أله
أ - ل - ه
KÖK- 2.851 geçiş
- 1.879 ayet
- 45 sîga
- 13 sözlük
Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir. İlah örtülmüş, görünmez anlamında olup tanrı demektir. İlah kelimesi Tanrı anlamındadır. İnsanlar, “var edici”yi her zaman bilmişlerdir. Onu en kıymetli veya güçlü gördükleri bir varlık ile ifade etmeye çalışmışlardır. Bu sebepledir ki, birçok dinlerde Tanrı güneş kelimesi ile ifade edilmiştir. Türkçedeki Tanrı da ışık kelimesinden gelmektedir. Kur’an’da da “Allah göklerin ve yerin nurudur” denmektedir. Bu kelimenin çıkışı “aydınlık” anlamına gelen bir sözden gelmiş olmalıdır. Türkçeye Tanrı diye tercüme edilecektir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءله · اله
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir. İlah örtülmüş, görünmez anlamında olup tanrı demektir. İlah kelimesi Tanrı anlamındadır. İnsanlar, “var edici”yi her zaman bilmişlerdir. Onu en kıymetli veya güçlü gördükleri bir varlık ile ifade etmeye çalışmışlardır. Bu sebepledir ki, birçok dinlerde Tanrı güneş kelimesi ile ifade edilmiştir. Türkçedeki Tanrı da ışık kelimesinden gelmektedir. Kur’an’da da “Allah göklerin ve yerin nurudur” denmektedir. Bu kelimenin çıkışı “aydınlık” anlamına gelen bir sözden gelmiş olmalıdır. Türkçeye Tanrı diye tercüme edilecektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.383 harfباب الهاء واللام وو ا ي ء معهما
ه و ل، ل ه و، و ه ل، و ل ه، ه ي ل، أ ه ل، أ ل ه مستعملات هول: الهَوْلُ: المخافة من أمرٍ لا تدري على ما تَهْجمُ عليه منه، كهَوْل اللّيل، وهَوْل البَحْر. تقول: هالني هذا الأمر يَهُولُني، وأمر هائل، ولا يقال: مهول، إلا أن الشاعر قال:
ومَهولٍ من المَناهل وَحْشٍ ذي عَراقيبَ آجنٍ مِدْفانِ
يعني بالمَهول: الّذي فيه هَوْلٌ... والعَرَبُ إذا كان الشيء هوله أخرجوه على فاعل،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR444 harfأَلهَ بالفتح إِلاهَةً، أي عَبَدَ عِبَادَةً. وإلاهَةُ أيضاً: اسمٌ للشمس. والآلِهَةُ: الأصنامُ، سَمَّوها بذلك لاعتقادهم أنَّ العبادة تَحُقُّ لها، وأسماؤهم تَتْبَعُ اعتقاداتِهم لا ما عليه الشيء في نفسه. والتَأْليهُ: التعبيد. والتَأَلُّهُ: التَّنَسُّكُ والتَعَبُّدُ. قال رؤبة:
سَبَّحْنَ واسْتَرْجَعْنَ من تأَلُّهي
وتقول: أَلِهَ يَأْلَهُ أَلَهاً، أي تَحَيَّرَ؛ وأصله وَلِهَ يَؤْلَهُ وَلَهاً. وقد ألِهْتُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok16.165 harfباب الهاء واللام
هال ، هلا ، لها ، وله ، وهل ، أله ، أهل ، هيل .
هول : قال الليث : الهَوْلُ : المخافة من الأمر لا تدرِي على ما تَهجُم عليه منه ، كَهَوْل الليل ، وهَوْلِ البحر ، تقول : هالَني هذا الأمرُ يَهُولُني ، وأمرٌ هائلٌ ، ولا يقال أَمرٌ مَهُول ، إلا أنّ الشاعر قد قال :
ومَهُولٍ من المَناهل وَحْشٍ
ذي عَراقِيبَ آجِنٍ مِدْفَانِ
وتفسير المَهُول ، أي فيه هَوْل . والعَرَبُ إذا كان الشيءُ هَوَلَهُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.803 harf(باب الهمزة واللام وما يثلثهما)
(ألم) الهمزة واللام والميم أصل واحد، وهو الوجع. قال الخليل: الألم: الوجع، يقال وجَع ألِيمٌ، والفعل من الألم ألِمَ. وهو ألِمٌ، والمجاوز ألِيمٌ، فهو على هذا القياس فَعِيل بمعنى مُفْعِل. وكذلك وجِيعٌ بمعنى مُوجِع. قال([1]):
* أمِنْ رَيحانة الدّاعي السميعُ *
فوضع السميع موضع مُسْمِع. قال ابن الأعرابي عذاب أليم أي مؤلم ورجل ألِيمٌ ومُؤْلَمٌ أي موجَعٌ. قال أبو عبيد: يقال
(باب الهمزة واللام وما يثلثهما) (ألم) الهمزة واللام والميم أصل واحد، وهو الوجع. قال الخليل: الألم: الوجع، يقال وجَع ألِيمٌ، والفعل من الألم ألِمَ. وهو ألِمٌ، والمجاوز ألِيمٌ، فهو على هذا القياس فَعِيل بمعنى مُفْعِل. وكذلك وجِيعٌ بمعنى مُوجِع. قال([1]): * أمِنْ رَيحانة الدّاعي السميعُ * فوضع السميع موضع مُسْمِع. قال ابن الأعرابي عذاب أليم أي مؤلم ورجل ألِيمٌ ومُؤْلَمٌ أي موجَعٌ. قال أبو عبيد: يقال ألِمْتَ نَفْسَك، كما تقول سفِهْتَ نَفْسَك. والعرب تقول: "الحُرُّ يُعْطي والعبد يألم قَلْبَه". (أله) الهمزة واللام والهاء أصل واحد، وهو التعبُّد. فالإله الله تعالى، وسمّيَ بذلك لأنّه معبود. ويقال تألّه الرجُل، إذا تعبّد. قال رؤبة: للهِ دَرُّ الغانِياتِ المُدَّهِ([2]) *** سَبَّحْنَ واستَرْجَعْنَ مِن تَأَلُّهِي والإلاهة: الشَّمْس([3])، سمّيت بذلك لأنّ قوما كانوا يعبدونها. قال الشاعر([4]): * فبادَرْنا الإلاهَة أنْ تؤوبا * فأما قولهم في التحيُّر ألِهَ يَأْلَهُ فليس من الباب، لأنّ الهمزة واو. وقد ذكر في بابه. (ألو/ي) الهمزة واللام وما بعدهما في المعتلّ أصلان متباعدان: أحدهما الاجتهاد* والمبالغة [والآخر التقصير([5])] والثاني([6]) خلاف ذلك الأوّل. قولهم آلَى يُولِي إذا حلَف ألِيَّةً وإِلْوَةً([7])، قال شاعر: أتاني عن النُّعمان جَوْرُ أَلِيَّةٍ *** يجُورُ بها من مُتْهِمٍ بعد مُنْجِدِ وقال في الألْوَة: * يُكذِّبُ أقوالي ويُحْنِثُ ألْوتي([8]) * والأَلِيّةُ محمولة على فَعولة، وأَلْوَة على فعْلَة نحو القَدْمَة. ويقال يُؤْلي وَيَأْتَلِي، ويتأَلَّى في المبالغة. قال الفرّاء: يقال ائتلى الرّجُل إذا حلف، وفي كتاب الله تعالى: ﴿ولا يَأْتَلِ أُوْلُوا الفَضْلِ مِنْكُمْ﴾ [النور 22]. ورُبّما جمعوا أَلْوَةً أُلىً. وأنشد: قليلاً كتحليل الأُلَى ثم قلّصت *** به شِيمَةٌ رَوْعَاءُ تقليصَ طائِر([9])قال: ويقال لليمين أَلْوَةٌ وأُلْوَةٌ وإلْوَة وأَلِيّة. قال الخليل: يقال ما أَلَوْتُ عن الجُهْدِ في حاجتك، وما ألَوْتُك نُصْحاً، قال: * نحنُ فَضَلْنا جُهْدَنَا لَمْ نَأْتَلِه * أي لم نَدَعْ جُهْدا. قال أبو زيد: يقال ألَوْتُ في الشيء آلو، إذا قصرت فيه. ويقول في المثل: "إلاّ حَظِيّةٌ فلا أَلِيّةٌ"، يقول: إن أَخْطأَتْك الحُظوة فلا تَتَأَلَّ أن تتودَّد إلى النّاس. الشيباني: آليت توانيت وأبطأت. قال([10]): * فما آلى بَنِيَّ وما أساؤُوا * وأَلّى الكلب عن صيده، إذا قصّر، وكذلك البازِي ونحوُه. قال بعض الأعراب: وإني إذ تُسَابِقُني نَوَاها *** مُؤَلٍّ في زيارتها مُلِيمُ([11])فأمّا قول الهذلي([12]): جهراءُ لا تألو إذا هي أَظْهَرَتْ *** بَصَراً ولا من عَيْلَةٍ تُغْنيني([13])وأما قول الأعشى: ..............................ولا *** يقطع رِحْماً ولا يَخُون إلاَ([14])(ألب) الهمزة واللام والباء يكون من التجمُّع والعطف والرّجوع وما أشبه ذلك. قال الخليل: الإلْبُ الصَِّغْوُ([15])، يقال إلْبُه معه، وصاروا عليه إلْباً واحداً في العداوة والشرّ. قال: والناس إلْبٌ علينا فيك ليس لنا *** إلا السيوفَ وأطرافَ القنا وزَرُ([16])الشّيباني: تَأَلَّبُوا عليه اجتمعوا، وَأَلَبُوا يَأْلِبُونَ أَلْباً. ويقال إنَّ الأَلْبَةَ المجاعة، سمِّيت بذلك لتألُّبِ الناس فيها. وقال ابن الأعرابيّ: أَلَبَ: رجع. قال: وحدّثني رجلٌ من بني ضَبّة بحديث ثم أخذ في غيره، فسألته عن الأوّل فقال: "السّاعةَ يَأْلِبُ إليك" أي يرجع إليك. وأنشد ابن الأعرابي: ألم تعلمي أن الأحاديث في غَدٍ *** وبعد غَدٍ يَأْلِبْنَ أَلْبَ الطَّرائدِ([17])أي ينضمّ بعضُها إلى بعض. ومن هذا القياس قولهم: فلان يألُِبُ إبلَه أي يطردُها. ومنه أيضاً قول ابن الأعرابي: رجل إلْبُ حَرْبٍ، إذا كان يُؤَلِّبُ فيها ويجمِّع. ومنه قولهم: ألَبَ الجُرْحُ يأْلُبُ أَلْباً، إذا بدأ [برؤه]([18]) ثم عاوَدَه في أسفله نَغَل. وأمّا قولهم لما بين الأصابع إلْبٌ([19]) فمن هذا أيضاً، لأنه مَجمع الأصابع. قال: * حَتّى كأنّ الفرْسَخينِ إلْبُ * والذي حكاه ابن السّكّيت من قولهم ليلة أَلُوبٌ، أي باردة، ممكنٌ أن يكون من هذا الباب، لأن واجد([20]) البرد يتجمّع ويتضامّ، وممكنٌ أن يكون هذا من باب الإبدال، ويكون الهمزة بدلاً من الهاء، وقد ذُكر في بابه. وقول الراجز: * تَبَشّرِي بماتِحٍ أَلُوبِ([21]) * فقيل هو الذي يُتابع الدِّلاء يستقي ببعضها في إثر بعض، كما يتألَّب القومُ بعضُهم إلى بعض. (ألت) الهمزة واللام والتاء كلمةٌ واحدة، تدلُّ على النُّقصان، يقال ألَتَهُ يَأْلِتُهُ أي نقصه. قال الله تعالى: ﴿لا يَأْلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئاً([22])﴾ [الحجرات 14] أي لا ينقصكم. (ألس) الهمزة واللام والسين كلمةٌ واحدة، وهي الخيانة. العرب تسمّي الخيانة ألْساً، يقولون: "لا يُدالِسُ ولا يُؤَالِس". (ألف) الهمزة واللام والفاء أصل واحد، يدلُّ على انضمام الشيء إلى الشيء، والأشياء الكثيرة أيضاً. قال الخليل: الأَلْفُ معروفٌ، والجمع الآلاف. وقد آلَفتِ الإبلُ، ممدودة، أي صارت ألفاً. قال ابنُ الأعرابي: آلَفْتُ القومَ: صيَّرتهم أَلْفاً، وآلَفْتهم، صيَّرتهم ألفاً بغيري، وآلفوا: صارُوا ألفاً. ومثله أخْمَسُوا، وأماؤوا. وهذا قياس صحيح، لأنّ الألف اجتماع المِئين. قال الخليل: ألِفْتُ الشيءَ آلَفُه. والأُلْفَة مصدر الائتلاف . وإلْفُكَ وأليفك: الذي تألفه. [و] كلُّ شيءٍ ضممتَ* بعضَه إلى بعضٍ فقد ألّفته تأليفاً. الأصمعيّ: يقال ألِفْتُ الشيء آلَفُه إلْفاً وأنا آلِفٌ، وآلَفْتُه وأنا مُؤْلفٌ. قال ذو الرمّة: من المؤْلِفَات الرَّمْلِ أدْماءُ حُرَّةٌ *** شُعاعُ الضُّحَى في لَوْنها يتوضَّحُ([23])قال أبو زيد: أهل الحجاز يقولون آلَفْتُ المكانَ والقومَ. وآلَفْتُ غيري أيضاً حملته على أن يألَفَ. قال الخليل: وأوالِفُ الطّير: التي بمكة وغيرِها. قال([24]): * أوَالِفاً مَكّة مِنْ وُرْقِ الحَمِي([25]) * ويقال آلَفَت هذه الطَّيرُ موضعَ كذا، وهن مُؤْلِفاتٌ، لأنّها لا تبرح فأما قولـه تعالى: ﴿لإيلاَفِ قُرَيْشٍ([26])﴾ [قريش 1]. قال أبو زيد: المألف: الشجر المُودِق الذي يدنو إليه الصّيد لإلْفِه إيّاهُ، فيَدِقُ إليه([27]). (ألق) الهمزة واللام والقاف أصلٌ يدلُّ على الخفّة والطيش، واللَّمعانِ بسُرعة. قال الخليل: الإلْقَة: السِّعلاة، والذِّئبة، والمرأة الجريئة، لخبثهنَّ. قال ابنُ السِّكِّيت: والجمع إلَقٌ. قال شاعر([28]): * جَدَّ وَجَدَّتْ إلَقَةًٌ من الإلَقْ * قال: ويقال امرأةٌ ألَقَى سريعة الوَثْب. قال بعضُهم: رجل ألاَّقٌ أي كذّاب. وقد ألَق بالكذب يَأْلِقُ أَلْقاً. قال أبو عليّ الأصفهاني، عن القريعيّ: تألَّقَت المرأة، إذا شمّرت للخصومة واستعدّت للشرّ ورفعت رأسَها. قال ابن الأعرابيّ: معناه صارت مثل الإلْقة. وذكر ابن السكّيت: امرأة إلْقَةٌ ورجل إلْقٌ. ومن هذا القياس: ائتلق البرق ائتلاقاً إذا برق، وتألَّق تأَلُّقاً. قال: يُصِيخُ طَوْراً وطَوْراً يقْترِي دَهِساً *** كأنّه كوكَبٌ بالرَّمْلِ يأتلِقُ (ألك) الهمزة واللام والكاف أصلٌ واحد، وهو تَحمُّلُ الرِّسالة. قال الخليل: الأَلُوكُ الرسالة، وهي المألُكَةُ على مَفْعَُلَة. قال النابغة([29]): ألِكْني يا عُييْنَُ إليك قولاً *** ستحمِلُه الرُّواة إليكَ عَنِّي([30])قال: وإنما سمِّيت الرسالة أَلُوكاً لأنها تؤلَكُ([31]) في الفم، مشتقٌّ من قول العرب: الفرس يَألَكُ باللّجام ويعلُكه، إذا مضغ الحديدة. قال: ويجوز للشاعر تذكير المَأْلَكَة([32]). قال عديّ: أبْلِغِ النُّعمان عنّي مألُكاً *** أنَّه قد طال حَبْسي وانتظاري وقول العرب: "أَلِكْني إلى فلانٍ"، المعنى تَحَمَّلْ رسالتي إليه. قال: ألِكْني إليها عَمْرَك اللهَ يا فَتَى *** بآيةِ ما جاءت إلينا تهادِيا([33])قال أبو زيد: أَلَكْته أُلِيكُهُ([34]) إلاكةً، إذا أرسلته. قال يونس بن حبيب: استلأك فلانٌ لِفلان([35]) أي ذهب برسالته، والقياس استألك. --------------ــــ ([1]) هو عمرو بن معد يكرب من قصيدة لـه في الأصمعيات ص43. وعجز البيت كما في الأصمعيات واللسان (10: 28): * يؤرقني وأصحابي هجوع * ومما يستشهد به من هذه القصيدة لفعيل بمعنى مفعل ، بكسر العين، قوله: وخيل قد دلفت لها بخيل *** تحية بينهم ضرب وجيع انظر الخزانة (3: 56). ([2]) المده، من المده، وهو المدح. والبيتان في اللسان (مده، أله) وديوان رؤبة ص165. ([3]) في الأصل: "الشيء" تحريف. ([4]) هي مية أم عتيبة بن الحارث، أو أم البنين بنت عتيبة بن الحارث، ترثي عتيبة، وقيل هي بنت الحارث اليربوعي. انظر اللسان (17: 360) . ([5]) ليست في الأصل، وبمثلها يتم الكلام. ([6]) في الأصل: "والأول". ([7]) الألوة، مثلثة ساكنة اللام. ([8]) في الأصل: "ألوى". ([9]) في الأصل: "شمة روعاء"، وإنما هي الشيمة بمعنى السجية والطبيعة. ([10]) هو الربيع بن ضبع الفزاري. انظر المعمرين 7 والخزانة (3: 306). وصدر البيت كما فيهما وكما في اللسان (18: 41): * وإن كنائني لنساء صدق * ([11]) عجزه في اللسان (18: 41). ([12]) هو أبو العيال الهذلي، يصف منيحة منحه إياها بدر بن عمار الهذلي. انظر شرح أشعار الهذليين للسكري ص130 واللسان (5: 223). ([13]) في الأصل: "بطرا ولا من عليه يغنيني"، صوابه من شرح أشعار الهذليين واللسان. وأظهرت: دخلت في وقت الظهر. ([14]) البيت بتمامه، كما في ديوان الأعشى 157 والمجمل واللسان (18: 46): أبيض لا يرهب الهزال ولا *** يقطع رحما ولا يخون إلا وقد نفص كلام بعد البيت، وبالرجوع إلى اللسان يمكن تقدير هذا النقص. وقد جاء به في المجمل شاهداً لواحد الآلاء بمعنى النعم. ([15]) الإلب بفتح الهمزة وكسرها، وكذا الصغو، بالفتح والكسر، أي الميل. وفي الأصل: "الضعو" تحريف. ([16]) في الأصل: "ليس علينا". ([17]) البيت في اللسان (1: 209) بدون نسبة. ([18]) التكملة من اللسان (1: 210) ونصه: "والألب ابتداء برء الدمل". ([19]) في اللسان عن ابن جني: "مابين الإبهام والسبابة". وفي القاموس: "الإلب بالكسر: الفتر". ([20]) في الأصل: "واحد" بالحاء المهملة، صوابه بالجيم. ([21]) البيت في اللسان (1: 210). ([22]) هي قراءة الحسن والأعرج وأبي عمرو، كما في تفسير أبي حيان (8: 117). وفي الأصل: ﴿لا يَلِتْكُمْ﴾بقراءة جمهور القراء، وإيرادها هنا خطأ، وموضعها مادة (ليت). ([23]) البيت في ديوانه 80 واللسان (10: 352) ويروى: "من الآفات" و"من الموطنات" كما في شرح الديوان. ([24]) هوالعجاج من أرجوزة في ديوانه ص58-62. وانظر سيبويه (1: 8، 56) واللسان (15: 48). ([25]) هذه رواية سيبويه في (1: 56) واللسان (10: 354) وفي غيرهما: "قواطنا مكة" و"الحمى" أراد: الحمام، فحذف الميم وقلب الألف ياء. وقبل هذا البيت: ورب هذا البلد المحرم *** والقاطنات البيت غير الريم ([26]) كذا جاء الكلام هاهنا ناقصا. وفي اللسان: "يقول تعالى: أهلكت أصحاب الفيل لأولف قريشاً مكة، ولتؤلف قريش رحلة الشتاء والصيف، أي تجمع بينهما، إذا فرغوا من ذه أخذوا في ذه". ([27]) ودق الصيد يدق ودقا، إذا دنا منك. ([28]) هو الراجز رؤبة بن العجاج، انظر ديوانه 107 والحيوان (2: 285/ 6: 314). ([29]) من قصيدة له في ديوانه ص78 من خمسة دواوين العرب. قالها حين قتلت بنو عيسى نضلة الأسدي وقتلت بنو أسد منهم رجلين، فأراد عبيد بن حصن عون بني عبس، وأن يخرج بني أسد من حلف بني ذبيان. ([30]) في اللسان (12: 273). "ياعتيق" محرف. وعجزه في اللسان: "ستهديه الرواة إليك عني"، وفي الديوان: "سأهديه إليك إليك عني". ([31]) في الأصل: "توالك". ([32]) في أصل: "تنكير المألكة"، والوجه ما أثبت. على أنه قد روي في اللسان عن محمد بن يزيد أنه قال: "مألك جمع مألكة". ([33]) البيت لسحيم: كما في المجمل. وفي الأصل: "جاءت إليها" صوابه من المجمل. ([34]) في الأصل: "ألكة" صوابه من المجمل. وهو في وزن أقمته أقيمه إقامة، وأصبته أصيبه إصابة. ([35]) في الأصل: "بفلان". ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.356 harf- الله: قيل: أصله إله فحذفت همزته، وأدخل عليها الألف واللام، فخص بالباري تعالىن ولتخصصه به قال تعالى: ﴿هل تعلم له سميا﴾ [مريم/65]. وإله جعلوه اسما لكل معبود لهم، وكذا اللات، وسموا الشمس إلاهة (وقال في ذلك ابن مالك في مثلثه:
والشمس سماها صدوق النبأة *** إلاهة واضممه للإضراب) لاتخاذهم إياها معبودا.
وأله فلان يأله الآلهة: عبد، وقيل: تأله. فالإله على هذا هو المعبود (وفي ذلك يقول الفقيه محمد سيد بن
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR48 harfأ ل ه
فلان يتأله: يتعبد.
وهو عابد متأله.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR12.114 harfالإلَهُ: الله عز وجل، وكل ما اتخذ من دونه معبوداً إلَهٌ عند متخذه، والجمع آلِهَةٌ. والآلِهَةُ: الأَصنام، سموا بذلك لاعتقادهم أَن العبادة تَحُقُّ لها، وأَسماؤُهم تَتْبَعُ اعتقاداتهم لا ما عليه الشيء في نفسه، وهو بَيِّنُ الإلَهةِ والأُلْهانيَّةِ: وفي حديث وُهَيْب ابن الوَرْد: إذا وقع العبد في أُلْهانيَّة الرَّبِّ، ومُهَيْمِنِيَّة الصِّدِّيقين، ورَهْبانِيَّةِ الأَبْرار لم يَجِدْ أَحداً يأْخذ بقلبه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.605 harf* أ ل ه * * أَلَهَ * يأله بالفتح فيهما * إلاهَةً * أي عبد ومنه قرأ بن عباس رضي الله عنهما ﴿ويذرك و * إلاهَتَكَ *﴾ بكسر الهمزة أي وعبادتك وكان يقول إن فرعون كان يُعبد ومنه قولنا الله وأصله * إلاهٌ * على فعال بمعنى مفعول لأنه مألوه أي معبود كقولنا إمام بمعنى مؤتم به فلما أدخلت عليه الألف واللام حذفت الهمزة تخفيفا لكثرته في الكلام ولو كانتا عوضا منهما لما اجتمعتا مع المعوض في قولهم * الإلَهُ *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.886 harf: ( *!أَلَهَ *!إلاهَةً ) ، بالكسْرِ ، ( *!وأُلُوهَةً *!وأُلُوهِيَّةً ) ، بضمِّهِما : ( عَبَدَ عِبادَةً ) ؛ ) ومنه قَرَأَ ابنُ عبَّاسٍ : ( ويَذَرَكَ *!وإلاهَتَك ) ، بكسْرِ الهَمْزةِ ، قالَ : أَي عِبَادَتَك ؛ وكانَ يقولُ : إنَّ فِرْعَونَ يُعْبَدُ ولا يَعْبُدُ ؛ نَقَلَهُ الجوْهرِيُّ وهو قَوْلُ ثَعْلَب ، فهو على هذا ذُو *!إلاهَةٍ لا ذُو *!آلِهَةٍ ؛ والفرَّاءُ على القِراءَةِ المَشْهورَةِ .
قالَ ابنُ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR12.819 harfMadde başı: الهأَلَهَ
1 أَلَهَ ذ , (S, and so in some copies of the K,) with fet-h, (S,) or أَلِهَ, (Mgh, Msb, and so in some copies of the K,) like تَعِبَ, aor. اَلَهَ , (Msb,) inf. n.
اِلَاهَةٌ
اِلَاهَةٌ ألاهه اـلاه اـلاهه اـلاهة اـلٰه الاهه الاهة الآهة لاهى آهة (S, Msb, K) and أُلُوهَةٌ and أُلُوهِيَّپٌ, (K,) He served, worshipped, or adored; syn. عَبَدَ. (S, Msb, K.) Hence the reading of I'Ab, [in the Kur
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.185 harfMadde başı: ءلهأَلَهَ
أَلَهَ A ( n. ac. أَلَاْهَة 22t , اِلَاْهَة 23t , أُلُوْهَة 27t , أُلُوْهِيَّة 27yit ),
a. Worshipped, adored.
أَلِهَ
أَلِهَ A ( n. ac. أَلَه 4 ),
a. Was bewildered.
b. [ 'Ala ], Was enraged against.
أَلَّهَ
أَلَّهَ II ,
a. Deified.
b. Enslaved.
تَأَلَّهَ
تَأَلَّهَ V ,
a. Was pious, devout, religious.
b. Was deified; claimed divinity, made himself a god.
اِسْتَأْلَهَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok113.777 harfMadde başı: ءلهءله
أَلِهَ - يَأْلَهُ - إله - آلهة - الله
أَلِهَ - يَأْلَهُ (أَلَهَ - يَأْلَهُ) - إله ( إلاه) - آلهة - الله (ألاّه) - اللهم (ألا ّهُمَّ)
أَلِه َ - يَأْلّه ُ(أَلَهَ - يَأْلَهُ) + كائن + إلى كائن: يلجأ إليه لتلقي التوجيه والدعم والنصرة والعون
إِله: تلفظ " إلاه ": على وزن " فـِعال" اسم فعل بمعنى مفعول من " ألِه َ - يَأْلّه":من يُلْجأ إليه لتلقي
Sîgalar(45)
Mücavir kökler694 mücavir (1.209 toplam)
- علم
408 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- شيأ
282 ortak ayet · Şey
- أمن
372 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- دون
109 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- حكم
127 ortak ayet · Gem demektir
- سبل
112 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- ولي
124 ortak ayet · Veli arka demektir
- غفر
120 ortak ayet · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
- وقي
135 ortak ayet · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
- كفر
225 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- رسل
211 ortak ayet · Saçak demektir
- أرض
215 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
Geçtiği ayetler(1.879)
Bu kök 1.879 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
AllahRahman, Rahim olan Allah’ın adıyla
وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
AllahEğer siz, kulumuza indirdiğimizden şüphede iseniz, haydin ona benzer bir sure getirin. Allah’dan başka şahidlerinizi de çapırın; eğer doğru sözlüler iseniz...
الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ
AllahAllah’ın ahdini pekiştirdikten sonra bozanlar, birleştirilmesini emrettiği şeyi koparanlar, yeryüzünde fesad çıkaranlar, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.
… عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ
AllahHani, bir vakit Musa, kavmi için su arayınca; asanla taşa vur, demiştik de, taştan oniki çeşme fışkırmış, her zümre su alacağı yeri öğrenmişti. Allah’ın rızkında yeyin, için, yalnız yeryüzünde bozgunculuk yaparak, karışıklık çıkarmayın.
… سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ …
AllahHani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.
… بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا …
AllahHani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.
ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ
AllahSonra o sözü müteakip yine yüz çevirdiniz. Eğer üstünüzde Allah’ın fazlu rahmeti olmasaydı hüsrana uğrayanlardan olurdunuz.
… مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
AllahSonra bunun ardından kalbleriniz yine katılaştı. Şimdi onlar taş gibidir. Yahut daha da katı. Zira öylesi vardır ki; ondan ırmaklar kaynar, öylesi vardır ki; yarılıp ondan su fışkırır, öylesi de vardır ki; Allah korkusundan yuvarlanır. Allah, yaptıklarınızdan asla gafil değildir.
أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ
AllahOnların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Onlardan öyle bir zümre vardı ki, Allah’ın kelamını dinlerlerdi de akılları yattıktan sonra, bile bile bunu değiştirirlerdi.
… يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ …
AllahVay, kitabı elleriyle yazıp da sonra az bir paha ile satabilmek için; bu, Allah katındandır, diyenlerin, ellerinin yazdıklarından dolayı vay onlara! Vay onlara. O kazanmış oldukları yüzünden.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أله |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عبد, ربب, قدس |
| Zıt Kök | شرك |
| Çekirdek Özet 1 | Sığınma, hayret ve derin bir yönelişle boyun eğip bağlanılan merkez varlık |
| Çekirdek Özet 2 | Yegâne kulluk ve mutlak itaat mercii olarak tek hak mabut |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık, bilgi ve ahlak hiyerarşisinin en üstündeki mutlak otorite ve nihai dayanak |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca zihinsel kabul veya soyut yaratıcı fikrine indirgeyip pratik kulluk, itaat ve bağlanma boyutunu dışarıda bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أل | Bağlama, yönelme, iltica etme ve birleştirici güç odağı olma; bu kök ألف kökünde kaynaşma ve ünsiyet, ألو kökünde yeminle bağlanma ve güç yetirme, ألل kökünde ise parıldama ve keskin yöneliş anlamlarıyla ortak bir yönelme ve raptetme tabanı kurar. | ه | Hareketi içsel bir yönelişe, sığınmaya, hayrete ve kalıcı bir tazim duygusuyla mutlak boyun eğişe dönüştürerek tapınma ve ilah edinme manasını özelleştirmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ا | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Varlığın kaynağı olan kurucu güç, öncelik ve mutlak kudret odağını gösterir. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Bütün varlığı kendine bağlayan sevk edici otoriteyi, yönlendirici iradeyi simgeler. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Hayret, sığınma, yakarış ve tazim ile kollarını açıp teslim olmayı ifade eder. |
| أله | Güce ve üst otoriteye yönelen teslimiyet ve yakarış | Mutlak güce (ا) sahip ve varlığı yönlendiren (ل) otoriteye karşı insanın hayret ve tazimle kollarını açıp boyun eğmesini (ه) anlatır. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sığınağa veya koruyucuya dehşet ve sarsıntı anında sığınmak; gökyüzünde parıldayan ve tazimle yönelinen nesneye (güneşe) yönelmek. Erken dilde güneş için kullanılan tabir bu köktendir: الإلاهة |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde güneşin batışına yetişme veya güneşe yönelme bağlamında bu kökten türeyen kelime yer alır: فبادَرْنا الإلاهَة أنْ تؤوبا |
| Erken Arapça kullanım | Yemin ve tazim sözlerinde bağlaç ve nida ile kaynaşmış formlar yer alır; ayrıca ibadet ve zühd hayatı süren kişiler hakkında türetim kullanılır: التألّه والتعبّد |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinin en kurucu ve kadim tabakalarından birini oluşturan bu kök, Proto-Sami ortak mirasındaki *ʾil- ve genişlemiş biçimi olan *ʾilah- çekirdeğine dayanır. Ugarit dilinde panteonun başı ve yüce tanrı için kullanılan ʾil formu, Akadcada genel tanrı anlamına gelen ilu(m) kelimesinde, İbranicede tekil ʾĒl ve genişletilmiş çoğul/tazim formu olan ʾĚlōhīm ile ʾĚlōah yapılarında, Aramice ve Süryanicede ise ʾElāh ve Alāhā biçimlerinde kesintisiz bir süreklilik sergiler. Bu kök Sami havzasında iki ana semantik hat üzerinde gelişmiştir: Birincisi kudret, önderlik ve mutlak güç; ikincisi ise insanın dehşet ve hayret karşısında sığındığı, tapındığı ve tazim gösterdiği yüce merci. Arapça أله kökü, harf-i tarif ile kaynaşarak alemleşen lafza-i celal ile hem mutlak tek ilahı hem de cins isim olarak tapınılan her varlığı ifade eden en yetkin işleniş düzeyine ulaşmıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith ve David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أله kökünden türeyen mastar ve isimler; ibadet etme, hayret içinde kalma ve sığınma hatları | Kökün temel eylemi kulluk etmek ve tazimle yönelmektir; harf-i tarif ile birleşerek özel ada dönüşmesi iç morfolojik bir gelişmedir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca ilu(m), Ugaritçe ʾil, İbranice ʾĒl / ʾĚlōah, Süryanice Alāhā | Tüm Sami dillerinde tanrı, uluhiyet ve mutlak kudret kavramlarının ortak ve kadim taşıyıcısıdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Bazı Afro-Asyatik dillerde güç ve yükseklik bildiren fonetik paralellikler | Aile genelinde dağınık izler bulunsa da somut kurumsal uluhiyet yapısı Sami kolunda merkezileşmiştir. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT ve David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أله | Anlamlı | İbadet etmek, sığınmak, mabut olmak | Dehşet ve hayretle üstün bir güce yönelip kulluk etme hali. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| أهل | Anlamlı | Bir yere veya kimseye ait olmak, alışmak, ehil olmak | Bir mekâna veya topluluğa ünsiyetle bağlanma, yuva kurma. | Kur'an'da geçer; ortak bağlılık ve ünsiyet bağı taşır. |
| لأه | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| لهأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| هأل | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| هلأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أله | Merkez | Uluhiyet, ibadet ve mutlak bağlılık | Yalnızca kendisine kulluk edilen, sevgi ve tazimle sığınılan nihai varlık. | Varlığın yöneldiği nihai tapınma ve itaat merciidir. |
| عبد | Komşu | İtaat, boyun eğme ve kulluk fiili | Mabuda yönelen fiili itaati ve kölece boyun eğişi ifade eder; أله yönelinen zat, bu ise yönelme fiilidir. | Kulun mabud karşısındaki pratik konumunu gösterir. |
| ربب | Komşu | Terbiye, sahiplik, besleyip büyütme | Varlığı yaratıp adım adım kemale erdiren ve yöneten efendilik vasfıdır; fiili idareye odaklanır. | Rab rızık ve terbiye veren, İlah ise ibadet edilendir. |
| قدس | Komşu | Arılık, yücelik ve aşkınlık | Her türlü noksanlıktan uzak, mutlak temizlik ve yücelik durumudur. | İlahın zatındaki aşkın dokunulmazlık boyutunu bildirir. |
| شرك | Zıt | Ortak koşma, yetkiyi paylaştırma | İlahın tekliğini reddederek uluhiyette veya ibadette başkasını paydaş kılma durumu. | Uluhiyetin bölünemez merkeziliğini parçalayan zıt tutumdur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أله | İlah, mabut, Allah | Yakarışla sığınılan, sevgi ve tazimle ibadet edilen mutlak otorite. | Kesin |
| Latince | deus, divinitas, numen | Tanrı, tanrısallık, ilahi irade | Deus varlıksal tanrıyı, numen ise boyun eğdiren ilahi irade ve kudreti karşılar; ibadet boyutunu kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | god, deity, divinity | Tanrı, ilah, uluhiyet | Genel tanrı tasavvurunu karşılar; kökteki sığınma, hayret ve kulluk bağıntısını tek başına vermez. | Güçlü |
| Almanca | Gott, Gottheit | Tanrı, ilah | Varlıksal olarak karşılar fakat kul ile kurulan sığınma ve derin yakarış nüansını yansıtmaz. | Güçlü |
| Fransızca | dieu, divinité | Tanrı, tanrılık | Felsefi ve teolojik tanrı kavramını taşır; doğrudan pratik ibadet bağını tam olarak içermez. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Kluge Etymologisches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Lafza-i Celal (Allah) | Yegâne hak mabut, zat-ı zülcelal | Bütün esma ve sıfatları toplayan zat ismi; tevhîd, yaratılış ve rubûbiyyet bağlamlarında (Fâtiha 1:1, İhlâs 112:1). |
| İlah (tekil cins isim) | İbadet edilen merci (hak veya bâtıl) | Tevhid daveti ve bâtıl tanrıların reddi bağlamlarında (Bakara 2:163, Enbiyâ 21:22). |
| Âlihe (çoğul form) | Bâtıl kabul edilen putlar ve sahte tanrılar | Şirk koşanların edindikleri düzmece ilahlar bağlamında (A'râf 7:138, Furkân 25:42). |
| Hevâyı ilah edinmek | Mutlak itaat edilen tutku ve arzular | İnsanın kendi heveslerini nihai yasa ve otorite haline getirmesi bağlamında (Furkân 25:43, Câsiye 45:23). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tevhid-i uluhiyyet, zat-sıfat ilişkisi, ism-i a'zam | Allah isminin müştak mı mürtecel mi olduğu; uluhiyet ile rububiyet arasındaki kuramsal ayrım. | Mutlak varlığı zorunlu olan (Vâcibü'l-Vücûd) ve ibadete layık tek zat. |
| Fıkıh | Yemin, adak, ibadetin sahihliği ve niyet | Yeminin yalnızca Allah adına yapılması; ibadetlerin yalnızca O'nun rızasına hasredilmesi şartı. | Hukuki ve ameli bağlılığın, mükellefiyetin nihai adresi. |
| Tefsir | Kelime-i tevhîd analizi, esmâü'l-hüsnâ başı | Lâ ilâhe illallâh cümlesindeki nefy ve isbat dengesi; lafzın köken ve delalet tahlili. | Sahte otoritelerin reddi ve mutlak itaatin yalnızca O'na tahsisi. |
| Hadis | Zikir, dua, tevhîdin fazileti ve taelluh | Kalbin yalnızca Allah ile tatmin olması; kişinin ibadet ve zühd ile Allah'a yönelmesi hali. | Kalbi bağ, ihlas, deruni yöneliş ve aşkın sığınak. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk nizamı | Mutlak Mabut | Nihai ibadet ve yöneliş mercii olma | Kulun varoluşsal sığınağı ve tapınacağı yegâne hakikat olarak konumlanır. | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve aksiyomlar hiyerarşisi | İlk İlke ve Nihai Hakikat | Bilginin ve varlığın temel meşruiyet tabanı olma | Bütün varlık kategorilerinin ve rasyonel bilginin dayandığı en üst kurucu ilkedir. | Güçlü |
| Siyasi | Hüküm, teşri ve egemenlik | Mutlak Hâkimiyet Kaynağı | Yasa koymanın nihai meşruiyetini belirleme | Otoritenin, buyruğun ve meşru itaatin bağlandığı en üst aşkın merciidir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve değer ölçüsü | Mülkün Asıl Sahibi | Mülkiyetin emanet niteliğini tayin etme | Kaynakların gerçek sahibini belirleyerek insanın tüketim ve tasarrufunu sınırlandırır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Çekim merkezi ve tekil koordinat başlangıcı | Bir sistemdeki tüm dinamik kuvvetlerin etrafında döndüğü, bütün vektörlerin yöneldiği merkezi çekim odağı ve mutlak referans noktasıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | En üst değer hiyerarşisi ve meşruiyet normu | Bir toplumda ya da bireyde bütün eylemlerin, yasaların ve ahlaki yargıların meşruiyetini devşirdiği nihai aşkın referans çerçevesidir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İlah kavramını yalnızca zihinsel düzeyde evreni var eden soyut bir ilk nedene (deistik kozmik mimar) indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Sadece yaratan değil; hayatın her anında sevgiyle sığınılan, mutlak itaat edilen, buyruğuna teslim olunan ve hükmüne boyun eğilen canlı merci. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şirkin sadece puta tapmaktan ibaret sanılması; modern dönemde heva, ideoloji, sermaye veya siyasi otoritelerin mutlaklaştırılarak ilah edinildiğinin fark edilememesi. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın omurgasını oluşturan tevhid ilkesinin kurucu kavramıdır; varlığın yaratılış gayesini, kulluk ilişkisini ve evrensel nizamı tayin eden merkez eksendir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kelime-i tevhîdi bildiren ayetlerde, peygamberlerin kavimlerine ilk çağrısı olan ibadet davetlerinde ve şirkin tüm tezahürlerini reddeden muhkem beyanlarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratıcıyı kabul etmekle birlikte hayat nizamını, itaati ve sevgiyi başka odaklara paylaştıran müşrik zihniyetin aslında tevhid dairesinde olmadığını ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDehşet, hayret ve derin bir sarsıntı anında üstün bir koruyucuya koşup sığınmak; gökteki ışık ve kudret kaynağına tazimle yönelmek.
- Soyut anlamVarlığın bütün boyutlarıyla kendisine bağlandığı, koşulsuz itaat, derin sevgi ve mutlak tazimle ibadet ettiği yegâne aşkın otorite.
- Sistematik karşılıkTüm varoluşsal, ahlaki ve hukuki kuralların nihai meşruiyetini kendisinden aldığı, bölünemez ve devredilemez tekillik merkezi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , evrendeki ve insandaki her türlü yöneliş, kulluk ve itaat kuvvetini; , varlığın fıtratından kaynaklanan aşkın potansiyel meyli; ise bütün yönelişlerin nihayetinde bağlandığı tek, sabit ve mutlak uluhiyet merkezini temsil eder. Varlık alanındaki tüm dağınık eğilimler ancak bu tekil merkeze bağlandığında dengeli ve nihai bir anlam kazanır.