أهل
أ - ه - ل
KÖK- 127 geçiş
- 120 ayet
- 35 sîga
- 12 sözlük
Hilal yeni ay demektir. Çardak veya çadırların sellerden korunması için açılmış olan yarım kanallara da hilal adı veriliyor. Daha sonra yerleşik yere hilallanmış anlamında ehelle kullanılmış. Sonra da halkın adı ehl olmuş. Meskun yerin halkına ehl dendiği gibi bir mesleğe veya özelliğe sahip olan kimseye de o mesleğin ehli denmektedir. Ehliyet kelimesi buradan gelmektedir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءهل · اهل
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hilal yeni ay demektir. Çardak veya çadırların sellerden korunması için açılmış olan yarım kanallara da hilal adı veriliyor. Daha sonra yerleşik yere hilallanmış anlamında ehelle kullanılmış. Sonra da halkın adı ehl olmuş. Meskun yerin halkına ehl dendiği gibi bir mesleğe veya özelliğe sahip olan kimseye de o mesleğin ehli denmektedir. Ehliyet kelimesi buradan gelmektedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.383 harfباب الهاء واللام وو ا ي ء معهما
ه و ل، ل ه و، و ه ل، و ل ه، ه ي ل، أ ه ل، أ ل ه مستعملات هول: الهَوْلُ: المخافة من أمرٍ لا تدري على ما تَهْجمُ عليه منه، كهَوْل اللّيل، وهَوْل البَحْر. تقول: هالني هذا الأمر يَهُولُني، وأمر هائل، ولا يقال: مهول، إلا أن الشاعر قال:
ومَهولٍ من المَناهل وَحْشٍ ذي عَراقيبَ آجنٍ مِدْفانِ
يعني بالمَهول: الّذي فيه هَوْلٌ... والعَرَبُ إذا كان الشيء هوله أخرجوه على فاعل،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR763 harfالأَهْلُ: أَهْلُ الرجل، وأَهْلُ الدار؛ وكذلك الأَهْلَةُ. قال الشاعر:
وأَهْلَةِ ودٍّ قد تَـبَـرّيْتُ ودَّهُـمْوأَبْلَيْتُهُمْ في الحمد جَهْدي ونائِلي
أي رُبَّ من هو أَهْلٌ للوُدّ قد تعرّضتُ له وبذلتُ له في ذلك طاقتي من نائلي. والجمع أَهْلاتٌ، وأَهَلاتٌ، وأَهالٍ. وقد جاء في الشعر آهالٌ وأنشد الأخفش:
وَبَلْدَةً ما الإنْسُ ما آهالِها
ومنزلٌ آهِلٌ، أي به أَهْلُهْ. والإهالةُ: الوَدَكُ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok16.165 harfباب الهاء واللام
هال ، هلا ، لها ، وله ، وهل ، أله ، أهل ، هيل .
هول : قال الليث : الهَوْلُ : المخافة من الأمر لا تدرِي على ما تَهجُم عليه منه ، كَهَوْل الليل ، وهَوْلِ البحر ، تقول : هالَني هذا الأمرُ يَهُولُني ، وأمرٌ هائلٌ ، ولا يقال أَمرٌ مَهُول ، إلا أنّ الشاعر قد قال :
ومَهُولٍ من المَناهل وَحْشٍ
ذي عَراقِيبَ آجِنٍ مِدْفَانِ
وتفسير المَهُول ، أي فيه هَوْل . والعَرَبُ إذا كان الشيءُ هَوَلَهُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.583 harf(باب الهمزة والهاء وما بعدهما في الثلاثي)
(أهب) الهمزة والهاء والباء كلمتان متباينتا الأصل، فالأولى الإهاب. قال ابنُ دُريد: الإهاب*: الجِلْد قبل أن يُدْبَغ، والجمع أَهَبٌ، وهو أحَدُ ما جُمع على فَعَلٍ وواحدُه فعيلٌ [وفعولٌ وفِعال([1])] : أديمٌ وأَدَمٌ، وأفِيقٌ وأَفَقٌ، وعمُود وعَمَدٌ، وإهاب وأَهَبٌ. وقال الخليل: كلُّ جلدٍ إهابٌ، والجمع أَهَبُ([2]).
والكلمة الثانية التّأهُّب. قال الخليل: تأَهّبُوا
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR469 harfأ ه ل
رجعوا إلى أهاليهم.
وفلان أهل لكذا وقد استأهـل لذلـك وهـو مستأهـل لـه سمعـت أهـل الحجاز يستعملونه استعمالاً واسعاً.
ومكان آهل ومأهول.
وأهل فلان أهولاً وتأهـل: تـزوج ورجل آهل.
وفي الحديث: " أنه أعطى العزب حظـاً وأعطـى الآهـل حظيـن ".
وآهلـك اللـه فـي الجنـة إيهالاً: زوجك " ووشكان ذا إهالة " وهي الودك وكل من الأدهان يؤتـدم بـه كالخـل والزيـت ونحوهما واستأهلها:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.877 harfالأَهْل: أَهل الرجل وأَهْلُ الدار، وكذلك الأَهْلة؛ قال أَبو الطَّمَحان:
وأَهْلةِ وُدٍٍّّ تَبَرَّيتُ وُدَّهم،
وأَبْلَيْتُهم في الحمد جُهْدي ونَائلي
ابن سيده: أَهْل الرجل عَشِيرتُه وذَوُو قُرْباه، والجمع أَهْلون وآهَالٌ وأَهَالٍ وأَهْلات وأَهَلات؛ قال المُخَبَّل السعدي: وهُمْ أَهَلاتٌ حَوْلَ قَيْسِ بنِ عاصم،
إِذا أَدْلَجوا باللَّيل يَدْعُونَ كَوْثَرا
وأَنشد الجوهري:
وبَلْدَةٍ ما الإِنْسُ من
الأَهْل: أَهل الرجل وأَهْلُ الدار، وكذلك الأَهْلة؛ قال أَبو الطَّمَحان: وأَهْلةِ وُدٍٍّّ تَبَرَّيتُ وُدَّهم، وأَبْلَيْتُهم في الحمد جُهْدي ونَائلي ابن سيده: أَهْل الرجل عَشِيرتُه وذَوُو قُرْباه، والجمع أَهْلون وآهَالٌ وأَهَالٍ وأَهْلات وأَهَلات؛ قال المُخَبَّل السعدي: وهُمْ أَهَلاتٌ حَوْلَ قَيْسِ بنِ عاصم، إِذا أَدْلَجوا باللَّيل يَدْعُونَ كَوْثَرا وأَنشد الجوهري: وبَلْدَةٍ ما الإِنْسُ من آهالِها، تَرَى بِها العَوْهَقَ من وِئالُها وِثالُها: جمع وائل كقائم وقِيام؛ ويروى البيت: وبَلْدَةٍ يَسْتَنُّ حازي آلِها قال سيبويه: وقالوا أَهْلات، فخففوا، شَبَّهوها بصعْبات حيث كان أَهل مذكَّراً تدخله الواو والنون، فلما جاء مؤنثه كمؤنث صَعْب فُعل به كما فعل بمؤنث صَعْب؛ قال ابن بري: وشاهد الأَهْل فيما حَكى أَبو القاسم الزجاجي أَن حَكِيم بن مُعَيَّة الرَّبَعي كان يُفَضِّل الفَرَزْدق على جَرير، فهَجَا جرير حكيماً فانتصر له كنان بن ربيعة أَو أَخوه ربعي بن ربيعة، فقال يهجو جريراً: غَضِبْتَ علينا أَن عَلاك ابن غالب، فهَلاَّ على جَدَّيْك، في ذاك، تَغْضَبُ؟ هما، حينَ يَسْعَى المَرْءُ مَسْعاةَ أَهْلِهِ، أَناخَا فشَدَّاك العِقال المُؤَرَّبُ (* قوله: شداك العقال؛ اراد: بالعقال، فنصب بنزع الخافض، وورد مؤرب، في الأصل، مضموماً، وحقه النصب لأنه صفة لعقال، ففي البيت إذاً إقواء). وما يُجْعَل البَحْرُ الخِضَمُّ، إِذا طما، كَجُدٍٍّّ ظَنُونٍ، ماؤُه يُتَرقَّبُ أَلَسْتَ كُلْيبيًّا لألأَمِ وَالدٍ، وأَلأَمِ أُمٍٍّّ فَرَّجَتْ بك أَو أَبُ؟ وحكى سيبويه في جمع أَهْل: أَهْلُون، وسئل الخليل: لم سكنوا الهاء ولم يحرّكوها كما حركوا أَرَضِين؟ فقال: لأَن الأَهل مذكر، قيل: فلم قالوا أَهَلات؟ قال: شبهوها بأَرَضات، وأَنشد بيت المخبل السعدي، قال: ومن العرب من يقول أَهْلات على القياس. والأَهَالي: جمع الجمع وجاءت الياء التي في أَهالي من الياء التي في الأَهْلين. وفي الحديث: أَهْل القرآن هم أَهْلُ الله وخاصَّته أَي حَفَظة القرآن العاملون به هم أَولياء الله والمختصون به اختصاصَ أَهْلِ الإِنسان به. وفي حديث أَبي بكر في استخلافه عمر: أَقول له، إِذا لَقِيتُه، اسْتعملتُ عليهم خَيْرَ أَهْلِكَ؛ يريد خير المهاجرين وكانوا يسمُّون أَهْلَ مكة أَهل الله تعظيماً لهم كما يقال بيت الله، ويجوز أَن يكون أَراد أَهل بيت الله لأَنهم كانوا سُكَّان بيت الله. وفي حديث أُم سلمة: ليس بكِ على أَهْلكِ هَوَانٌ؛ أَراد بالأَهل نَفْسَه، عليه السلام، أَي لا يَعْلَق بكِ ولا يُصيبكِ هَوَانٌ عليهم. واتَّهَل الرجلُ: اتخذ أَهْلاً؛ قال: في دَارَةٍ تُقْسَمُ الأَزْوادُ بَيْنَهم، كأَنَّما أَهْلُنا منها الذي اتَّهَلا كذا أَنشده بقلب الياء تاء ثم إِدغامها في التاء الثانية، كما حكي من قولهم اتَّمَنْته، وإلا فحكمه الهمزة أَو التخفيف القياسي أَي كأَن أَهلنا أَهلُه عنده أَي مِثلُهم فيما يراه لهم من الحق. وأَهْلُ المذهب: مَنْ يَدين به. وأَهْلُ الإِسلام: مَن يَدِين به. وأَهْلُ الأَمر: وُلاتُه. وأَهْلُ البيت: سُكَّانه. وأَهل الرجل: أَخَصُّ الناس به. وأَهْلُ بيت النبي،صلى الله عليه وسلم: أَزواجُه وبَناته وصِهْرُه، أَعني عليًّا، عليه السلام، وقيل: نساء النبي،صلى الله عليه وسلم، والرجال الذين هم آله. وفي التنزيل العزيز: إِنما يريد الله ليُذْهِبَ عنكم الرِّجْس أَهلَ البيت؛ القراءة أَهْلَ بالنصب على المدح كما قال: بك اللهَ نرجو الفَضْل وسُبْحانك اللهَ العظيمَ، أَو على النداء كأَنه قال يا أَهل البيت. وقوله عز وجل لنوح، عليه السلام: إِنه ليس من أَهْلِك؛ قال الزجاج: أَراد ليس من أَهْلِك الذين وعدتُهم أَن أُنجيهم، قال: ويجوز أَن يكون ليس من أَهل دينك. وأَهَلُ كل نَبيٍّ: أُمَّته. ومَنْزِلٌ آهِلٌ أَي به أَهْلُه. ابن سيده: ومكان آهِلٌ له أَهْل؛ سيبويه: هو على النسب، ومأْهول: فيه أَهل؛ قال الشاعر:وقِدْماً كان مأْهْولاً،وأَمْسَى مَرْتَعَ العُفْر وقال رؤبة: عَرَفْتُ بالنَّصْرِيَّةِ المَنازِلا قَفْراً، وكانت مِنْهُمُ مَآهلا ومكان مأْهول، وقد جاء: أُهِل؛ قال العجاج: قَفْرَيْنِ هذا ثم ذا لم يُؤهَل وكلُّ شيء من الدواب وغيرها أَلِف المَنازلَ أَهْلِيٌّ وآهِلٌ؛ الأَخيرة على النسب، وكذلك قيل لما أَلِفَ الناسَ والقُرى أَهْلِيٌّ، ولما اسْتَوْحَشَ بَرِّيّ ووحشي كالحمار الوحشي. والأَهْلِيُّ: هو الإِنْسِيّ. ونَهى رسول الله،صلى الله عليه وسلم، عن أَكل لحوم الحُمُر الأَهْلية يومَ خَيْبَرَ؛ هي الحُمُر التي تأْلف البيوت ولها أَصْحاب وهي مثل الأُنْسية ضدّ الوحشية. وقولهم في الدعاء: مَرْحَباً وأَهْلاً أَي أَتيتَ رُحْباً أَي سَعَة، وفي المحكم أَي أَتيت أَهْلاً لا غُرباء فاسَْأْْنِسْ ولا تَسْتَوْحِشْ. وأَهَّل به: قال له أَهْلاً. وأَهِل به: أَنِس. الكسائي والفراء: أَهِلْتُ به وودَقْتُ به إِذا استأْنستَ به؛ قال ابن بري: المضارع منه آهَلُ به، بفتح الهاء. وهو أَهْلٌ لكذا أَي مُسْتَوجب له، الواحدُ والجمعُ في ذلك سَواء، وعلى هذا قالوا: المُلْك لله أَهْلِ المُلْك. وفي التنزيل العزيز: هو أَهْلُ التَّقْوى وأَهْل المغفرة؛ جاء في التفسير: أَنه، عز وجل، أَهْلٌ لأَن يُتَّقَى فلا يُعْصَى وأَهْلُ المغفرة لمن اتَّقاه، وقيل: قوله أَهل التقوى مَوْضِعٌ لأَن يُتَّقى، وأَهْل المغفرة موضع لذلك. الأَزهري: وخطَّأَ بعضُهم قولَ من يقول فلان يَسْتأْهِل أَن يُكْرَم أَو يُهان بمعنى يَسْتحق، قال: ولا يكون الاستِئهال إِلاَّ من الإِهالة، قال: وأَما أَنا فلا أُنكره ولا أُخَطِّئُ من قاله لأَني سمعت أَعرابيّاً فَصِيحاً من بني أَسد يقول لرجل شكر عنده يَداً أُولِيَها: تَسْتَأْهِل يا أَبا حازم ما أُولِيتَ، وحضر ذلك جماعة من الأَعراب فما أَنكروا قوله، قال: ويُحَقِّق ذلك قولُه هو أَهْل التقوى وأَهل المَغْفِرة. المازني: لا يجوز أَن تقول أَنت مُسْتَأْهل هذا الأَمر ولا مستأْهل لهذا الأَمر لأَنك إِنما تريد أَنت مستوجب لهذا الأَمر، ولا يدل مستأْهل على ما أَردت، وإِنما معنى الكلام أَنت تطلب أَن تكون من أَهل هذا المعنى ولم تُرِدْ ذلك، ولكن تقول أَنت أَهْلٌ لهذا الأَمر، وروى أَبو حاتم في كتاب المزال والمفسد عن الأَصمعي: يقال استوجب ذلك واستحقه ولا يقال استأْهله ولا أَنت تَسْتَأْهِل ولكن تقول هو أَهل ذاك وأَهل لذاك، ويقال هو أَهْلَةُ ذلك. وأَهّله لذلك الأَمر تأْهيلاً وآهله: رآه له أَهْلاً. واسْتَأْهَله: استوجبه، وكرهها بعضهم، ومن قال وَهَّلتْه ذهب به إِلي لغة من يقول وامَرْتُ وواكَلْت. وأَهْل الرجل وأَهلته: زَوْجُه. وأَهَل الرجلُ يَأْهِلُ ويَأْهُل أَهْلاً وأُهُولاً، وتَأَهَّل: تَزَوَّج. وأَهَلَ فلان امرأَة يأْهُل إِذا تزوّجها، فهي مَأْهولة. والتأَهُّل: التزوّج. وفي باب الدعاء: آهَلَك الله في الجنة إيهالاً أَي زوّجك فيها وأَدخلكها. وفي الحديث: أَن النبي،صلى الله عليه وسلم، أَعْطى الآهِلَ حَظَّين والعَزَب حَظًّا؛ الآهل: الذي له زوجة وعيال، والعَزَب الذي لا زوجة له، ويروى الأَعزب، وهي لغة رديئة واللغة الفُصْحى العَزَب، يريد بالعطاء نصيبَهم من الفَيْء. وفي الحديث: لقد أَمست نِيران بني كعب آهِلةً أَي كثيرة الأَهل. وأَهَّلَك الله للخير تأْهيلاً. وآلُ الرجل: أَهْلُه. وآل الله وآل رسوله: أَولياؤه، أَصلها أَهل ثم أُبدلت الهاء همزة فصارت في التقدير أَأْل، فلما توالت الهمزتان أَبدلوا الثانية أَلفاً كما قالوا آدم وآخر، وفي الفعل آمَنَ وآزَرَ، فإِن قيل: ولمَ زَعَمْتَ أَنهم قلبوا الهاء همزة ثم قلبوها فيما بعد، وما أَنكرتَ من أَن يكون قلبوا الهاء أَلفاً في أَوَّل الحال؟ فالجواب أَن الهاء لم تقلب أَلفاً في غير هذا الموضع فيُقاسَ هذا عليه، فعلى هذا أُبدلت الهاء همزة ثم أُبدلت الهمزة أَلفاً، وأَيضاً فإِن الأَلف لو كانت منقلبة عن غير الهمزة المنقلبة عن الهاء كما قدمناه لجاز أَن يستعمل آل في كل موضع يستعمل فيه أَهل، ولو كانت أَلف آل بدلاً من أَهل لقيل انْصَرِفْ إِلى آلك، كما يقال انْصَرِف إِلى أَهلك، وآلَكَ والليلَ كما يقال أَهْلَك والليلَ، فلما كانوا يخصون بالآل الأَشرفَ الأَخصَّ دون الشائع الأَعم حتى لا يقال إِلا في نحو قولهم: القُرَّاء آلُ الله، وقولهم: اللهمَّ صلِّ على محمد وعلى آل محمد، وقال رجل مؤمن من آل فرعون؛ وكذلك ما أَنشده أَبو العباس للفرزدق: نَجَوْتَ، ولم يَمْنُنْ عليك طَلاقةً، سِوى رَبَّة التَّقْريبِ من آل أَعْوَجا لأَن أَعوج فيهم فرس مشهور عند العرب، فلذلك قال آل أَعوجا كما يقال أَهْل الإِسكاف، دلَّ على أَن الأَلف ليست فيه بدلاً من الأَصل، وإِنما هي بدل من الأَصل (* قوله «وإنما هي بدل من الأصل» كذا في الأصل. ولعل فيه سقطاً. وأصل الكلام، والله أعلم: وإنما هي بدل من الهمزة التي هي بدل من الأصل، أو نحو ذلك.) فجرت في ذلك مجرى التاء في القسم، لأَنها بدل من الواو فيه، والواو فيه بدل من الباء، فلما كانت التاء فيه بدلاً من بدل وكانت فرع الفرع اختصت بأَشرف الأَسماء وأَشهرها، وهو اسم الله، فلذلك لم يُقَل تَزَيْدٍ ولا تالبَيْتِ كما لم يُقَل آل الإِسكاف ولا آل الخَيَّاط؛ فإِن قلت فقد قال بشر: لعَمْرُك ما يَطْلُبْنَ من آل نِعْمَةٍ، ولكِنَّما يَطْلُبْنَ قَيْساً ويَشْكُرا فقد أَضافه إِلى نعمة وهي نكرة غير مخصوصة ولا مُشَرَّفة، فإِن هذا بيت شاذ؛ قال ابن سيده: هذا كله قول ابن جني، قال: والذي العمل عليه ما قدمناه وهو رأْي الأَخفش، قال: فإِن قال أَلست تزعم أَن الواو في والله بدل من الباء في بالله وأَنت لو أَضمرت لم تقل وَهُ كما تقول به لأَفعلن، فقد تجد أَيضاً بعض البدل لا يقع موقع المبدل منه في كل موضع، فما ننكر أَيضاً أَن تكون الأَلف في آل بدلاً من الهاء وإِن كان لا يقع جميع مواقع أَهل؟ فالجواب أَن الفرق بينهما أَن الواو لم يمتنع من وقوعها في جميع مواقع الباء من حيث امتنع من وقوع آل في جميع مواقع أَهل، وذلك أَن الإِضمار يردّ الأَسماء إِلى أُصولها في كثير من المواضع، أَلا ترى أَن من قال أَعطيتكم درهماً فحذف الواو التي كانت بعد الميم وأَسكن الميم، فإِنه إِذا أَضمر للدرهم قال أَعطيتكموه، فردّ الواو لأَجل اتصال الكلمة بالمضمر؟ فأَما ما حكاه يونس من قول بعضهم أَعْطَيْتُكُمْه فشاذ لا يقاس عليه عند عامة أَصحابنا، فلذلك جاز أَن تقول: بهم لأَقعدن وبك لأَنطلقن، ولم يجز أَن تقول: وَكَ ولا وَهُ، بل كان هذا في الواو أَحرى لأَنها حرف منفرد فضعفت عن القوّة وعن تصرف الباء التي هي أَصل؛ أَنشدنا أَبو علي قال: أَنشدنا أَبو زيد: رأَى بَرْقاً فأَوْضَعَ فوقَ بَكْرٍ، فلا بِكَ ما أَسالَ ولا أَغاما قال: وأَنشدنا أَيضاً عنه: أَلا نادَتْ أُمامةُ باحْتِمالِ ليَحْزُنَني، فلا بِك ما أُبالي قال: وأَنت ممتنع من استعمال الآل في غير الأَشهر الأَخص، وسواء في ذلك أَضفته إِلى مُظْهَر أَو أَضفته إِلى مضمر؛ قال ابن سيده: فإِن قيل أَلست تزعم أَن التاء في تَوْلَج بدل من واو، وأَن أَصله وَوْلَج لأَنه فَوْعَل من الوُلُوج، ثم إِنك مع ذلك قد تجدهم أَبدلوا الدال من هذه التاء فقالوا دَوْلَج، وأَنت مع ذلك قد تقول دَوْلَج في جميع هذه المواضع التي تقول فيها تَوْلَج، وإِن كانت الدال مع ذلك بدلاً من التاء التي هي بدل من الواو؟ فالجواب عن ذلك أَن هذه مغالطة من السائل، وذلك أَنه إِنما كان يطَّرد هذا له لو كانوا يقولون وَوْلَج ودَوْلَج ويستعملون دَوْلَجاً في جميع أَماكن وَوْلَج، فهذا لو كان كذا لكان له به تَعَلّقٌ، وكانت تحتسب زيادة، فأَما وهم لا يقولون وَوْلَج البَتَّةَ كراهية اجتماع الواوين في أَول الكلمة، وإِنما قالوا تَوْلَج ثم أَبدلوا الدال من التاء المبدلة من الواو فقالوا دَوْلَج، فإِنما استعملوا الدال مكان التاء التي هي في المرتبة قبلها تليها، ولم يستعملوا الدال موضع الواو التي هي الأَصل فصار إِبدال الدال من التاء في هذا الموضع كإِبدال الهمزة من الواو في نحو أُقِّتَتْ وأُجُوه لقربها منها، ولأَنه لا منزلة بينهما واسطة، وكذلك لو عارض معارض بهُنَيْهَة تصغير هَنَة فقال: أَلست تزعم أَن أَصلها هُنَيْوَة ثم صارت هُنَيَّة ثم صارت هُنَيْهة، وأَنت قد تقول هُنَيْهة في كل موضع قد تقول فيه هُنَيَّة؟ كان الجواب واحداً كالذي قبله، أَلا ترى أَن هُنَيْوة الذي هو أَصل لا يُنْطَق به ولا يستعمل البَتَّة فجرى ذلك مجرى وَوْلَج في رفضه وترك استعماله؟ فهذا كله يؤَكد عندك أَن امتناعه من استعمال آل في جميع مواقع أَهل إِنما هو لأَن فيه بدلاً من بدل، كما كانت التاء في القسم بدلاً من بدل. والإِهالَةُ: ما أَذَبْتَ من الشحم، وقيل: الإِهَالة الشحم والزيت، وقيل: كل دهن اؤْتُدِم به إِهالةٌ، والإِهالة الوَدَك. وفي الحديث: أَنه كان يُدْعى إِلى خُبْز الشعير والإِهالة السَّنِخَة فيُجيب، قال: كل شيء من الأَدهان مما يُؤْتَدَم به إِهالَةٌ، وقيل: هو ما أُذيب من الأَلْية والشَّحم، وقيل: الدَّسَم الجامد والسَّنِخة المتغيرة الريح. وفي حديث كعب في صفة النار: يجاء بجهنَم يوم القيامة كأَنها مَتْنُ إِهالة أَي ظَهْرُها. قال: وكل ما اؤْتدم به من زُبْد ووَدَك شحم ودُهْنِ سمسم وغيره فهو إِهالَة، وكذلك ما عَلا القِدْرَ من وَدَك اللحم السَّمين إِهالة، وقيل: الأَلْية المُذابة والشحم المذاب إِهالة أَيضاً. ومَتْن الإِهالة: ظَهْرُها إِذا سُكِبَت في الإِناء، فَشَبَّه كعب سكون جهنم قبل أَن يصير الكفار فيها بذلك. واسْتَأْهل الرجلُ إِذا ائتدم بالإِهالة. والمُسْتَأْهِل: الذي يأْخذ الإِهالة أَو يأْكلها؛ وأَنشد ابن قتيبة لعمرو ابن أسوى: لا بَلْ كُلِي يا أُمَّ، واسْتَأْهِلي، إِن الذي أَنْفَقْتُ من مالِيَه وقال الجوهري: تقول فلان أَهل لكذا ولا تقل مُسْتَأْهِل، والعامَّة تقول. قال ابن بري: ذكر أَبو القاسم الزجاجي في أَماليه قال: حدثني أَبو الهيثم خالد الكاتب قال: لما بويع لإِبراهيم بن المهدي بالخلافة طلبني وقد كان يعرفني، فلما دخلت إِليه قال: أَنْشِدْني، فقلت: يا أَمير المؤْمنين، ليس شعري كما قال النبي،صلى الله عليه وسلم، إِنَّ من الشعر لحكماً، وإِنما أَنا أَمزحُ وأَعْبَثُ به؛ فقال: لا تقل يا خالد هكذا، فالعلم جِدٌّ كله؛ ثم أَنْشدته: كُنْ أَنت للرَّحْمَة مُسْتَأْهِلاً، إِن لم أَكُنْ منك بِمُسْتَأْهِل أَلَيْسَ من آفة هذا الهَوى بُكاءٌ مقتول على قاتل؟ قال: مُسْتَأْهِل ليس من فصيح الكلام وإِنما المُسْتَأْهِل الذي يأْخذ الإِهالة، قال: وقول خالد ليس بحجة لأَنه مولد، والله أَعلم.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR489 harf* أ ه ل * * الأَهْلُ * أهل الرجل وأهل الدار وكذا * الأهْلَةُ * والجمع * أهْلاتٌ * و * أهَلاتٌ * و * أهَالٍ * زادوا فيه الياء على غير قياس كما جمعوا ليلا على ليال وجاء في الشعر * آهَالٌ * مثل فرخ وأفراخ و * الإالَةُ الودك و * المسْتَأْهِلُ * الذي يأخذ * الإهَالَةَ * أو يأكلها وتقول فلان أهل لكذا ولا تقل مستأهل والعامة تقوله وقد * أهَلَ * الرجل تزوج وبابه دخل وجلس و * تَأَهَّلَ * مثله وقولهم مرحبا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.127 harfأهل الرجل: عشيرته وذوو قرباه ومنه قوله تعالى: فابعثوا حكما من أهله وحكما من أهلها . وفي بعض الأخبار: إن لله تعالى ملكا في السماء السابعة، تسبيحه: سبحان من يسوق الأهل إلى الأهل. وفي المثل: الأهل إلى الأهل أسرع من السيل إلى السهل، وقال الشاعر:
لا يمنعنك خفض العيش في دعة نزوع نفس إلى أهل وأوطـان
تلقى بكل بلاد إن حللت بـهـا أهلا بأهل وجيرانا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.452 harfMadde başı: اهلأَهَلَ
1 أَهَلَ ذ , aor. اَهُلَ , inf. n. أُهُولٌ; (Msb;) or أُهِلَ, like عُنِىَ; (K, TA;) It (a place, Msb, TA) was, or became, peopled, or inhabited. (Msb, K, TA.) ― -b2- أَهَلَ, aor. اَهُلَ and اَهِلَ , inf. n. as above, He married, or took a wife; (Yoo, S, Msb, K;) as also ↓ تأهّل; (S, Mgh, Msb, K;) and ↓ اتَّهَلَ, [written with the disjunctive alif اِتَّهَلَ, like اتَّخَذَ and اتَّزَرَ and
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.135 harfMadde başı: ءهلأَهَلَ
أَهَلَ I , U ( n. ac. أُهُوْل 27 ),
a. Married.
b. [ pass. ], Was inhabited.
أَهِلَ
أَهِلَ A ( n. ac. أَهَل 4 )
a. [ Bi ], Became familiar with, accustomed to.
أَهَّلَ
أَهَّلَ II
a. [ Bi ], Welcomed, greeted.
b. [ La ], Adapted, fitted, qualified for.
c. Married ( one to another ).
آهَلَ
آهَلَ IV ,
a. see II (b) .
تَأَهَّلَ
تَأَهَّلَ V , اـَئْتَهَلَ VIII ,
a. Got married.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok44.452 harfMadde başı: ءهلءهل
أَهَلَ - يَأْهِلُ
أَهَلَ - يَأْهِلُ (أَهَلَ - يَأْهُلُ) - أَهْل
أَهَلَ - يَأْهِلُ (أَهَلَ - يَأْهُلُ) + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمراً: يجعله في عهدته ومسؤوليته وتبعيته: يكون مسؤولاً عنه فيملكه ملكية تبع واختصاص وحراسة، دون ملك الملك أو ملك الأمر
أَهْل: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل من " أَهَلَ - يَأْهِلُ ":حمل المسرولية والتكليف: وهو كذلك
Sîgalar(35)
- أَهْلِHalk(فَعْلِ)×23
- يَاأَهْلَEy halk(يَافَعْلَ)×13
- أَهْلِهِOnun halkı(فَعْلِهِ)×9
- أَهْلَHalk+1 anlam(فَعْلَ)×8
- أَهْلُHalk+1 anlam(فَعْلُ)×8
- أَهْلِهَاOnun halkı(فَعْلِهَا)×8
- وَأَهْلَهُVe onun halkı(وَفَعْلَهُ)×8
- أَهْلَهَاOnun halkı(فَعْلَهَا)×6
- أَهْلَهُOnun halkı(فَعْلَهُ)×4
- بِأَهْلِكَSenin halkın+1 anlam(بِفَعْلِكَ)×3
Mücavir kökler205 mücavir (483 toplam)
- كتب
33 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- قري
14 ortak ayet · Kasaba
- نجو
10 ortak ayet · Özel konuşmak
- غبر
4 ortak ayet · Ğubar, Toz demektir
- بيت
8 ortak ayet · Beyt ev demektir
- قول
46 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- تنر
2 ortak ayet · Tandır
- بضع
3 ortak ayet · Bud parça et demektir
- قمص
3 ortak ayet · Gömlek demektir
- وجد
9 ortak ayet · Su birikintisidir
- أمن
28 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- قبس
2 ortak ayet · Meşale, ateş demektir
Geçtiği ayetler(120)
مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ …
HalkEhl-i Kitab’dan kafir olanlar da, müşrikler de Rabbınızdan size hiç bir hayır indirilmesini istemezler. Allah, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf ve ihsan sahibidir.
وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا …
HalkKitab ehlinin çoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra içlerindeki çekememezlikten ötürü, sizi imandan sonra küfre döndürmek isterler. Allah’ın açıklayıcı emri gelene kadar onları affedin, geçin. Şüphesiz ki Allah her şeye kadir’dir.
وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ
HalkEhl-i Kitab’tan bir taife; sizi şaşırtmak istediler. Halbuki onlar; kendilerinden başkasını şaşırtmazlar da farkına varmazlar.
وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ
HalkEhl-i Kitab’tan bir güruh şöyle dedi: Varın o mü’minlere indirilenlere güpegündüz iman edin. Sonunda da dönüp küfredin. Belki onlar da dönerler.
وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ …
HalkEhl-i Kitab’dan öylesi vardır ki; kantarla emanet bıraksan; onu sana öder. Öylesi de vardır ki; bir tek altın emanet etsen; tepesine dikilmedikçe onu sana ödemez. Bu, onların: Ümmiler hakkında bize karşı sorumluluk yoktur, demelerindendir. Onlar, bile bile Allah’a karşı yalan söylemektedirler.
لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ
HalkHepsi bir değildir. Onlardan secdeye vararak geceleri Allah’ın ayetlerini okuyup duran bir topluluk vardır.
وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا …
HalkEhl-i Kitab’tan öyleleri vardır ki; Allah’a, size indirlen ve kendilerine indirilmiş olana, Allah’a huşu’ duyarak inanırlar. Allah’ın ayetlerini az bir pahaya değişmezler. İşte onların ecirleri Rabbları katındadır. Allah, şüphesiz hesabı çabuk görendir.
لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا
HalkNe sizin kuruntunuzla, ne de kitab ehli olanların kuruntularıyladır. Kim, kötü iş yaparsa; cezasını görür. Ve kendisine Allah’tan başka ne bir dost bulabilir, ne de bir yardımcı.
وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا
HalkKitab ehlinden hiç kimse yoktur ki; ölümünden önce ona inanacak olmasın. O da kıyamet günü aleyhlerinde şahid olacaktır.
وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ …
HalkÇevrenizdeki Bedevilerden münafıklar vardır. Medine halkından da. Ki onlar nifak üzerinde diretirler. Siz bilmezsiniz onları, Biz biliriz. Onlara iki kere azab edeceğiz. Sonra da onlar; daha büyük bir azaba döndürüleceklerdir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أهل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | آل, عشر, صحب |
| Zıt Kök | غرب |
| Çekirdek Özet 1 | Bir mekâna yerleşmek, oraya alışıp vahşilikten çıkmak, bir çatı altında birleşen hane halkı ve eş |
| Çekirdek Özet 2 | İnanç, kitap veya nitelik bağıyla bir gaye etrafında kenetlenen zümre ve bir hakka liyakat kesbetme |
| Çekirdek Özet 3 | Kan bağı yerine akide, yetkinlik ve sorumluluk ortaklığına dayanan meşru aidiyet ve ehliyet |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca biyolojik aile ve akrabalıkla sınırlayıp ilahi emanete liyakat ve akidevi aidiyet boyutunu yok saymak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أه | İçten gelen bir ses, yöneliş ve nefesle bir varlığa dikkat kesilme, yönelme ve sığınma; bu çekirdek أله kökünde derin saygı ve sığınmayla yönelinen ilah anlamında belirir | ل | Temel yöneliş ve bağ hareketine çoban değneği ve rabıta imgesi eklenerek, yönelinen çatının kurumsal bir hane, yerleşiklik, liyakat ve sürekli bir aidiyet bağına dönüşmesini sağlamıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ا | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Yapının temelini oluşturan kurucu iradeyi, hane reisliğini ve hareketi başlatan merkezi gücü temsil eder |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | İçerideki hayatı, soluk alan bir mekânın canlılığını ve görünür kılınan sığınma alanını ifade eder |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dağınıklıktan koruyup bir arada tutan, yöneten, sınır çizen ve mensupları birbirine rabteden bağı gösterir |
| أهل | Başlangıç gücünün koruyucu nefes ve toplayıcı bir bağ ile birleşmesi | Bir merkez etrafında toplanmış, içsel bir irtibat ve sorumluluk bağıyla bir arada duran canlı ve güvenli aidiyet ocağı |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yere yerleşmek, bir meskeni yurt edinmek, yabancılık ve vahşilikten çıkarak ehlileşmek; göçebe hayatında çadırın içini paylaşan eş ve en yakın kimseler |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî yaşlanıp yakınlarını kaybetmesini bu kökle anar: ثَلاثَةَ أَهْلِينَ أَفْنَيْتُهُمْ / وَكانَ الإِلَهُ هُوَ المُسْتَآسَا (Üç hane halkını/ailesini tüketip geride bıraktım; teselli veren ise yalnızca Allah oldu) |
| Erken Arapça kullanım | Klasik sözlüklerin kaydettiği kadim bedevi şiirinde mamur ve meskun yurtların zamanla terk edilişi tasvir edilir: وَقِدْماً كانَ مَأْهُولاً / فَأَمْسَى مَرْتَعَ العُفْرِ (Eskiden orası insanlarla mamur ve şenlikli bir yerdi; şimdiyse ceylanların otlağına döndü) |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde أهل kökü, en arkaik katmanda göçebe çadırı, barınak, mesken ve bu barınağın içinde toplanan insan kümesini ifade eden kökle doğrudan irtibatlıdır. İbranicede yer alan 'ōhel (אוֹהֶל) kelimesi çadır, konut ve kutsal toplanma çadırı manasını taşır; buradan hareketle çadırı paylaşan aile ve zümre yapısı türemiştir. Ugarit metinlerinde ảhl biçimi tanrısal veya insani çadır/mesken anlamında belgelenir. Akadcada ālu(m) kelimesi göçebe çadırından evrilerek yerleşim yeri, kasaba, şehir ve orada ikamet eden cemaat/topluluk manasına kaymıştır. Arapçada kök bir yandan somut çadır ve ev halkını (zevc, aile, aşiret) korurken, diğer yandan bu mekânsal yakınlığın doğurduğu ehlileşme, uyum sağlama, yabanilikten kurtulma ve bir vazifeye ehil/layık olma soyutlamasını geliştirmiştir. Dolayısıyla Sami kök ailesinde ortak çekirdek, korunulan bir çatı altında toplanma ve bu birlikteliğin getirdiği içsel mensubiyettir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çadır ve ev sakinliğinden ehliyet ve liyakate geçiş | Bir mekânı paylaşan kimsenin oraya alışması (ehil olması), vahşilikten kurtulup ehliyetli hale gelmesi manası gelişmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice 'ōhel (çadır), Ugaritçe ảhl, Akadca ālu (şehir/yerleşim) | Çadır ve mesken merkezli toplanma, ortak barınak mensubiyeti Sami dillerinin ortak mirasıdır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapça ve Habeşçe yazıt varyantları | Güney Sami dillerinde topluluk, klan ve ikamet birimi anlamlarında paralel izler bulunur | Muhtemel |
Kaynak Koehler-Baumgartner, Gesenius, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أهل | Anlamlı | Bir yere yerleşmek, aile, ehil olmak | Hane halkı, bir işe liyakat kesbetme ve evcilleşme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| أله | Anlamlı | Kulluk etmek, sığınmak, hayrete düşmek | Derin bir sevgi ve tazimle yönelinen, ibadete layık tek merci | Kardeş kök; Kur'an'da geçer |
| هأل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte bağımsız bir kök kaydı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| هلأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde kullanım dışı bırakılmıştır | Kur'an'da geçmez |
| لأه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kullanımı bulunmayan dizilişlerdendir | Kur'an'da geçmez |
| لهأ | Anlamlı | Vermek, bağışlamak, bolca akıtmak | Cömertçe ikram etmek, azıksız kalana bağışta bulunmak | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أهل | Merkez | Aidiyet ve yetkinlik | Çatı ortaklığı, içten bağlılık ve bir işi üstlenme liyakati | Meskende toplanan aileden bir hakka ehil olmaya uzanan geniş çerçeve |
| آل | Komşu | Tabi olma ve yakınlık | Manevi önderlik, yönetim veya soy bakımından arkasından gidilen şahıs ve izleyicileri | Daha çok itibar, riyaset ve ideolojik bağlılık taşıyan izleyiciler kümesi |
| عشر | Komşu | Sosyal birliktelik | Birbiriyle içli dışlı olan, muaşeret içinde yaşayan geniş kabile veya akraba çevresi | Mekân birliğinden ziyade toplumsal kaynaşma ve kabilevi dayanışma |
| صحب | Komşu | Birliktelik ve refakat | Sürekli yol arkadaşlığı ve bir kimsenin yanında bulunma bağı | Hane içi zorunlu aidiyetten ziyade tercihe dayalı refakat ilişkisi |
| غرب | Zıt | Yabancılık ve uzaklaşma | Alışılan merkezden kopma, yabancı kalma, uyumsuzluk ve ait olmama hali | Ehlileşmenin ve bir hane veya zümreye aidiyetin tam karşıtı |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أهل | Hane halkı, zümre, liyakat sahibi | Hem somut aile ve sakinleri hem de soyut liyakati kuşatır | Kesin |
| Latince | Familia, Habiles, Dignus | Aile, yetkin, layık | Familia hane birliğini, habilis ve dignus ise ehliyet ve liyakati karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Household, folk, qualified, worthy | Hane halkı, cemaat, ehil | Household somut yuvayı, worthy/qualified liyakat ve ehliyet boyutunu verir | Güçlü |
| Almanca | Familie, Angehörige, Befugt, Würdig | Aile, mensuplar, yetkili, layık | Angehörige aidiyeti, befugt yasal ehliyeti, würdig ahlaki liyakati karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Foyer, proches, qualifié, digne | Ocak, yakınlar, yetkin, layık | Foyer ocak/yuva sıcaklığını, digne hak ediş ve liyakat tarafını karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Eş ve çekirdek aile | Biyolojik veya nikâh bağıyla kurulan hane | Hz. Musa'nın ailesiyle yolculuğu ve peygamberlerin ev halkı bağlamı; Kasas 28:29, Tâhâ 20:10 |
| Belde, şehir veya karye ahalisi | Coğrafi bir mekânda mukim olan halk | Helak edilen veya iman eden şehirlerin halkı anlatılırken; A'râf 7:96, Kasas 28:59 |
| Vahiy ve inanç ortaklığı | Aynı kutsal metne veya dine mensup zümre | Ehl-i Kitap nitelemesinde ilahi hitaba muhatap olan topluluk; Âl-i İmrân 3:64, Bakara 2:105 |
| Hak sahibi ve yetkin merci | Bir işi yüklenmeye layık olma, salahiyet | Emanetlerin ehline verilmesi ve ilahi takvaya layık olma beyanı; Nisâ 4:58, Müddessir 74:56 |
| Manevi ve manevi-akidevi aidiyet | Kan bağı olsa dahi inanç ayrılığıyla haneden dışlanma | Hz. Nuh'un inkârcı oğlunun aileden sayılmaması kıssası; Hûd 11:46 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ehl-i Kıble ve Ehl-i Sünnet tasnifleri | İmandan çıkma (tekfir) sınırları ve ümmet dairesinde kalmanın asgari şartları | Ortak akide ve kıble zemininde toplanan meşru inanç topluluğu |
| Fıkıh | Ehliyet teorisi (vücûb ve edâ) | Kişinin haklara malik olma ve borç altına girebilme yetkinliği | Hukuki tasarruf yetkisi, akıl baliğ olma ve emaneti yüklenebilme kapasitesi |
| Tefsir | Hûd suresindeki Nuh kıssası ve Ehl-i Beyt ayeti | Kan bağının mı yoksa salih amelin mi kişiyi bir peygamberin ehlinden kılacağı | Biyolojik soy yerine inanç, itaat ve ahlaki örtüşmeye dayanan hakiki aidiyet |
| Hadis | Ehl-i beyt ve ehliyet şahitleri | Resulullah'ın yakın çevresi ve evcil hayvanların hükmü (el-humuru'l-ehliyye) | Vahşilikten uzaklaşarak insanın himayesine giren varlıklar ve özel hane halkı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve hidayet bağı | Hakiki akrabalık | Biyolojik bağı inanç süzgecinden geçirerek meşru kılmak | İnkâr eden evlat yabancılaşır, iman eden yabancı hane içine girer | Kesin |
| İlmi | İhtisas ve ilmi liyakat | Bilgi ehliyeti | Sorunun doğru mercie sorulmasını temin etmek | Zikir ehline sorma ilkesiyle cehaleti ve yetkisiz yorumu engeller | Kesin |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve velayet | Emanete ehil olma | Görev ve makamları sadakat yerine liyakate göre tevdi etmek | Emanetlerin ehline verilmesi emri adil idarenin temel omurgasıdır | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve tasarruf | Hukuki ehliyet | İktisadi akitleri koruma ve yetkin olmayanların tasarrufunu kısıtlama | Rüşd çağına ermemiş olanların mallarını gözetim altında tutma mekanizması | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Küme üyeliği ve eleman şartı (özellik fonksiyonu) | Bir elemanın bir kümeye dahil olabilmesi için tanımlanan koşulları taşıması, aksi halde küme dışı kalması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal meşruiyet ve liyakat teorisi | Bir kurumun veya rolün gerektirdiği yetkinlik şartlarını taşımayan bireyin o yapı içinde hak iddia edememesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | أهل lafzını modern çekirdek aileye, kan bağına veya seküler bir uzmanlık diplomasına indirgeyerek anlam alanını parçalamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; evi paylaşan eşten belde halkına, vahiy muhataplarından (Ehl-i Kitap) ilahi adaletin emanet edildiği liyakat sahiplerine kadar uzanan ilkesel bir aidiyetler hiyerarşisidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Akrabalık bağını ahlaki ve akidevi duruşun önüne koyarak nepotizme kapı aralamak veya ehliyet kavramını vicdani ve ahlaki boyuttan koparıp salt bürokratik bir yetkiye dönüştürmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin inşa ettiği yeni toplumda kan bağı ile akidevi bağı birbirinden ayıran, meşruiyetin zeminine kanı değil liyakat ve imanı koyan kurucu kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Emanetlerin tevdi edildiği adalet ayetlerinde (Nisâ 4:58), peygamber ailelerinin imtihan edildiği kıssalarda (Hûd 11:45-46) ve vahiy muhataplarının tanımlandığı hitaplarda (Ehl-i Kitap). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Peygamber yakını olmanın tek başına kurtuluş sağlayacağı yanılgısını yıkar; soy üstünlüğü yerine salih amel ve ehliyet ilkesini ikame eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir mekânda, çadırda veya evde toplanmak, oraya alışarak vahşilikten kurtulmak ve bir ocağı paylaşmak.
- Soyut anlamOrtak bir ilke, inanç veya sorumluluk etrafında birleşerek bir hakka veya göreve yetkin ve layık olmak.
- Sistematik karşılıkBiyolojik akrabalığı akidevi ve ahlaki süzgeçten geçiren meşru aidiyet, yönetsel liyakat ve hukuki ehliyet nizamı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde evrensel insan kümesini temsil eder. , bireyin belirli bir bağa (mesken, inanç veya ahit) mensubiyet şartını; ise emaneti taşımak için gerekli liyakat, ehliyet ve salih amel yetkinliğini ifade eder. Bu iki koşulu birlikte sağlayan unsurları, hakiki (أهل) kümesini meydana getirir; şartlardan biri eksildiğinde fert bu dairenin dışına çıkar.