandırılmasındaki istihza ve kuşatıcı ceza boyutu. | İmkânsız görünen çağda konuşma kudreti ve azabın zemini kaplaması. |
| Fıkıh | Hıdâne (çocuk bakımı) ve nafaka | Çocuğun süt emme, beşikte bakım görme ve himaye edilme haklarının hukuki sınırları; mükellefiyet yaşının başlangıcı. | Bakım ve himaye altındaki acziyet dönemi. |
| Tefsir | Kozmolojik tesviye ve amel semeresi | Yeryüzünün mehd kılınmasının beşeri hayata imkân veren ilahi lütuf olması; Rûm 30:44 bağlamında amelin kişinin kendi cennetini döşemesi olduğu izahı. | Hayat alanı tasarımı ve amelin geleceği inşa eden faaliyeti. |
| Hadis | Fitneler ve istikamet | Zorluklar karşısında sabır, ahiret için hazırlık yapma ve fitne dönemlerinde sükûneti koruyup zemin hazırlama rivayetleri. | Gelecek için selamet yolu hazırlama. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-amel ve ahiret inşası | Salih amel zemini | Zemin hazırlama | İnsan dünyadaki eylemleriyle ahiretteki kalıcı yatağını ve menzilini bizzat kendisi hazırlar (Rûm 30:44). | Kesin |
| İlmi | Kozmolojik ve ekolojik denge | Yaşanabilir biyosfer | Elverişlilik sağlama | Yeryüzünün sert, kaotik ve zehirli olmaktan çıkarılıp canlının serpilmesine uygun bir beşik gibi düzenlenmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve kamu barışı | Kurumsal alt yapı | Toplumsal istikrar | Devletin tebaası için anarşi ve güvensizlik engebelerini kaldırarak adil bir hayat alanı tesis etmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Altyapı yatırımları ve pazar zemini | Elverişli piyasa tabanı | Girişimi kolaylaştırma | Üretim ve ticaretin pürüzsüz işlemesi için ulaşım, lojistik ve hukuki zeminin önceden döşenmesi. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu / Kararlı denge yüzeyi | Fizikte bir parçacığın kararlı biçimde durabilmesi, minimum enerji seviyesinde salınım yapabilmesi için gereken çukur ve pürüzsüz taban alanıdır. Beşik hareketi ve tesviye edilmiş zemin bu kararlılık geometrisine tam olarak tekabül eder. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyalizasyon havzası ve kurumsal zemin | Bireyin henüz kendi başına ayakta duramadığı evrede onu koruyan ailevi ve kurumsal çerçevenin, daha sonra ise özgürce hareket edebileceği anayasal zeminin inşasıdır. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca ahşap bebek beşiğine veya cehennemdeki somut ateşe indirgeyerek, kökün taşıdığı aktif zemin hazırlama ve intizam kurma eylemini göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yeryüzünün kozmolojik bir beşik olarak tanziminden başlayıp, insanın kendi amelleriyle kendi geleceğini döşemesine (تمهيد) kadar uzanan geniş bir imkân alanı inşası. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Rûm 30:44 gibi ayetlerde geçen fiilin ahlaki ve ontolojik ağırlığının kavranamaması; insanın kaderini ameliyle hazırlayan bir mimar olduğu gerçeğinin pasif bir bekleme anlayışına feda edilmesi. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem ilahi fiilleri (yeryüzünü tanzim, nimetleri yayma) hem de insani fiilleri (salih amel ile ahireti inşa etme) zemin hazırlama metaforu üzerinden birbirine bağladığını gösterir. Varlık kaotik bir boşluk değil, özenle döşenmiş bir beşik ve amel sahasıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış mucizelerini ve yerin nimetlerini anlatan ayetlerde (Nebe, Tâhâ, Zâriyât), Hz. İsa'nın erken dönem mucizesini bildiren siyaklarda ve amellerin karşılığını bildiren eskatolojik uyarılarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeryüzünün rastlantısal ve yabancı bir sürgün yeri olduğu vehmini yıkarak onun insan için şefkatle döşenmiş bir beşik olduğunu; cehennemin ise keyfi bir ceza değil, hak eden için kaçınılmaz olarak hazırlanmış bir kuşatıcı zemin olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSert, engebeli ve pürüzlü bir yüzeyi yayarak düzeltmek, yavrunun ve yorgun bedenlerin rahatça yatıp emniyet bulacağı yumuşak bir yatak ve beşik haline getirmek.
- Soyut anlamBir canlının veya sistemin varlığını sürdürebilmesi, gelişebilmesi ve korunabilmesi için gerekli olan elverişli şartları, hukuki, ahlaki ve fiziksel alt yapıyı önceden eksiksiz hazırlamak.
- Sistematik karşılıkİlahi düzlemde kozmik biyosferin ve beşeri düzlemde salih ameller vasıtasıyla ebedi esenlik zeminlerinin kusursuz bir mimari ile tanzim edilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde ham ve engebeli varlık alanını, zemin üzerindeki pürüz, engebe ve sertlik gradyanını temsil eder. ifadesi bu pürüzlerin tesviye edilip yatıştırılmasını simgeler. Ortaya çıkan değeri düzlenmiş, hazırlanmış elverişli zemindir (mehd/mihâd). Bu tesviye edilmiş zemin üzerinde ile simgelenen canlının veya sistemin emniyetle sığınması ve korunması () mümkün kılınır.