برهن

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ب-ر-ه4 sîga, 63 mücavir kök, 8 ayet, 7 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.ضممسوأهممبُرْهَانَانِبرهنبدأهيتبُرْهَانٌمعبُرْهَانَكُمْفحشرهبجيبربب

KökSîga 4Ayet 8Sure 7Mücavir 63

▶ Ağı aç (3B)

برهن

ب - ر - ه

KÖK
  • 8 geçiş
  • 8 ayet
  • 4 sîga
  • 11 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Sizin burhanınız

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بره

Notlarım

Sözlükler(11)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.491 harf
Madde başı: برهباب الهاء والراء، والباء معهما ه ر ب، ه ب ر، ر ه ب، ب ه ر، ب ر ه مستعملات ر بهمهمل هرب: الهَرَبُ: الِفرارُ. والمَهْرَب: موضع الهَرَب تقول: فلانٌ لنا مَهْرَبٌ. والمُهْرِب: الفَزِعُ الهارب. تقول: جاء فلانٌ مُهْرِباً، إذا أتاك هاربا فزِعا. هبر: الهَبْرُ: القَطْعُ في اللّحم، قال: تَجِدْ مُهْرَةً مثلَ الـقـنـاة قـويمةً وعَضْباً إذا ما هُزَّ لم يَرْضَ بالهَبْرِ والهَبْرَة: نَحْضَةٌ من اللَّحْمِ لا
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR58 harf
البُرْهانُ: الحُجَّةُ. وقد بَرْهَنَ عليه، أي أقامَ الحجّة.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR14.479 harf
Madde başı: برهه ر ب هرب ، هبر ، رهب ، بره ، بهر ، ربه : مستعملة . هرب : أبو عبيد عن الأصمعي : العرب تقول في نفي المال عن الرَّجُل : ما لفلان هاربٌ ولا قاربٌ وكذلك ماله سَعْنَةٌ ولا مَعْنَة . ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهارب : الذي صَدَر عن الماء ؛ ومنه قولهم : ماله هارِبٌ ولا قارب : أي ماله شيء ، قال : والقارب : الذي يطلب الماءَ . وقال الأصمعي في قولهم : ماله هاربٌ ولا قارب . معناه ليس له أحدٌ يهرب منه ،
Maddenin bağlantısı

ه ر ب هرب ، هبر ، رهب ، بره ، بهر ، ربه : مستعملة . هرب : أبو عبيد عن الأصمعي : العرب تقول في نفي المال عن الرَّجُل : ما لفلان هاربٌ ولا قاربٌ وكذلك ماله سَعْنَةٌ ولا مَعْنَة . ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهارب : الذي صَدَر عن الماء ؛ ومنه قولهم : ماله هارِبٌ ولا قارب : أي ماله شيء ، قال : والقارب : الذي يطلب الماءَ . وقال الأصمعي في قولهم : ماله هاربٌ ولا قارب . معناه ليس له أحدٌ يهرب منه ، ولا أحدٌ يقرُب منه ؛ أي فليس هو بشيء . أبو عبيد ، عنه في ( الأمثال ) . وقال غيره : معنى قولهم : ماله هاربٌ ولا قاربٌ : أي ماله بعير يصدرُ عن الماء ، ولا بعيرٌ يقرُب الماءَ . ويقال : هَرَب من الوَتدِ نصفُه في الأرض : أي غاب ، قال أبو وَجْزَة : ورُمَّةً نَشِبَتْ في هارِبِ الوَتَدِ وساح فلانٌ في الأرض ، وهرَب فيها ، قال : وهرَب الرجلُ وهَرِم بمعنًى واحد . أبو عبيد ، عن الكسائي : أهْرَب الرجل إذا جَدَّ في الذّهاب . وقال الليث : الهرَب : الفِرار . يقال : جاء فلانٌ مُهْرِباً : إذا أتاكَ هارباً فَزِعاً . وفلانٌ لنا مَهْرَب . وقال غيره : أهرَب الرجُل : إذا أَبعَد في الأرض ، وأَهْرَب فلانٌ فلاناً : إذا اضْطرَّه إلى الهَرب ، وأَهربَت الرِّيحُ ما على وجهِ الأرض من التّراب والقَميم وغيره : إذا سَفَتْ به . هبر : قال الليث : الهَبْر : قَطْع اللَّحم ، والهَبْرَة : نَحْضَةٌ مِن لحمٍ لا عَظْمَ فيها . والهِبْرِيَة والإبْرِية : هي نُخالة الرأس . أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : أعطيتُه هَبْرَةً من لحم : إذا أعطاه مُجتمِعاً منه ، وكذلك البِضْعَة والفِدْرَة . الحَرّانيّ ، عن ابن السكيت : ضَرْبٌ هَبْرٌ : أي يُلقِي قطعةً من اللَّحْم إذا ضَرَبه . وطَعْنٌ نَتْرٌ : فيه اختلاس . أبو عبيد ، عن الأصمعيّ الهَبْر : ما اطْمَأَنّ من الأرض . وأنشد غيره : هُبورُ أَغْوَاطٍ إلى أَغْواطِ شمِرٌ ، عن أبي عمرو : الهَبْر من الأرض أن يكون مطمئنّاً وما حوله أرفعُ منه ، وجمعُه هُبْر . قال عَدِيّ : جَعَل القُفَّ شمالاً وانتَحى وعلى الأيمنِ هُبْرٌ وبُرَقْ ويقال : هُبْرَة وهُبْر أيضاً . ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أهبَرَ الرجل : سَمِنَ سِمَناً حَسَناً . أبو عُبيد ، عن الكسائي : بعيرٌ أَهْبَرُ وهبِرٌ : أي كثيرُ اللّحْم ، وناقةٌ هبْراء وهَبِرَة . وقال غيره : اهتَبَره بالسيف : إذا قطعه . وقال اللّحيانيّ : يقال : لا آتيك هُبَيْرَة بنَ سعد ، ولا آتيك أَلْوَةَ هُبْيَرَةَ : ينصب على مذهب الصفات : أي لا آتيكَ أبداً . ويقال : إنَّ أَصْلَه أنَّ سعدَ بنَ زيدِ مَناةَ عُمِّرَ طويلاً وكَبِر ، فنظر يوماً إلى شائه وقد أُهملَتْ ولم تُرْعَ ، فقال لابنِه هُبَيْرة : ارْعَ شاءك ، فقال : لا أَرْعاها سِنَّ الحِسْل : أي أبداً ، فصار مَثلاً . وقيل : لا آتيك أَلْوَةَ هبَيرةَ . وهُباريّةَ الرَّأسِ : نُخالَتُه ، مِثل الهِبرِيَة ، وريحٌّ هُبارِيّةٌ : ذاتُ غبار . وقال ابن أحمر : هُباريةٌ هَوجاءُ موعدُها الضُّحَى إذا أَرْزَمَتْ جاءت بوَرْدٍ غَشَمْشَم أبو عبيدة : من آذان الخيل أذُنٌ مُهَوْبَرةٌ وهي التي يَحتَشِي جَوفُها وَبَراً وفيها شعَر ، وتَكتسِي أَطْرافُها وَطُرَرُها أيضاً الشَّعَر . وقلّما تكون إلاّ في رَوائد الخيل ، وهِي الرَّوَاعي . والهَوْبَر والأَوبَر : الكثير الوبَرِ من الإبلِ وغيرِها . ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهَوْبَر : القرد الكثير الشَّعَر . والهُبَيْرَةُ : الضَّبُع الصغيرة . ويقال للكانُونَيْن : هما الهَبّاران والهَرَّاران . عمرو عن أبيه : يقال للعنكبوت : الهَبُور والهَبُون . وروَى سفيان ، عن السدّيّ ، عن عكرمة عن ابن عباس في قوله : ( سِجِّيلٍ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَّأْكُولِ ) ( الفِيل : 5 ) . قال : الهبُّور . قال سفيان : وهو الذَّرُّ الصغير . ورَوَى أبو عوانَة ، عن عطاءٍ ، عن سعيد ، عن ابن عبَّاس قال : هو الهَبُّور عُصافَةُ الزَّرع الذي يُؤكل ، وقيل الهبُّور بالنَّبَطيّة : دُقاق الزَّرْع ، والعُصافة ما تَفتَّت من وَرَقِه ، والمأكول : ما أُخذ حَبُّه وبقي لا حَبَّ فيه . بهر : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ما زالت أُكلةُ خَيْبَرَ تُعاودُني فهذا أوانُ قَطَعَتْ أَبْهَرِي ) . قال أبو عبيد : الأبْهَر : عِرْقٌ مُسْتبطِنُ الصُّلْبِ ، والقَلْبُ مُتصلٌ به ، فإذا انقطع لم يكن معه حياة ، وأنشد الأصمعي : وللفؤاد وَجِيبٌ تحتَ أَبْهَرِه لَدْمَ الغُلامِ وراءَ الغَيْب بالحجَرِ وفي حديث عمر أنّه رُفع إليه غلامٌ ابتهَرَ جاريةً في شعره ، فلم يُوجَد الثَّبَتُ ، فَدَرَأَ عنه الحَدَّ . قال أبو عبيد : الابتهار : أن يقذفها بنفسِه ، فيقول : فعلتُ بها ، كاذِباً ، فإن كان فَعَل فهو الابتيار . وقال الكُمَيْت : قَبِيحٌ بِمِثْلِيَ نَعْتُ الفتا ةِ إما ابتهاراً وإمَّا ابتيَاراً وقال شمر : البَهْر : التَّعْس قال : وهو الهلاَك . قال : ويقال : ابتهَرَ فلانٌ : إذا بالَغ في الشيء ، ولم يَدَع جُهْداً . ويقال : ابتهَرَ في الدعاء : إذا تَحوَّب وجَهِد . وابتهَرَ فلانٌ في فلان ولِفُلان : إذا لم يَدَع جَهْداً ممَّا لفلان أو عليه . وكذلك يقال : ابتهَلَ في الدُّعاء ، وهذا ممّا اعتقب فيه اللاّم والراء . وقال خالد بن جَنْبة : ابْتَهَر في الدعاءِ : إذا كان يدعو كلَّ ساعة لا يَسْكت . وابتُهِرَ يُشبِّب بامرأة : إذا كان لا يُفرّط عن ذلك ، ولا يُثْجَى . قال : لا يُثْجى : لا يُسْكَتُ عنه . قال : وأنشدت عَجوز من بني دارِمٍ لشيخٍ من الحيِّ في قعيدته : ولا يَنامُ الضَّيْفُ من حِذَارِها وقولِها الباطِلَ وابتهارِها وقال : الابتهار : قول الكذِبِ ، والحَلِفُ عليه . ثعلب ، عن ابن الأعرابي : أَبْهَرَ : إذا جاء بالعَجب . قال : والبَهْرُ : العَجب . وأبْهَرَ : إذا استغنى بعد فَقْر . وأَبْهَرَ : تزوّج سَيِّدةً ، وهي البهيرة ، يقال : فلانةُ بَهِيرةٌ مَهيرة . وأَبهرَ : إذا تلوَّن في أخلاقه : دَماثةً مرَّة ، وخُبثاً أخْرى . قال : والبَهْرُ : الغَلَبة . والبَهْر : المَلْءُ . والبَهْر : البُعْدُ ، والبَهْرُ : المباعدة من الخير ، والبَهْرُ الخيْبة . والبَهْر : الفَخْر ، وأنشد بيت عمرَ بن أبي ربيعة : ثمَّ قالوا : تُحبُّها قلتُ : بَهْراً عَدَدَ القَطْرِ والحصَا والتُّرابِ قال أبو العباس : يجوز أن يكون جميع ما قاله ابن الأعرابي في وجوه البَهْر أن يكون معنى لما قاله عُمر ، وأحْسنها العَجَب . وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سار ليلة حتّى ابهارَّ الليلُ . قال أبو عُبَيد : قال الأصمعيّ : قوله ابهارَّ الليلُ ، يعني انتَصَف ، وهو مأخوذ من بُهْرة الشيء ، وهو وَسَطُه . وقال أبو سعيد الضّرير : ابهِيرَارُ اللَّيْل : طلوعُ نُجومه إذا تَتامَّت ، لأنّ اللّيل إذا أقبَل أقبلتْ فَحْمتُه ، فإذا استنارَتْ ذَهَبَتْ تِلْكَ الفحمة . وقال غيره : بُهِرَ الرجُل : إذا عَدَا حتى غَلَبَه البُهْر ، وهو الرَّبْو ، فهو مَبْهُور وبَهير . وقال الليث : امرأةٌ بَهِيرَةٌ ، وهي القصيرة الذَّليلة الْخِلْقة . ويقال : هي الضعيفَةُ المَشْي . قلت : هذا تصحيف ، والذي أراده الليث : البُهتُرة بمعنى القصيرة ، وأما البهِيرَة من النِّساء فهي السّيِّدة الشَّريفة ، ويقال للمرأة إذا ثقُل أردافُها فإذا مَشَتْ وقع عليها البُهْر والرَّبو : بَهِير . وقال الأعشى : تَهادَى كما قد رأَيْتَ البَهيرَا ورُوِي عن عمرو بن العاص أنّه قال : إنّ ابن الصَّعْبة وهو طلحة بن عُبيد الله ترك مائة بُهار ، في كل بُهار ثلاثة قناطير من ذهب وفضة . قال أبو عبيد : بُهارٌ أحسَبها كلمةً غيرَ عربيَّة ، وأراها قبطيَّة . قال : والبُهار في كلامهم : ثَلاثُمائة رِطل . قلت : وهكذا رَوَى سَلَمة عن الفراء : قال البُهار ثلاثُمائة رِطل . وكذلك قال ابن الأعرابي ، قال : والمُجَلَّدُ : سِتّمائة رِطل . قلت : وهذا يدلّ على أن البهار عربيّ ، وهو ما يُحمل على البعير بلُغة أهل الشام . وقال بُريْقٌ الهذَليّ يصف سحاباً ثقيلاً : بمُرتَجِزٍ كأنَّ على ذُراه رِكابَ الشأْمِ يَحمِلنَ البُهارا قال القُتَيبيُّ : كيف يُخلِّف في كل ثلثمائة رَطْلٍ ثلاثة قناطير ؟ ولكنّ البُهارَ الحِمْلُ ، وأنشد البيت للهُذَليّ . قال : وقال الأصمعيّ في قوله : ( يحملن البهارا ) يحملن الأحمال من مَتاع البيت . وأراد أنّه ترك مائة حِمْل مالٍ ، مقدار الحمل منه ثلاثة قناطير . قال : والقنطار مائة رَطْلٍ ، فكان كلّ حمل منها ثلاثمائة رَطل . وقال ابن الأعرابي : البَهار لَبَب الفَرَس . قال : والبِهار : المُفاخرة . ويقال : بَهَر فلانٌ فلاناً : إذا علاه وغَلَبه ، وقمرٌ باهِر : إذا علا الكَواكِب ضوءُه ، وأنشد أبو عبيد : وقد بَهَرْتَ فما تَخفى على أَحدٍ إلاّ على أحدٍ لا يَعرِف القَمَرَا أي علوتَ كلَّ من يُفاخِرُكَ ، فظهرتَ عليه . ويقال لليالي البِيض : بُهْرٌ ، جمع باهِر ، ويقال : بُهَر بوزن ظُلَم جمع بُهْرة ، وكلّ ذلك من كلام العرب . وبَهْراءُ : حيٌّ من قُضاعة . وقال اللحياني : يقال لأربع رِيشاتٍ من مُقَدَّمِ الجناح : القوادِمُ ؛ ولأرْبع يليهنّ : المناكبُ ؛ ولأربع يَليهنّ بعد المَناكِب : الخوافي ؛ ولأربع بعد الخوافي : الأباهِرُ . وقال الليث : البُهار : شيء من الآنية كالإبريق ، وأَنشد : على العلياءِ كُوبٌ أو بُهار قلت : لا أَعْرِف البهار بمعنى الآنية . أبو عبيد ، عن الأصمعي . العَرارُ : بَهارُ البرّ . قلت : العَرار : الْحَنوَة ، كأنّ البَهارَ فارسيّة . وقال الليث : الأبهَرُ مِنَ القوْسِ : ما دُونَ الطَّائِف . وروى أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : في القوس كَبِدُها ، وهو ما بين طرَفَي العِلاقة ، ثم الكُلْية تَلِي ذلك ، ثم الأبهَرُ يَلِي ذلك ، ثم الطَّائِفُ ، ثم السِّيَةُ ، وهو ما عُطِفَ من طَرَفَيها . وقال شمر : بَهَرتُ فلاناً : إذا غلبتَه ببَطْش أو لِسَانٍ . وبَهَرْتُ البَعِيرَ : إذا ما ركَضْتَه حتى ينقطع . وقال ابن قتادة : ألا يا لقومي إذ يبيعون مُهجتِي بجاريةٍ بَهْراً لهمْ بعدَها بَهْراً ويقال : رأيتُ فلاناً بَهْرَةً : أي جَهْرةً عَلاَنية ، وأنشد : وكم مِنْ شُجاعٍ بادَرَ الموتَ بَهْرَةً يَمُوتُ على ظَهرِ الفِراشِ ويَهْرَمُ وقال ابن شميل : البُهْر : تكلُّف الجَهْدِ إذا كُلِّف فوق ذَرْعه ، يقال : بَهَرَهُ إذا قطع نَفسَه بضَرْبٍ أو خَنْقٍ ، أو ما كان ، وأنشد : إن البَخيلَ إذا سأَلْتَ بَهَرْتَه رهب : قال الليث : رَهِبْتُ الشيءَ رَهَبا ورهْبَةً : أي خِفْتُه ، وأَرْهَبْتُ فلاناً . قال : والرَّهْبَانيَّة : مصدر الراهب . والترهُّبُ : التَّعَبُّد في صَوْمَعة . والجميع الرُّهبان ، والرَّهابِنة خطأ . وأخبرني المنذري ، عن أبي الهيثم أنه قال : الرُّهبانُ يكونُ واحداً وجَمعاً ، فمن جعله واحداً جَعَله على بناء فُعلان ، وأنشد في ذلك : لو عاينَتْ رُهبانَ دَيْرٍ في القُلَل لانحدَرَ الرُّهبان يَمشِي ونَزَلْ قال : ووجهُ الكلام أن يكون جَمعاً بالنّون . قال : وإن جَمَعْتَ الرُّهبانَ الواحدَ رَهابِينَ ورهابِنَة جاز . وإن قلت : رهبانيُّون كان صواباً . وأصلُ الرَّهبانيَّة من الرَّهبة ، ثم صارت اسماً لِما فَضَل عن المقدار وأَفرَط فيه . وقال الله جلّ وعزّ : ( وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً ابتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغَآءَ رِضْوَانِ ) ( الحَديد : 27 ) . قلت : ومعنى هذه الآية عَوِيص . قال أبو إسحاق : يَحتمل معناها ضَرْبينِ : أحدُهما أن يكون المعنى في قوله : ( وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً ( وابتَدعُوا رَهبانيّةً ابتَدَعوها ، كما تقول : رأَيتُ زيداً وعَمْراً أَكْرَمْتُه . قال : ويكون ) ابتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا ( معناها : لم تُكْتَبْ عليهم البتّةَ ، ويكون ) عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغَآءَ رِضْوَانِ ( بدلاً من الهاء والألف ، فيكون المعنى : ما كَتَبْنَا عليهم إلاّ ابتغاءَ رِضْوان الله ، وابتغاءُ رِضْوان الله اتِّباعُ ما أَمَر به ، فهذا والله أعلم وَجْهٌ ، وفيها وجْهٌ آخرُ : ( وَرَهْبَانِيَّةً ( جاء في التفسير أنهم كانوا يَرون من مُلوكهم ما لا يصبرون عليه ، فاتّخَذَوا أسراباً وصَوامِع ، وابتَدعوا ذلك ، فلمّا ألْزَموا أنفسهم ذلك التَّطَوُّعَ ، ودخلوا فيه لزِمَهم تمامُه ، كما أنَّ الإنسان إذا جعَل على نفسِه صَوْماً لم يُفترَضْ عليه لزِمه أَن يُتمِّمَه ، وأما قول الله جلّ وعزّ : ( غَيْرِ سُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ ) ( القَصَص : 32 ) ، فإنَّ أبا إسحاق قال : يقال : من الرُّهْب والرَّهَب ، إذا جُزِمَ الهاءُ ضُمَّ الراء ، وإذا حُرِّكَ الهاءُ فُتح الراء ، ومعناهما واحد مثل الرُّشْد والرَّشَد . قال : ومعنى ) جَنَاحَكَ ( هاهنا يقال : العَضُد ويقال : اليدُ كلُّها جَناح . قلت : وقال مُقاتلٌ في قوله : من الرَّهَب : الرَّهَبُ كُمُّ مِدْرَعَتِه . وروى عمرو عن أبيه : يقال لكُمِّ القميص : القُنُّ ، والرُّدْنُ ، والرَّهَب ، والْخِلاف . وقال ابن الأعرابيّ : أَرْهبَ الرجلُ : إذا أطال رَهَبَه : أي كُمَّه . قال وأرْهب إذا رَكِب رَهْباً ، وهو الجمل العالي . قلت : وأكثرُ الناس ذهبوا في تفسير قوله : ( غَيْرِ سُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ ) ( القَصَص : 32 ) أنّه بمعنى الرّهبة ، ولو وَجدتُ إماماً من السَّلف يجعل الرَّهَب كُمّاً لذهبت إليه ؛ لأنه صحيح في العربية ، وهو أَشْبه بسياق الكلامِ والتفسيرِ ، والله أعلم بما أراد . ويقال : استَرهبتُه وأرهبْتُه بمعنًى واحد . وترهَّبَ الرجلُ : إذا صار راهباً يَخْشَى الله . قال الله : ( وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَآءُو بِسِحْرٍ عَظِيمٍ ) ( الأعرَاف : 116 ) أي : أَرْهبوهم . وترهبَ غيرَه : إذا توعَّدَه ، وقال العجّاج يصف عَيْراً وأُتُنَه : تُعْطِيه رَهباها إذا تَرَهَّبا على اضطِمارِ الكَشْحِ بَوْلاً زَغْربا عُصارةَ الجَزءِ الذي تَحَلَّبا رَهْباها : التي تَرهبُه ، كما يقال هالكٌ وهَلْكَى . إذا ترهبا : إذا تَوَعَّدَها . وقال الليث : الرَّهْب جَزْمٌ : لُغة في الرَّهَب . قال : والرَّهْباء : اسمٌ من الرَّهَب : تقول : الرَّهْباءُ من الله ، والرَّغْباء إليه . وقال شمر : تقول العرب : رَهبُوت خيرٌ من رَحَمُوت . قال : و المعنى لأَن تُرْهَب خيرٌ مِن أن تُرحَم . وقال الليث : الرَّهابةُ : عُظَيْمٌ في الصّدر مُشْرِفٌ على البَطن ، كأنّه طرَفُ لسان الكلب . ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : الرَّهابةُ : طَرَف المعِدة . قال : والكُلْكُل : طرَفُ الضِّلَع التي تُشْرِف على الرَّهابة . وقال ابن شميل في قَصِّ الصّدر رَهابتُه ، قال : وهو لسان القَصِّ من أسفَل . قال والقَصُّ : مُشاشٌ . وقال الليث : ناقةٌ رَهْب ، وهي المَهزولة جِدّاً ، وأنشد قول الأعشى : وأَلْوَاحُ رَهْبٍ كأنَّ النُّسُو عَ أَثْبَتْنَ في الدَّفّ منها سِطارا وأمّا قوله في قصيدةٍ أخرى : ولا بُدَّ مِن غزوَةٍ بالمَصِيف رَهْبٍ تُكِلُّ الوَقاحَ الشَّكُورا فإنَّ الرَّهْبَ من نعت الغَزْوة ، وهي التي كَلَّ ظهرُها وهُزِل . وحكي عن ابن الأعرابي أنه قال : رهَّبَتْ ناقةُ فلانٍ ، فقعد عليها يُحايِيها : أي جَهَدَها السيرُ فَعلَفَها ، وأحْسَنَ إليها حتى ثابت إليها نفسُها . وقال الليث : رَهبَى : مَوْضع . أبو عُبيد ، عن الأصمعي : الرِّهاب : الرِّقاق من النِّصال ، واحدُها رَهْب ، وأنشد : بِيضٌ رِهَابٌ ومُجْنَأٌ أُجُدُ قال : وناقةٌ رَهْبٌ : ضامِر قال أبو عُبيد في باب ( البخيل يعطي من غير طبعِ جُودٍ ) : قال أبو زيد : يقال في مثل هذا : رَهْبَاك خيرٌ من رَغْباك . يقول : فَرَقُهُ منك خير من حُبِّه ، وأَحْرَى أن يُعطِيَكَ عليه . ومثله : الطَّعنُ يَطأَرُ . وقال غيرُه : يقال فعلتُ ذلك من رُهبَاك : أي من رَهبتَك ، والرُّغْبَى ؛ الرَّغْبَة . وقال : يقال : رُهباك خيرٌ من رُغباك ، بالضم أيضاً فيهما . ربه : أهمله الليث . ورَوى ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَرْبَهَ الرجُلُ : إذا استَغنى بتعبٍ شديد . بره : أَبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ قال : بَرِهَ الرجلُ : إذا ثاب جسْمُه بعد تغيُّرٍ من عِلَّة . قال : وأَبْرَه الرجل : غَلَبَ الناسَ ، وأتى بالعجائب . وقال اللّيث : البُرْهان : الحجّة ، وإيضَاحُها . قلتُ : ونون البُرْهان ليست أصليّة ، وقولُهم : بَرْهَن فلانٌ : إذا جاء بالبُرْهان ، مُوَلَّد ، والصواب أن يقال : أَبْرَه : إذا جاء بالبُرْهان كما قاله ابن الأعرابيّ إن صحّ عنه ، وهي في رواية أبي عمرو ، ويجوز أن تكون النون في البُرْهان نون جمعٍ على فُعْلاَن ، ثمّ جُعلت كالنُّون الأصليّة ، كما جمعوا مُصَاداً على مُصْدَانٍ ، ومَصيراً عَلَى مُصْرانٍ ، ثمّ جَمَعُوا مُصرانَ على مَصَارين ، على توهّم أنّها أصليّة . وقال اللّيث : أبْرَهة : اسم أبي يَكْسُومَ مَلكِ الحَبَشةِ الّذي ساقَ الفِيلَ إلى البَيْتَ فَأَهلكَه الله . قال : والبَرَهْرَهة : الجارية البيضاء قال : وبَرَهُها : تَرارَتُها وبَضَاضَتها . قال : وتصغير بَرَهْرَهة بُرَيْهَةَ . ومَن أَتمَّها قال : بُرَيْرِهة وأمّا بُرَيْهِرَهةٌ فقبيحة قلّما يُتكلَّم بها . أبو عُبَيد ، عن الأصمعيّ : البَرَهْرَهَة : الّتي كأنها تُرْعَدُ من الرّطوبة . شمر ، عن ابن الأعرابيّ قال : البَرَهْرَهة : التي لها بَريق من صَفائِها . وقال غيرُه : هي الرقيقة الجِلد ، كأنّ الماء يَجري فيها من النَّعْمة . قلتُ : ومعنَى أقاويلِهم متقارب . أبو عُبيد : البُرْهة : الزَّمان ، يقال : أقمتُ عندَه بُرهةً من الدَّهر ، كقولك : أقمتُ عنده سَبَّةً من الدَّهر . وقال ابن السكّيت : أقمتُ عنده بُرهة من الدَّهر وبَرهة من الدهر . وقال غيرُه : يُصغَّر إبراهيم بُرَيها ، وذلك أنّ الميم عنده زائدة ، وبعضهم يقول : بُرَيْهِيم .

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR564 harf
Madde başı: بره- البرهان: بيان للحجة، وهو فعلان مثل: الرجحان والثنيان، وقال بعضهم: هو مصدر بره يبره: إذا ابيض، ورجل أبره وامرأة برهاء، وقوم بره، وبرهرهة (انظر: المجموع المغيث 1/153) : شابة بيضاء. والبرهة: مدة من الزمان، فالبرهان أوكد الأدلة، وهو الذي يقتضي الصدق أبدا لا محالة، وذلك أن الأدلة خمسة أضرب: - دلالة تقتضي الصدق أبدا. - ودلالة تقتضي الكذب أبدا. - ودلالة إلى الصدق أقرب - ودلالة إلى الكذب أقرب. - ودلالة
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR332 harf
Madde başı: برهب ر ه أقَمْتُ عنده بُرْهَةً من الدهر، وأقام عندَنا بريه بريهة‏:‏ يريد مصغر إبراهيم على الترخيم حكي عن الفراء‏.‏ وأبـره فلـان‏:‏ جـاء بالبرهـان وبرهـن مولـد‏.‏ والبرهـان بيـان الحجـة وإيضاحهـا مـن البرهرهـة وهي البيضاء من الجواري كما اشتق السلطان من السليط لإضاءته‏.‏ وتقول‏:‏ لا تشبه العدلية بالمشبهه وافصل بين إبراهيم وأبرهه‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR2.531 harf
Madde başı: برهالبُرْهَة والبَرْهَة جميعاً: الحِينُ الطويل من الدهر، وقيل: الزمانُ. يقال: أَقمت عنده بُرْهَةً من الدهر كقولك أَقمت عنده سنة من الدهر. ابن السكيت: أَقمت عنده بُرْهَةً وبَرْهَةً أَي مدَّة طويلة من الزمان. والبَرَهُ: التَّرارةُ. وامرأَة بَرَهْرَهة، فَعَلْعَلة كرِّر فيها العين واللام: تارَّةٌ تكاد تُرْعَدُ من الرُّطُوبة، وقيل: بيضاء؛ قال امرؤ القيس: بَرَهْرَهَةٌ رُؤدَةٌ رَخْصَةٌ، كَخُرْعُوبةِ
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR567 harf
Madde başı: برهنالتهذيب: قال الله عز وجل: قُل هاتوا بُرْهانَكم إن كنتم صادقين؛ البُرْهان الحُجّة الفاصلة البيّنة، يقال: بَرْهَنَ يُبَرْهِنُ بَرْهَنةً إذا جاء بحُجّةٍ قاطعة لِلَدَد الخَصم، فهو مُبَرْهِنٌ. الزجاج: يقال للذي لا يبرهن حقيقته إنما أَنت متمنٍّ، فجعلَ يُبَرْهن بمعنى يُبَيِّن، وجَمْعُ البرهانِ براهينُ. وقد بَرْهَنَ عليه: أَقام الحجّة. وفي الحديث: الصَّدَقةُ بُرْهانٌ؛ البُرْهانُ: الحجّةُ والدليل أَي
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR238 harf
Madde başı: بره* ب ر ه * أتت عليه * بُرْهَىٌ * من الدهر بضم الباء وفتحها أي مدة طويلة من الزمان قال الأصمعي * بَرَهُوتُ * على مثال رهبوت بئر بحضرموت يقال فيها أرواح الكفار وفي الحديث ﴿خير بئر في الأرض زمزم وشر بئر في الأرض برهوت﴾ ويقال برهوت مثل سبروت
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR68 harf
Madde başı: برهن* ب ر ه ن * * البُرْهانُ * الحجة وقد * بَرْهَنَ * عليه أي أقام الحجة
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR4.767 harf
Madde başı: بره: ( البَرْهَةُ ) ، بالفْتحِ ( ويُضَمُّ : الزَّمانُ الطَّويلُ ) . ( وفي الصِّحاحِ : المدَّةُ الطَّويلَةُ مِن الزَّمانِ ؛ ( أَو أَعَمُّ ) ؛ ) والأَوَّلُ قَوْلُ ابنِ السِّكِّيت . يقالُ : أَقَمْتُ عنْدَه بُرْهَةً من الدَّهْرِ كقَوْلِكَ : أَقَمْتُ عنْدَه سَنَةً من الدَّهْرِ . ( وأَبْرَهَةُ بنُ الحارِثِ ) الرَّائِشُ ، الذي يقالُ له ذُو المَنارِ ، وهو ( تُبَّعٌ ) مِن مُلُوكِ اليَمَنِ . ( و )
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR1.885 harf
Madde başı: برهن: ( البُرْهانُ ، بالضَّمِّ : الحُجَّةُ ) الفاصِلَةُ البَيِّنَةُ ؛ وبه فُسِّر قوْلُه تعالى : ﴿قُلْ هاتُوا بُرْهانَكم إن كُنْتم صادِقِينَ﴾ ؛ وكذلِكَ الحدِيثُ : الصَّدَقَةُ بُرْهانٌ ؛ أَي أنَّها حُجَّة لطالِبِ الأَجْر مِن أَجْلِ أنَّها فَرْضٌ يُجازِي اللَّهُ تعالى به . وقيلَ : هي دَليلٌ على صحةِ إيمانِ صاحِبِها لطيبِ نفْسِه بإخْراجِها ، وذلكَ لعَلاقةٍ ما بينَ النفْسِ والمالِ . وقالَ الرَّاغبُ ،
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR3.098 harf
Madde başı: برهبَرِهَ 1 بَرِهَ بر بره برة , aor. بَرَهَ , inf. n. بَرَهٌ, or, as in some copies of the K, بَرَهَانٌ, (TA, [and so I find in an excellent copy of the K, but in the CK بُرْهَان,]) His body returned to a healthy state, or his health of body returned to him, or his bodily condition became good, after having been altered by disease. (IAar, K. *) [The ه is perhaps a substitute for ء: see بَرِئَ.] ―
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR2.200 harf
Madde başı: برهنبَرْهَنَ Q., or, as some say, Q. Q., 1. Q. 1 بَرْهَنَ بر برهن برهنن رهن He adduced, (T, Z, Msb,) or established, (S, K, and Ham p. 7,) the بُرْهَان, (T, Z, Msb, K,) i. e. the evidence or proof [&c.]; (T, S, Msb, &c.;) or he adduced his evidence or proof [&c.]; (T, Msb;) عَلَيْهِ [against him, or it, or (as in اِسْتَدَلَّ عَلَيْهِ) of it], (S, K, and Ham p. 7,) and لَهُ [to him, or for him]: (Ham
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR297 harf
بَرْهَنَ بَرْهَنَ a. [ acc. or 'Ala or 'An ], Proved, demonstrated. تَبَرْهَنَ تَبَرْهَنَ II , a. Was proved, demonstrated. بُرْهَاْن بُرْهَاْن 50 , ( pl. بَرَاْهِيْنُ 67 ), a. Proof, evidence; argument. بُرْهَة بُرْهَة a. Space of time. بَرَهْمَن بَرَهْمَن ( pl. بَرَاهِمَة ) a. Brahman.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR5.226 harf
برهن بَرْهَنَ - يُبَرْهِنُ - بُرْهان بَرْهَنَ - يُبَرْهِنُ + كائن + لـِ أمر + بـِ شيء : يتقدم لـِ أجل الأمربـِ الدليل المقنع على صوابه، وذلك حسب طرق الاقتناع والاستدلال المنطقي المبني عليها تفكير البشر ﴿ومن يدع مع الله إلها آخر لا برهان له به﴾ بُرْهان: على وزن " فـُعلال" أو " فـُعـْلان": اسم فعل بمعنى مفعول من " بَرْهَنَ - يُبَرْهِنُ":
Tamamını oku

Sîgalar(4)

Mücavir kökler63 mücavir (85 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. هيت

    4 ortak ayet · Getirin

  2. مع

    3 ortak ayet · Beraber

  3. ضمم

    1 ortak ayet · Ve çek

  4. جيب

    1 ortak ayet · Cevb bir şeyi yerleştirmek için açılan kuyu, çukur demetir

  5. همم

    1 ortak ayet · Erimekte olan kar, zayıflamakta olan kişi, çaba göstermek…

  6. بيض

    1 ortak ayet · Biid yumurta demektir

  7. رهب

    1 ortak ayet · Cübbe demektir

  8. سلك

    1 ortak ayet · Sülük demektir

  9. صدق

    2 ortak ayet · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir

  10. بدأ

    1 ortak ayet · Badiye çöl demektir

  11. سوأ

    2 ortak ayet · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir

  12. ربب

    4 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir

Geçtiği ayetler(8)

Sîga sayfası: بُرْهَانَكُمْ
  1. وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

    Sizin burhanınızVe dediler ki: Yahudi ve Hristiyan olanlardan başkası cennete girmeyecek. Bu onların kuruntusudur. De ki: Eğer sadıklar dan iseniz delilinizi getirin.

  2. أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ

    Sizin burhanınızYoksa O’ndan başka tanrılar mı edindiler? De ki: Kesin delilinizi getirin işte benimle birlikte olanların zikri ve benden öncekilerin zikri. Hayır onların çoğu hakkı bilmezler de onun için yüz çevirirler.

  3. أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَئِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

    Sizin burhanınızYoksa, önce yaratan, sonra da onu iade edecek olan ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı? Allah’ın yanında başka bir ilah mı? De ki: Şayet doğru sözlü iseniz, delilinizi getirin.

  4. وَنَزَعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

    Sizin burhanınızHer ümmetten bir şahid çekip çıkarmışızdır. Ve kesin delilinizi getirin, demişizdir. O zaman gerçeğin Allah’tan olduğunu ve uydurduklarının kendilerini bırakıp kaçtığını anlarlar.

Sîga sayfası: بُرْهَانَانِ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökبرهن
YapıDörtlü kök
Özel DurumKökün aslen بره kökünden türetilmiş nûn ziyadeli bir yapı mı yoksa müstakil rubâî bir kök mü olduğu dilciler arasında tartışmalıdır
Bağlamsal Yakın Köklerحجج, بين, سلطن
Zıt Kökشبه
Çekirdek Özet 1Kuşkuya yer bırakmayacak biçimde parıldayan, ayrıştıran ve gerçeği apaçık ortaya çıkaran kesin ve ezici aydınlık
Çekirdek Özet 2İnkârcı iddiaların tutarsızlığını yıkan, muhatabın itirazını kökten kesen ilahî ve reddedilemez kesin kanıt
Çekirdek Özet 3Zan ve taklidin karşıtı olarak epistemik kesinliği sağlayan, şüpheyi giderip hakkı bağlayıcı kılan akli ve vahiy temelli bürhan
Kritik Hata RiskiBürhanı yalnızca felsefi veya mantıksal bir kıyas kalıbına indirgeyerek onun vicdani, ontolojik ve dönüştürücü ilahî kanıt boyutunu yok saymak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
برDışarı çıkarma, ayrıştırma, aydınlığa kavuşturma, saflık ve belirginleşme. Bu çekirdek برأ kökünde kusurdan arınmayı, برز kökünde gizlilikten açığa çıkmayı, برق kökünde parıldamayı ve برح kökünde gizlenenin açığa vurulmasını ifade eder.هHarekete nefes, ani parlama ve görünürlük katarak çekirdeğin soyut aydınlanma ve zihinde şimşek gibi çakma niteliğini güçlendirmiştir.
برDışarı çıkarma, ayrıştırma ve yalın hakikati berraklaştırma temel hareketi.نOluşan berraklığı ve kesinliği süreklilik, sarsılmaz bir bağlayıcılık ve zihni ikna eden kalıcı bir kanıt formuna dönüştürmüştür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
بEv, çadır; iç, barınma, sınırBilginin zihinde ve vicdanda yerleşikleştiği içsel alanı, güvenli kavrayış zeminini temsil eder.
رİnsan başı; baş, ilk, üstAklı, idraki, yönlendirici ilkeyi ve meselenin en üst ilkesel kaynağını simgeler.
هKollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefesGerçeğin örtüsünü kaldırarak göz kamaştırıcı biçimde açığa çıkışı ve zihni dehşetle uyandırışı anlatır.
نFiliz, balık, tohum; süreklilik, canlılık, kalıcılıkOrtaya konan kanıtın kesintisizliğini, etkisinin sürüp giden bağlayıcılığını ve canlı tesirini gösterir.
برهنEvden ve zihinden parıldayarak yükselen sarsılmaz bilinçZihinsel idrak zemininde şüphenin karanlığını delip parıldayan, muhatabı itirazsız bırakan ve kalıcı sükûnet sağlayan kesin tanıklık hareketidir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamAk kireç, bembeyaz parlama, gözü kamaştıracak ölçüde parıldayan berraklık; zihinde en küçük bir bulanıklık bırakmayan keskin ve katıksız açıklık.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem metinlerinde kökün türevi olan kelimeler, gecenin karanlığını bıçak gibi yaran ak ten, parlak beyazlık veya karşı konulamaz kesinlik anlamlarında şahitlendirilmiştir.
Erken Arapça kullanımİbn Manzûr ve Zeccâc gibi dilciler, muhatabın inat ve çekişmesini kökten kesip atan hüccet getirmeyi بَرْهَنَ يُبَرْهِنُ ifadesiyle aktarır; erken rivayetlerde sadakanın imanın sıhhatine dair parlak bir delil oluşu الصَّدَقَةُ بُرْهَانٌ hadisiyle kaydedilmiştir.

Kaynak Lisān al-ʿArab, Tehzîbü’l-Luğa, Esâsü’l-Belâga.

Sami etimolojik katman

Arapça برهن yapısı, kökeni bakımından klasik Sami dilleri dairesinde çift yönlü tartışılmıştır. Birinci damar, kelimenin Proto-Sami kökündeki berraklık, parlaklık ve arınmışlık bildiren köklerle akrabalığıdır; Nitekim İbranicede arınmış, berrak ve pak anlamına gelen 'bar' (בַּר) ve akıl berraklığı kökleri bu semantik alana aittir. İkinci damar ise kadim Güney Arabistan (Epigrafik Sabee / Himyeri) ve Etiyopya (Ge'ez) dillerinde görülen ve ışık saçmak, aydınlatmak, delil getirmek anlamı taşıyan köklerle kurulan tarihsel temastır. Ge'ez dilinde 'berhān' (ብርሃን) doğrudan ışık, aydınlık ve nur anlamına gelir. Bu semantik akış, kökün Arapçada da karanlığı ve kuşkuyu yok eden parlak akli nur ve ezici delil anlamını kazanmasında doğrudan bir alt katman oluşturmuştur. Dolayısıyla kök, parıldayan fiziksel ışıktan zihni aydınlatan kesin epistemik kanıta doğru düzenli bir semantik yükseliş sergiler.

Güven Güçlü

Kaynak Leslau (Comparative Dictionary of Ge'ez), Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönبره ve nûn ziyadesi / برهنArapça içinde parlak beyazlık, ak kireç ve berraklık bildiren بَرِهَ kökünden mübalağa bildiren nûn ile türetildiği veya müstakil dörtlü fiil olduğu kabul edilir.Güçlü
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGe'ez 'berhān' (ışık, nur) ve İbranice 'bar' (arı, berrak)Güney Sami dairesinde doğrudan ışık ve aydınlık bildiren isim, Arapçada kesin delil ve epistemik hüccet kavramına evrilmiştir.Kesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik ışık ve berraklık çekirdeğiKuzeydoğu Afrika ve Afro-Asyatik katmanlarda parıldama, beyazlık ve ortaya çıkış bildiren fonetik paralellikler mevcuttur.Muhtemel

Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Brockelmann, Jefferey.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
برهنAnlamlıKesin delil getirme, apaçık kılmaKarşı tarafın itirazını susturan, gerçeği bütünüyle berraklaştıran kesin kanıt.Hedef kök; Kur'an'da geçer

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
برهنMerkezKesin epistemik kanıtŞüpheyi kökten kazıyan, parıltısıyla karşıt görüşü susturan ve inkârı imkânsız kılan en üst düzey delildir.Zihinde ve vicdanda hiçbir karanlık nokta bırakmayan kesin burhandır.
حججKomşuKarşılıklı tartışma ve savunma kanıtıBir iddiayı muhataba karşı savunmak için getirilen her türlü gerekçe; zayıf veya geçersiz de olabilir.Diyalektik süreçte tarafların birbirine üstün gelmek için ileri sürdüğü argümandır.
بينKomşuAyrıştırma ve açıklamaBir şeyin sınırlarını belirleyerek onu diğerinden ayıran ve görünür kılan beyan ve delildir.İzah edici, karanlığı giderici ve farkı ortaya koyucu niteliği öne çıkar.
سلطنKomşuEzici yetki ve üstünlük kanıtıİnsanın üzerinde baskı kuran, reddedilmesi imkânsız güç, yetki ve kahredici hüccettir.Zihne boyun eğdiren, otoriter ve karşı konulamaz kanıt gücünü vurgular.
شبهZıtBelirsizlik ve yanılsamaGerçek ile sahtenin birbirine karışması, hakkın batılla örtülmesi ve kuşkulu durum.Zihni tereddütte bırakan, gerçeğin üzerini örten şüphe ve karmaşadır.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaبرهنKesin delil ortaya koymakKuşkuyu tamamen gideren, parlak ve ezici kanıt getirmeyi anlatır.Kesin
LatinceDemonstratio, argumentum evidensApaçık kanıtlama, gözler önüne sermeDemonstratio mantıksal zorunluluğu karşılarken bürhanın ontolojik ve aydınlatıcı nur boyutunu eksik bırakır.Güçlü
İngilizceIrrefutable proof, decisive evidenceÇürütülemez delil, kesin kanıtYalnızca epistemik ve hukuksal kesinliği karşılar; kökün içsel aydınlık ve vicdani kesinlik yönünü tam kapsamaz.Güçlü
AlmancaZwingender Beweis, EvidenzZorunlu kılan delil, apaçıklıkMantıksal açıdan karşı konulamazlığı verir; kökteki parıldama ve ilahî şahitlik boyutunu dışarıda bırakır.Güçlü
FransızcaPreuve irréfutable, démonstrationÇürütülemez ispatMantıksal çıkarım ve olgusal kesinliği ifade eder; bürhanın manevi ve sarsıcı ağırlığını taşımaz.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lalande Vocabulaire technique et critique de la philosophie.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
İddiayı temellendirme talebiTutarlı, çürütülemez akli ve nakli delilİnkârcıların ve şirk ehlinin asılsız iddialarına karşı kesin gerekçe getirmelerinin istendiği bağlam; Bakara 2:111, Enbiya 21:24, Neml 27:64, Kasas 28:75.
Peygamberlik mucizesi ve ilahî işaretGöz kamaştırıcı ve inkâr edilemez ontolojik ayetHz. Musa'ya Firavun ve kavmine karşı verilen iki büyük olağanüstü hüccet ve mucize; Kasas 28:32.
Kalbe inen ilahî basiret ve kesin korumaGünaha düşmeyi engelleyen manevi kesinlik ve ilahî şahitlikHz. Yusuf'un harama yönelmekten Rabbinin apaçık bürhanını görerek korunması bağlamı; Yusuf 12:24.
Bütün insanlığa indirilen evrensel hakikat ve nurPeygamber ve vahyin bizzat kendisiİnsanlara rablerinden gelen açık hidayet, sarsıcı gerçek ve aydınlatıcı delil; Nisa 4:174.
Hesaba çekilme anında geçersizleşen iddiaYanında hiçbir geçerli kanıt bulunmayan bâtıl inançİnsanın Allah ile beraber başka bir ilaha kanıtsızca yalvarmasının kınandığı yer; Mü'minun 23:117.

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamBilgi teorisi ve uluhiyet ispatıKıyas-ı bürhânî; zan ve zayıf önermelerden arınmış, zorunlu (zarûrî) ve kesin öncüllerle kurulan kesin bilgi vasıtası.Şüphenin zıddı olan kat'î ve yakînî bilgi düzeyine yoğunlaşmıştır.
FıkıhHukuk muhakemesi ve ispat teorisiHâkimin hükmüne esas teşkil eden kesin şahitlik, belge ve karinelerin bağlayıcılığı.Şüpheyi defeden ve mülkiyet veya sorumluluğu sabitleyen bağlayıcı delil.
TefsirMu'cize ve vahiy epistemolojisiAyetlerde geçen bürhanın mahiyeti; aklın zorunlu kabulleri, peygamber mucizeleri ve kalbi koruyan ilahî basiret.Vahyin akıl dışı değil, akla en üst düzeyde meydan okuyan kesinliği.
HadisAmel-iman ilişkisiSadakanın imanın doğruluğuna ve samimiyetine şahitlik eden sarsılmaz bir alamet oluşu.İçsel inancın ameli olarak dışa vurulan berrak ve tartışmasız ispatı.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİnanç ve itikadın temellendirilmesiTaklidi yıkan kesin yakînİmanı zandan ve körü körüne tabi olmaktan korumakDinin temeli sorgusuz kabule değil, kalbi ve aklı tatmin eden açık bürhana dayanır.Kesin
İlmiEpistemoloji ve metodolojiYanlışlanamaz kesin kanıtlama ilkesiHipotezi veya iddiayı kesin delille doğrulayıp şüpheyi elemekBilimsel doğrulama ve mantıksal tutarlılığın en üst ispat düzeyidir.Kesin
SiyasiYönetim meşruiyeti ve iddia sahipliğiHak iddiasında delil getirme zorunluluğuKeyfî otoriteyi ve despotik dayatmaları engellemekOtorite kuru güçle değil, getirdiği meşru ve bürhânî gerekçelerle hesap verir.Güçlü
İktisadiMülkiyet, ticaret ve mali iddialarİktisadi hakkın tescili ve ispatıAnlaşmazlıklarda tarafların haksız kazanç ve iddialarını bertaraf etmekSözleşmeler ve hak talepleri açık, şüphesiz bürhan ve belgelerle korunur.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerMatematiksel aksiyomatik ispat (Formal proof)Bir teoremin doğruluğunu, aksiyomlardan ve mantık kurallarından hareketle şüpheye yer bırakmayacak biçimde türetme hareketi.Kesin
Beşeri bilimlerYargısal kesin delil ilkesi (Standard of proof beyond a reasonable doubt)Hukukta bir suçun veya hakkın, makul hiçbir şüphe bırakmayacak şekilde ispatlanarak kesin hükme bağlanması ilkesi.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiBürhanı sadece Aristo mantığındaki beş sanattan biri olan biçimsel kıyas formuna indirgemek ve Kur'an'ın bu kavramla sunduğu canlı, ahlaki ve ontolojik boyutu göz ardı etmek.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da bürhan sadece zihinsel bir kıyas değil; insanın fıtratını sarsan, mucizeyle gözleri kamaştıran, kalbe haram karşısında direnç veren ilahî nur ve bizzat peygamberin tebliğidir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataBürhan kuru bir mantıkçılığa hapsedildiğinde, vahyin insan bilinci üzerindeki dönüştürücü gücü ıskalanır; inanç sadece felsefi bir münazaraya dönüşür ve ahlaki kesinlik hissi zayıflar.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın insanı zanna, ataların körü körüne taklidine ve temelsiz hevalara tabi olmaktan menedip kesin bilgiye davet eden epistemik omurgasını inşa eder.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Şirk koşanların iddialarını çürüten meydan okuma ayetlerinde, peygamberlerin risaletini teyit eden mucize bağlamlarında ve peygamberlerin ahlaki korunmuşluğunu anlatan kıssalarda belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Dinin delilsiz bir dogmatizmden ibaret olduğu iddiasını kökten yıkar; muhataplarını her iddiada delil getirmeye çağırarak (Bakara 2:111) imanı akli ve ahlaki bir sorumluluk zeminine oturtur.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamKaranlığı ve bulanıklığı bıçak gibi kesip atan ak kireç parıltısı, göz kamaştırıcı berraklık ve netlik.
  • Soyut anlamZihinsel şüpheleri, tereddütleri ve itirazları ortadan kaldıran, hakikati apaçık kılan çürütülemez epistemik ve ahlaki kesinlik.
  • Sistematik karşılıkDogmatik veya zannî iddiaları eleyerek bilginin, inancın ve yargının ancak doğrulanabilir kesin hüccetle ayakta durabileceğini gösteren ispat ilkesi.
  • LaTeX modeliB(x)=lim⁡D→∞(I(x)−⋃kSk)  ⟹  P(x)=1
  • LaTeX açıklamasıFormülde x incelenen iddia veya hakikati, I(x) bu hakikate dair taşınan içsel aydınlık ve idrak potansiyelini temsil eder. Sk kümeleri zihni ve vicdanı saran şüphe, tereddüt ve zannî tortulardır. Delil kuvveti ve açıklık (D) sonsuza doğru yöneldiğinde bürhan fonksiyonu (B(x)), tüm şüphe kümelerini bütünüyle dışarıda bırakır ve idrak edilen gerçeğin kesinlik olasılığını (P(x)) tam bire, yani sarsılmaz yakîne ulaştırır.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ب