أكل
أ - ك - ل
KÖK- 109 geçiş
- 101 ayet
- 48 sîga
- 13 sözlük
Ekel pas demektir. Ekle güve böceğinin adıdır. Güvenin kemirmesinden yemek anlamında kullanılıyor. Taime beslenmek anlamında ekele ise tüketim anlamındadır. Bir şeyi yiyip bitirmeye ekl, yiyip doymaya da team denir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءكل · اكل
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ekel pas demektir. Ekle güve böceğinin adıdır. Güvenin kemirmesinden yemek anlamında kullanılıyor. Taime beslenmek anlamında ekele ise tüketim anlamındadır. Bir şeyi yiyip bitirmeye ekl, yiyip doymaya da team denir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.607 harfالكاف واللام و"وايء" معهما
ك ل و، ك و ل، و ك ل، ل و ك، ك ل ي، ك ي ل، ك ل ا، ل ك ي، ك ل أ، ك أ ل، ل ك أ، أ ك ل، أ ل ك مستعملات كلو: الكُلْوة: لغة في الُكْلية لأهل اليمن.
كول: الكَوْلانُ: نبات في الماء يشبه البردي، وورقه وساقه يشبه السعد، إلا أنه أغلظ منه، وأصله مثل أصله، يجعل في الدواء.
وكل: تقول: وكَلْته إليك أَكِلُه كِلَةً، أي: فوضته.
ورجل وَكَلٌ ووُكَلَةٌ وهو المُواكِلُ يتكل على غيره فيضيع
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.886 harfأَكَلْتُ الطعام أَكْلاً ومَأْكلاً. والأَكْلَةُ: المرّة الواحدة حتّى تشبع والأُكْلَةُ بالضم اللُّقمة. تقوم: أَكَلْتُ أُكْلَةً واحدة، أي لقمةً، وهي القُرْصَةُ أيضاً. وهذا الشيء أُكْلَةٌ لك، أي طُعْمَةٌ لك.
والأُكلُ أيضاً: ما أُكِلَ. ويقال أيضاً فلان ذو أُكْلٍ، إذا كان ذا حظٍّ من الدنيا ورزقٍ واسعٍ. قال اللحيانيّ: الأُكْلَةُ والإكْلَةُ، بالضم والكسر: الغيبَةُ، يقال: إنه لذو أُكْلَةٍ وإِكْلَةٍ، إذا
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR20.906 harfك ل ( و ا ي ء )
كول ، كيل ، كلي ، كلأ ، كلا ، أكل ، ألك ، لكأ ، وكل ، لكي ، لوك : مستعملة .
كول كيل : تَكَوَّلَ القومُ عليه تكَوُّلاً ، وتثَوَّلُوا عليه تَثَوُّلاً إذا اجتمعوا عليه يَضْرِبونَه ، فلا يُقْلِعُونَ عن ضربِه وشَتْمه ، وهم قاهرونَ له .
وقال غيره يقال : انكَالُوا عليه ، وانْثَالُوا بهذا المعنى .
وقال الليث : الكَوْلاَنُ : نباتٌ ينْبُت في الماء مثل البرْديّ يُشْبِهُ ورقهُ وساقهُ السعْدَ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.871 harf(باب الهمزة والكاف وما يثلثهما)
(أكل) الهمزة والكاف واللام بابٌ تكثر فُروعه، والأصل كلمة واحدة، ومعناها التنقُّص. قال الخليل: الأكل معروف والأَكْلَة مَرّة، والأُكلة اسمٌ كاللُّقمة. ويقال رجل أكُولٌ كثير الأكل. قال أبو عُبيد: الأَكَلة جمع آكل، يقال: "ما هم إلاّ أَكَلَة رأسٍ([1])". والأكيل: الذي يُؤَاكلك. والمَأْكَل ما يُؤْكَل، كالمَطْعَم. والمُؤْكِل المُطعِم. وفي الحديث: "لعَنَ الله آكِلَ الرِّبا
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.545 harf- الأكل: تناول المطعم، وعلى طريق التشبيه قيل:أكلت النار الحطب، والأكل لما يؤكل، بضم الكاف وسكونه، قال تعالى: ﴿أكلها دائم﴾ [الرعد/35]، والأكلة للمرة، والأكلة كاللقمة، وأكيلة الأسد: فريسته التي يأكلها، والأكولة (قال ابن منظور: الأكولة: الشاة تعزل للأكل وتسمن، ويكره للمصدق أخذها) من الغنم ما يؤكل، والأكيل: المؤاكل.
وفلان مؤكل ومطعم استعاره للمرزوق، وثوب ذو أكل: كثير الغزل (في اللسان: ثوب ذو أكل: قوي
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.707 harfأ ك ل
رب أكلة منعت أكلات.
وكان لقمان من الأكلة.
وجعلت كذا لفلان أكلة ومأكلة.
وما ذقت عنـده أكالاً بالفتح أي طعاماً.
وتأكلت السن والعود: وقع فيهما أكال.
ووقعت في رجله آكلة.
وفلـان أكيلـي.
وبليـت منـه بأكيـل سـوء.
وأكل بستانك دائم أي ثمره.
وما أطعمني أكلة واحدة أي لقمة أو قرصاً.
ومن المجاز: فلان أكل غنمي وشربها وأكل مالي وشربه أي أطعمه الناس وجرحه بآكلة اللحم وهي
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.636 harfأَكَلْت الطعام أَكْلاً ومَأْكَلا. ابن سيده: أَكَل الطعام يأْكُلُه أَكْلاً فهو آكل والجمع أَكَلة، وقالوا في الأمر كُلْ، وأَصله أُؤْكُلْ، فلما اجتمعت همزتان وكثر استعمال الكلمة حذفت الهمزة الأَصلية فزال الساكن فاستغنى عن الهمزة الزائدة، قال: ولا يُعْتَدّ بهذا الحذد لقِلَّته ولأَنه إِنما حذف تخفيفاً، لأَن الأَفعال لا تحذف إِنما تحذف الأَسماء نحو يَدٍ ودَمٍ وأَخٍ وما جرى مجراه، وليس الفعل كذلك، وقد
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR921 harf* أ ك ل * * أكَلَ * الطعام من باب نصر و * مَأْكَلاً * أيضا و * الأَكْلَةُ * بالفتح المرة الواحدة حتى تشبع وبالضم اللقمة الواحدة وهي أيضا القرصة و * الإكْلَةُ * بالكسر الحالة التي يؤكل عليها كالجلسة والركبة و * الأُكُلُ * ثمر النخل والشجر وكل * مأْكُولٍ * أُكُل ومنه قوله تعالى ﴿أُكُلُها دائم﴾ ورجل * أُكَلَةٌ * بوزن همزة أي كثير الأكل ذكره في ش ر ب و * آكَلَهُ إيكالا * أطعمه و * آكَلَهُ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.502 harfأكله أكلا ومأكلا قال ابن الكمال: الأكل: إيصال ما يمضغ إلى الجوف ممضوغا أولا، فليس اللبن والسويق مأكولا. قلت: وقول الشاعر:
من الآكلين الماء ظلما فما أرى ينالون خيرا بعد أكلهم المـاء فإنما يريد قوما كانوا يبيعون الماء، فيشترون بثمنه ما يأكلونه، فاكتفى بذكر الماء الذي هو سبب المأكول عن ذكر المأكول. قال المناوي: وفي كلام الرماني ما يخالفه، حيث قال: الأكل حقيقة:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok21.574 harfMadde başı: اكلأَكَلَهُ
1 أَكَلَهُ ذ , [aor. اَكُلَ ,] inf. n. أَكْلٌ and مَأْكَلٌ, [He ate it,] (S, K,) namely, food. (S.) Er-Rummánee says that أَكْلٌ properly signifies The swallowing food after chewing it; so that the swallowing of pebbles is not properly thus termed: (Msb:) or, accord. to Ibn-El-Kemál, the conveying, or transmitting, to the belly what may be chewed, whether [the thing be] chewed or not; so
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.461 harfMadde başı: ءكلأَكَلَ
أَكَلَ U ( n. ac. أَكْل 1 , مَأْكَل 17 ),
a. Ate; chewed, gnawed; ate up, consumed, devoured.
b. Itched ( camel ).
c. ( n. ac. اِكْلَة 2t , أَكَاْل 22 , أُكَاْل 24 ), Scratched.
أَكِلَ
أَكِلَ A ( n. ac. أَكَل 4 , أَكَاْل 22 ),
a. Was corroded, decayed.
أَكَّلَ
أَكَّلَ II ,
a. Fed, gave to eat to.
b. Charged with, accused of.
آكَلَ
آكَلَ III ,
a. Ate with.
آكَلَ
آكَلَ IV ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok50.107 harfMadde başı: ءكلءكل
أَكَلَ - يَأْكُلُ
أَكَلَ - يَأْكُلُ - أَكْل - آكِل - آكِلون - مَأْكُول - أَكَّال - أَكَّالون - أُكُل
أَكَلَ - يَأْكُلُ + كائن أو شيء + كائناً أو شيئاً: يضم ثم يدخل ويدمج شيئاُ إلى جسمه وكيانه وبنائه: يدخل شيئاً مختلفاً غريباً عنه إلى جسمه وممتلكاته فيجعله جزءاً مما هو منه وتحت سلطانه: وهو في الطعام أن يدخل مادة يغلب ظنه أنها ذات فائدة
Sîgalar(48)
- كُلُواYiyin(اُفْعُلُوا)×15
- تَأْكُلُونَYersiniz(تَفْعُلُونَ)×11
- تَأْكُلُواTüketmeyin+2 anlam(تَفْعُلُوا)×8
- فَكُلُواÖyleyse yiyin+2 anlam(فَفْعُلُوا)×7
- يَأْكُلُونَYerler+1 anlam(يَفْعُلُونَ)×7
- وَكُلُواVe yiyin(وَفْعُلُوا)×5
- تَأْكُلُYer(تَفْعُلُ)×4
- يَأْكُلُYer(يَفْعُلُ)×4
- أُكُلَهَاOnun yemişi(فُعُلَهَا)×3
- تَأْكُلْYer(تَفْعُلْ)×2
Mücavir kökler188 mücavir (466 toplam)
- طيب
14 ortak ayet · İyi
- شرب
11 ortak ayet · İçecek
- هنأ
4 ortak ayet · “Hena” hurma salkımı demektir
- حلل
8 ortak ayet · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
- ذأب
3 ortak ayet · Kurt demektir
- رزق
11 ortak ayet · Üzüm demektir
- جنن
14 ortak ayet · Bahçe demektir
- سحت
3 ortak ayet · Saht: Mistah, hurma kurutulan yerdir
- سنبل
3 ortak ayet · Başaklar
- نعم
11 ortak ayet · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
- زرع
4 ortak ayet · Ekin demektir
- لحم
4 ortak ayet · Et
Geçtiği ayetler(101)
وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
YiyinVe üstünüze bulutları gölge yaptık. Kudret helvası ve bıldırcın indirdik. Size rızık olarak verdiğimiz şeylerin iyilerinden, güzellerinden yeyin. Onlar bize değil ancak kendi nefislerine zulmekteydiler.
… اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ …
YiyinHani, bir vakit Musa, kavmi için su arayınca; asanla taşa vur, demiştik de, taştan oniki çeşme fışkırmış, her zümre su alacağı yeri öğrenmişti. Allah’ın rızkında yeyin, için, yalnız yeryüzünde bozgunculuk yaparak, karışıklık çıkarmayın.
يَاأَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ
YiyinEy insanlar; yeryüzünde bulunan helal ve temiz şeylerden yeyin. Şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz ki o, sizin için apaçık bir düşmandır.
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ
YiyinEy iman edenler; size rızık olarak veridğimiz şeylerin temiz olanlarından yeyin, Allah’a şükredin, eğer O’na kulluk ediyorsanız.
… وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ …
YiyinÇardaklı ve çardaksız bağları, tatları değişik ekin ve hrumaları, zeytin ve narı, birbirine benzer ve benzemez şekilde yaratıp yetiştirmiş olan O’dur. Her biri mahsul verdiği zaman, mahsulünden yeyin, hasad edildiği gün de, hakkını verin ve israf etmeyin. Çünkü O; israf edenleri sevmez.
وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ
YiyinHayvanları da yük taşıyacak ve kesim hayvanı olarak yaratan O’dur. Allah’ın size verdiği rızıktan yeyin. Şeytanın izlerinden gitmeyin. Çünkü o, sizin apaçık bir düşmanınızdır.
… مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا …
YiyinBiz, onları on iki oymağa, ümmetlere ayırdık. Kavmi ondan su istediği zaman Musa’ya vahyettik ki: Asanı taşa vur. Ondan on iki pınar fışkırdı. Herkes içeceği yeri belledi. Ve onların üzerine bulutla gölge yaptık. Onlara kudret helvası ve bıldırcın indirdik. Size rızık olarak verdiklerimizin temiz ve güzel olanlarından yeyin. Onlar bize zulmetmediler, ancak kendilerine zulmediyorlardı.
كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى
YiyinHem siz yeyin, hem hayvanlarınızı otlatın. Şüphesiz ki bunlarda sağduyu sahipleri için ayetler vardır.
كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى
YiyinSize rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yeyin, bunda aşırı gitmeyin ki gazabımı hak etmeyesiniz. Gazabımı hak eden, muhakkak mahvolmuştur.
يَاأَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ
YiyinEy peygamberler; temiz şeylerden yeyin ve salih amel işleyin. Doğrusu Ben; yaptığınızı bilirim.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أكل |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Mehmûzü'l-fâ (ilk harfi hemzeli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طعم, بلع, قرض |
| Zıt Kök | نمو |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin kemirilerek, aşındırılarak veya bünyeye alınarak tedricen eksiltilmesi ve tüketilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Canlıların biyolojik gıdalanmasından kamu, yetim ve faiz mallarının haksız biçimde tüketilip eritilmesine uzanan harcama olgusu |
| Çekirdek Özet 3 | Kaynağın yenilenmeksizin yok edilmesi, entropik tükeniş ve iktisadi sermaye sömürüsü |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca biyolojik çiğneme ve beslenmeye indirgenip ayetlerdeki mülkiyet, kamu hukuku ve faiz yasaklarının taşıdığı iktisadi tüketim boyutunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أك | Bir nesneyi sıkıştırma, sürtünme ve ezilme yoluyla içten içe aşındırma ve baskı altına alma | ل | Temel aşındırma ve baskı hareketini bir nesnenin içine nüfuz ederek onu bütünüyle tüketme, bünyeye katarak yok etme ve eksiltme yönünde özelleştirmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ا | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Eylemi başlatan itici enerjiyi, tüketim sürecinin ilk temas noktasını ve yönlendirici iradeyi simgeler. |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Tüketilecek nesneyi tutmayı, kavramayı, sınırlandırmayı ve denetim altına almayı ifade eder. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Kavranan nesneyi bir yöne sevk etmeyi, organizmanın içine katmayı ve süreci sonuca ulaştırmayı gösterir. |
| أكل | Nesneyi kavrayarak (ك) içe doğru sevk eden (ل) ve baştan itibaren onu eksilterek tüketen (ا) hareket | Dış dünyadaki bir maddenin kavranıp içselleştirilerek varlığının aşındırılması, tüketilmesi ve yok edilmesi olgusunu kurar. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kurdun, güve böceğinin veya pasın bir maddeyi kemirerek eksiltmesi (التنقُّص), dişlerin gıdayı ezerek tüketmesi ve ateşin odunu yakıp bitirmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-Mümezzaq el-Abdî şiirinde düşmanların kendisini zayıf düşürüp tüketmesini kökün edilgen formuyla şöyle aktarır: فإن كنت مأكولا فكن أنت آكلي / وإلا فأدركني ولما أمزق |
| Erken Arapça kullanım | Kitābü'l-ʿAyn'da kaydedilen erken dönem kullanımında öfkenin insanın içini kemirmesi ve ateşin alevlenmesi şu mısra ile şahitlendirilir: أبلغ يزيد بني شيبان مألكة / أبا ثبيت أما تنفك تَأْتكِـلُ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, el-Asma‘iyyât.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde أكل kökü, en arkaik ortak katmana ait temel bir biyolojik ve fiziksel tüketim fiilidir. Proto-Sami biçimi *ʾakal- olarak yeniden kurulan kök, Doğu Sami kolunda Akadca akālu (yemek, tüketmek, ziyan etmek, hakkından gelmek), Kuzeybatı Sami kolunda İbranice אָכַل (ʾāḵal: yemek, yiyip bitirmek, kılıç veya ateşin yok etmesi), Ugaritçe ảkl (ekmek, tahıl, yemek yemek), Aramice ve Süryanice ܐܟܰܠ (ʾəḵal: yemek, aşındırmak, çürütmek) biçimlerinde fonetik ve anlamsal hiçbir kırılmaya uğramadan muhafaza edilmiştir. Dil ailesinin tamamında kök yalnızca gıdanın çiğnenip yutulmasını değil; ateşin odunu yakıp kül etmesini, kılıcın canları tüketmesini, pas ve güve gibi etkenlerin maddeyi içten çürütmesini ve başkasına ait kaynakların haksızca tüketilmesini ifade eden geniş bir semantik matrise sahiptir. Arapçada kök bu ortak mirası korumuş, ek olarak ağaçların meyve vermesi ve mülkiyetin nimetlerinden yararlanma (أُكُل) anlamlarını da bünyesinde kristalleştirmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Koehler-Baumgartner HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary, Black-George-Postgate Concise Dictionary of Akkadian.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneyi aşındırarak, kemirerek eksiltme ve bünyeye dahil ederek tüketme | Kökün birincil anlamı eksiltmedir (تنقص); biyolojik beslenme bu eksiltmenin sadece bir türüdür. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca akālu, İbranice ʾāḵal, Süryanice ʾəḵal, Ugaritçe ảkl | Proto-Sami ortak miras; yeme, tüketme, ateşin ve kılıcın yok etmesi anlamları düzenli ses denkliğiyle korunmuştur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çatı altında Berberi dillerinde k-l (yemek, çiğnemek) köküyle karşılaştırılmıştır | Arkaik ikili çekirdek benzerliği bulunmakla birlikte dil aileleri arası geçiş doğrulaması sınırlıdır. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques; Kogan Genealogical Classification of Semitic.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أكل | Anlamlı | Eksiltmek, tüketmek, yemek | Bir şeyi kemirerek veya bünyeye alarak tedricen yok etmek | Hedef kök; Kur'an'da 109 kez geçer |
| ألك | Anlamlı | Elçilik etmek, mesaj götürmek | Bir haberi veya risaleyi iletmek; mülkiyet veya emir taşımak | Kur'an'da geçmez; ملأك / ملاك kelimesinin türediği köklerden biridir |
| كأل | Anlamlı | Ertelemek, korumak, gözetlemek | Bir işi veya borcu sonraya bırakmak; borcun tecili | Kur'an'da geçmez; k-'-l kökünden türeyen kullanımlar sözlüklerde mevcuttur |
| كلأ | Anlamlı | Korumak, otlak sağlamak | Bir canlıyı tehlikelerden muhafaza etmek veya hayvanlara otlak temin etmek | Kur'an'da geçer (Enbiyâ 21:42); tükenmenin zıddına koruma ve yaşatma anlamı taşır |
| لأك | Anlamlı | Mesaj göndermek | Elçilik haberi ulaştırmak (ألوكة: elçilik mektubu) | Kur'an'da geçmez; ألك köküyle harf değişimi (kalb) ilişkisi içindedir |
| لكأ | Anlamlı | Ağır davranmak, gecikmek | Bir işten geri durmak, ağırdan almak ve tereddüt göstermek | Kur'an'da geçmez; durağanlık ve hareketsizlik bildirir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أكل | Merkez | Tüketim ve eksiltme | Nesneyi doğrudan bünyeye alarak veya kemirerek yok etme eylemidir. | Biyolojik beslenmeden mali kaynakların eritilmesine kadar her türlü tüketimi kapsar. |
| طعم | Komşu | Gıdalanma ve tat alma | Besinin sağladığı lezzete, besin değerine ve açlığın giderilmesine odaklanır. | أكل tüketip bitirmeyi, طعم ise gıdadan lezzet ve güç almayı (doymayı) ifade eder. |
| بلع | Komşu | Yutma ve içine çekme | Nesneyi çiğnemeden ve parçalamadan bir anda boğazdan aşağı indirme eylemidir. | أكل tedrici kemirme ve parçalamayı, بلع ise ani ve doğrudan kaybolmayı anlatır. |
| قرض | Komşu | Kemirerek kesme | Bir şeyi dişle veya aletle iki parça halinde kesip koparma hareketidir. | أكل bütünsel bir tüketimi, قرض ise sadece bir parçasını koparıp eksiltmeyi gösterir. |
| نمو | Zıt | Artma ve çoğalma | Varlığın eksilmeyip hacim, sayı veya nitelik bakımından sürekli büyümesidir. | أكل var olanı tüketip yok ederken, نمو varlığı genişletip verimli kılar. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أكل | Eksiltmek, yemek, tüketmek | Maddi nesnenin kemirilerek, harcanarak veya bünyeye alınarak eritilmesi. | Kesin |
| Latince | edere, consumere | Yemek, tüketmek, harcamak | Edere biyolojik yemeyi, consumere ise bir kaynağı bütünüyle tüketip yok etmeyi karşılar. | Kesin |
| İngilizce | eat, consume, devour | Yemek, tüketmek, yutmak | Eat eylemin fiziki yönünü verirken, consume iktisadi ve mecazi tükenişi tam karşılar. | Kesin |
| Almanca | essen, verzehren, konsumieren | Yemek, tüketip bitirmek | Essen temel gıda fiilidir; verzehren ve konsumieren kaynak eritme ve yok etmeyi içerir. | Kesin |
| Fransızca | manger, consumer | Yemek, aşındırmak, bitirmek | Manger biyolojik alımı, consumer ise ateşin veya harcamanın nesneyi tüketmesini ifade eder. | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Biyolojik gıda tüketimi | Açlığı gidermek için helal veya haram yiyecekleri yemek | Cennet nimetlerinden veya yeryüzü rızıklarından beslenme bağlamı (Bakara 2:35, 2:168; Mâide 5:4). |
| Haksız mülkiyet ve gasb | Yetim malını ve başkasının hakkını zimmete geçirip tüketmek | Kul hakkı, emanete hıyanet ve gayrimeşru iktisadi harcama bağlamı (Nisâ 4:10; Bakara 2:188). |
| Faiz ve sömürü geliri | Ribalı kazanç elde etmek ve bunu şahsi servete katıp tüketmek | Sermayenin emeksiz büyümesi ve borçlunun emeğinin eritilmesi bağlamı (Bakara 2:275; Âl-i İmrân 3:130). |
| Fiziki çürüme ve tahribat | Güve veya kurdun ahşabı kemirerek zayıflatması | Hz. Süleyman'ın vefatı ve asasını yer kurdunun kemirmesi bağlamı (Sebe 34:14). |
| Mahsul, ürün ve nimet | Ağaçların, bağ ve bahçelerin verdiği yenilebilir ürün, semere | Yeryüzünün diriltilmesi ve cennet nimetlerinin sürekliliği bağlamı (Ra'd 13:35; Sebe 34:16). |
| Mutlak helak ve parçalanma | Bir nesnenin çiğnenmiş ekin veya leş gibi tamamen ufalanıp yok olması | Kafir ordusunun helaki veya gıybetin kardeş eti yemekle denk tutulması bağlamı (Fîl 105:5; Hucurât 49:12). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rızık teorisi ve ahiret azabı | Kulun yediği haram maddenin rızık sayılıp sayılmayacağı ve cehennemdeki ekl fiilinin bedenselliği. | Tüketilen nesnenin ontolojik olarak rızık tanımına girip girmediği tartışması üzerinde yoğunlaşır. |
| Fıkıh | Helal gıdalar, gasb ve yetim malı | Ağız yoluyla fiilen yenilmese dahi gayrimeşru yollarla tüketilen, telef edilen her malın hukuken ekl hükmünde olması. | Kök fiziki yemeden çıkarak mülkiyeti tüketme, harcama ve itlaf etme anlamında ıstılahlaşmıştır. |
| Tefsir | Mecaz-ı mürsel ve istiare | "Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin" ifadesindeki ekl kelimesinin her türlü haksız iktisabı kapsayan bir temsil olması. | Biyolojik tüketim fiilinin bütün iktisadi tasarruf ve yok etme biçimlerini temsil eden geniş semantiği. |
| Hadis | Riba, yırtıcı hayvanlar ve infak | Faizi yiyen, yediren, katibi ve şahitleri hakkındaki lanet ve avını parçalayarak yiyen yırtıcıların haram kılınışı. | Haksız kazanç ve vahşi tüketim biçimlerinin nehyedilmesi üzerinde ahlaki ve hukuki yoğunlaşma. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Rızık ve şükür döngüsü | Helal tüketim | Canlılığın sürdürülmesi ve kulluk enerjisine dönüştürülmesi | Tüketim amaçsız değil, ilahi nimete şükür ve hayatın idamesi için meşru bir araçtır. | Kesin |
| İlmi | Termodinamik ve biyoloji | Madde-enerji dönüşümü | Maddenin parçalanarak entropik dağılıma uğraması | Biyolojik organizmaların dış dünyadan aldıkları enerjiyi hücre düzeyinde yakarak dönüştürmesi sürecidir. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve kamu hukuku | Kamu kaynaklarının korunması | Otoritenin toplumsal serveti yağmalamasını önleme | Yöneticilerin ve egemen sınıfların halkın malını tüketim aracı haline getirmesini yasaklayan denetim mekanizmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Servet dolaşımı ve piyasa | İktisadi tüketim (konsolidasyon/itlaf) | Üretilen değerin yok edilmesi veya haksız transferi | Üretim dengelenmediğinde tüketim sermayeyi tüketir; faiz ve yetim malı gibi alanlar sermayenin sömürülerek tüketilmesidir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve kimyasal korozyon (aşınma) | Bir sistemin enerjisinin veya maddesinin iç/dış sürtünmelerle geri dönülemez biçimde parçalanarak azalması ve tükenmesi süreciyle izomorftur. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kaynak sömürüsü ve asalak iktisat (rent-seeking) | Toplumsal bir yapıda üretken emeğe dayanmaksızın başkalarının ürettiği artık değerin emilip eritilmesi ve kurumsal yapının içten çökertilmesiyle örtüşür. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca bireyin ağzına lokma koyması, çiğnemesi ve karnını doyurması şeklindeki fizyolojik beslenme eylemine indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün mülkiyetin zimmete geçirilmesi, yetim haklarının eritilmesi, faiz sömürüsü, kamu bütçesinin yağmalanması ve ağaçların meyve vermesi gibi tüm eksilme ve tüketim süreçlerini kapsaması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yetim malını veya kamu hakkını harcayan bir kimsenin, bunu doğrudan boğazından geçirmediği (örneğin lüks eşya aldığı veya biriktirdiği) gerekçesiyle ayetteki yasak kapsamı dışında kaldığını zannetmesi. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem fiziki rızık ahlakını (helal ve temiz beslenme) hem de iktisadi adalet nizamını (faiz, yetim malı, kamu hukuku) tüketim kavramı üzerinden tek bir kökle inşa ettiğini kavramak için esastır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İktisadi ve hukuki yasakları bildiren muamelat ayetlerinde (Bakara 2:188, Nisâ 4:10, Âl-i İmrân 3:130) ve helal gıda-nimet sorumluluğunu ele alan helal-haram ayetlerinde (Mâide 5:3-4, En'âm 6:141-145). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tüketim kavramının sadece bir fizyoloji meselesi olmadığını, mülkiyetin gayrimeşru yollarla eritilmesinin de doğrudan bir zulüm ve helak biçimi olduğunu göstererek meallerdeki sığ yorumları düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin kurt, pas veya diş darbeleriyle kemirilip aşındırılarak eksiltilmesi ve bünyeye dahil edilerek tüketilmesi.
- Soyut anlamBir kaynağın, sermayenin veya hakkın yenilenmeksizin ve karşılıksız olarak harcanıp eritilmesi; entropik tükeniş ve hak gasbı.
- Sistematik karşılıkÜretim ve hak dengesi gözetilmeden bir sistemdeki enerjinin veya değerin massedilerek tüketilmesi (iktisadi sömürü ve fiziki tükeniş).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
t anındaki mevcut kaynağı, sermayeyi veya fiziki varlığı temsil eder. meşru veya biyolojik tüketim miktarını gösterir. ise faiz, rüşvet veya haksız tasarruflar yoluyla sisteme dışarıdan yüklenen haksız sömürü ve erime katsayısını simgeler. Formül, أكل fiilinin sisteme yeni bir girdi eklemeksizin mevcudu eksilterek tüketme () yönündeki temel hareket dinamiğini modeller.