برهن
ب - ر - ه
KÖK- 8 geçiş
- 8 ayet
- 4 sîga
- 11 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Sizin burhanınız
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بره
Notlarım
Sözlükler(11)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.491 harfMadde başı: برهباب الهاء والراء، والباء معهما
ه ر ب، ه ب ر، ر ه ب، ب ه ر، ب ر ه مستعملات ر بهمهمل هرب: الهَرَبُ: الِفرارُ. والمَهْرَب: موضع الهَرَب تقول: فلانٌ لنا مَهْرَبٌ. والمُهْرِب: الفَزِعُ الهارب. تقول: جاء فلانٌ مُهْرِباً، إذا أتاك هاربا فزِعا.
هبر: الهَبْرُ: القَطْعُ في اللّحم، قال:
تَجِدْ مُهْرَةً مثلَ الـقـنـاة قـويمةً وعَضْباً إذا ما هُزَّ لم يَرْضَ بالهَبْرِ
والهَبْرَة: نَحْضَةٌ من اللَّحْمِ لا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR58 harfالبُرْهانُ: الحُجَّةُ. وقد بَرْهَنَ عليه، أي أقامَ الحجّة.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR14.479 harfMadde başı: برهه ر ب
هرب ، هبر ، رهب ، بره ، بهر ، ربه : مستعملة .
هرب : أبو عبيد عن الأصمعي : العرب تقول في نفي المال عن الرَّجُل : ما لفلان هاربٌ ولا قاربٌ وكذلك ماله سَعْنَةٌ ولا مَعْنَة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهارب : الذي صَدَر عن الماء ؛ ومنه قولهم : ماله هارِبٌ ولا قارب : أي ماله شيء ، قال : والقارب : الذي يطلب الماءَ .
وقال الأصمعي في قولهم : ماله هاربٌ ولا قارب . معناه ليس له أحدٌ يهرب منه ،
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR564 harfMadde başı: بره- البرهان: بيان للحجة، وهو فعلان مثل: الرجحان والثنيان، وقال بعضهم: هو مصدر بره يبره: إذا ابيض، ورجل أبره وامرأة برهاء، وقوم بره، وبرهرهة (انظر: المجموع المغيث 1/153) : شابة بيضاء.
والبرهة: مدة من الزمان، فالبرهان أوكد الأدلة، وهو الذي يقتضي الصدق أبدا لا محالة، وذلك أن الأدلة خمسة أضرب:
- دلالة تقتضي الصدق أبدا.
- ودلالة تقتضي الكذب أبدا.
- ودلالة إلى الصدق أقرب
- ودلالة إلى الكذب أقرب.
- ودلالة
- البرهان: بيان للحجة، وهو فعلان مثل: الرجحان والثنيان، وقال بعضهم: هو مصدر بره يبره: إذا ابيض، ورجل أبره وامرأة برهاء، وقوم بره، وبرهرهة (انظر: المجموع المغيث 1/153) : شابة بيضاء. والبرهة: مدة من الزمان، فالبرهان أوكد الأدلة، وهو الذي يقتضي الصدق أبدا لا محالة، وذلك أن الأدلة خمسة أضرب: - دلالة تقتضي الصدق أبدا. - ودلالة تقتضي الكذب أبدا. - ودلالة إلى الصدق أقرب - ودلالة إلى الكذب أقرب. - ودلالة هي إليهما سواء. قال تعالى: ﴿قل: هاتوا برهانكم إن كنتم صادقين﴾ [البقرة/111]، ﴿قل: هاتوا برهانكم هذا ذكر من معي﴾ [الأنبياء/24]، ﴿قد جاءكم برهان من ربكم﴾ [النساء/174].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR332 harfMadde başı: برهب ر ه
أقَمْتُ عنده بُرْهَةً من الدهر، وأقام عندَنا بريه بريهة: يريد مصغر إبراهيم على الترخيم حكي عن الفراء.
وأبـره فلـان: جـاء بالبرهـان وبرهـن مولـد.
والبرهـان بيـان الحجـة وإيضاحهـا مـن البرهرهـة وهي البيضاء من الجواري كما اشتق السلطان من السليط لإضاءته.
وتقول: لا تشبه العدلية بالمشبهه وافصل بين إبراهيم وأبرهه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.531 harfMadde başı: برهالبُرْهَة والبَرْهَة جميعاً: الحِينُ الطويل من الدهر، وقيل: الزمانُ. يقال: أَقمت عنده بُرْهَةً من الدهر كقولك أَقمت عنده سنة من الدهر. ابن السكيت: أَقمت عنده بُرْهَةً وبَرْهَةً أَي مدَّة طويلة من الزمان. والبَرَهُ: التَّرارةُ. وامرأَة بَرَهْرَهة، فَعَلْعَلة كرِّر فيها العين واللام: تارَّةٌ تكاد تُرْعَدُ من الرُّطُوبة، وقيل: بيضاء؛ قال امرؤ القيس:
بَرَهْرَهَةٌ رُؤدَةٌ رَخْصَةٌ،
كَخُرْعُوبةِ
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR567 harfMadde başı: برهنالتهذيب: قال الله عز وجل: قُل هاتوا بُرْهانَكم إن كنتم صادقين؛ البُرْهان الحُجّة الفاصلة البيّنة، يقال: بَرْهَنَ يُبَرْهِنُ بَرْهَنةً إذا جاء بحُجّةٍ قاطعة لِلَدَد الخَصم، فهو مُبَرْهِنٌ. الزجاج: يقال للذي لا يبرهن حقيقته إنما أَنت متمنٍّ، فجعلَ يُبَرْهن بمعنى يُبَيِّن، وجَمْعُ البرهانِ براهينُ. وقد بَرْهَنَ عليه: أَقام الحجّة. وفي الحديث: الصَّدَقةُ بُرْهانٌ؛ البُرْهانُ: الحجّةُ والدليل أَي
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR238 harfMadde başı: بره* ب ر ه * أتت عليه * بُرْهَىٌ * من الدهر بضم الباء وفتحها أي مدة طويلة من الزمان قال الأصمعي * بَرَهُوتُ * على مثال رهبوت بئر بحضرموت يقال فيها أرواح الكفار وفي الحديث ﴿خير بئر في الأرض زمزم وشر بئر في الأرض برهوت﴾ ويقال برهوت مثل سبروت
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR68 harfMadde başı: برهن* ب ر ه ن * * البُرْهانُ * الحجة وقد * بَرْهَنَ * عليه أي أقام الحجة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.767 harfMadde başı: بره: ( البَرْهَةُ ) ، بالفْتحِ ( ويُضَمُّ : الزَّمانُ الطَّويلُ ) .
( وفي الصِّحاحِ : المدَّةُ الطَّويلَةُ مِن الزَّمانِ ؛ ( أَو أَعَمُّ ) ؛ ) والأَوَّلُ قَوْلُ ابنِ السِّكِّيت .
يقالُ : أَقَمْتُ عنْدَه بُرْهَةً من الدَّهْرِ كقَوْلِكَ : أَقَمْتُ عنْدَه سَنَةً من الدَّهْرِ .
( وأَبْرَهَةُ بنُ الحارِثِ ) الرَّائِشُ ، الذي يقالُ له ذُو المَنارِ ، وهو ( تُبَّعٌ ) مِن مُلُوكِ اليَمَنِ .
( و )
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.885 harfMadde başı: برهن: ( البُرْهانُ ، بالضَّمِّ : الحُجَّةُ ) الفاصِلَةُ البَيِّنَةُ ؛ وبه فُسِّر قوْلُه تعالى : ﴿قُلْ هاتُوا بُرْهانَكم إن كُنْتم صادِقِينَ﴾ ؛ وكذلِكَ الحدِيثُ : الصَّدَقَةُ بُرْهانٌ ؛ أَي أنَّها حُجَّة لطالِبِ الأَجْر مِن أَجْلِ أنَّها فَرْضٌ يُجازِي اللَّهُ تعالى به . وقيلَ : هي دَليلٌ على صحةِ إيمانِ صاحِبِها لطيبِ نفْسِه بإخْراجِها ، وذلكَ لعَلاقةٍ ما بينَ النفْسِ والمالِ .
وقالَ الرَّاغبُ ،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.098 harfMadde başı: برهبَرِهَ
1 بَرِهَ بر بره برة , aor. بَرَهَ , inf. n. بَرَهٌ, or, as in some copies of the K, بَرَهَانٌ, (TA, [and so I find in an excellent copy of the K, but in the CK بُرْهَان,]) His body returned to a healthy state, or his health of body returned to him, or his bodily condition became good, after having been altered by disease. (IAar, K. *) [The ه is perhaps a substitute for ء: see بَرِئَ.] ―
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.200 harfMadde başı: برهنبَرْهَنَ
Q., or, as some say, Q. Q., 1. Q. 1 بَرْهَنَ بر برهن برهنن رهن He adduced, (T, Z, Msb,) or established, (S, K, and Ham p. 7,) the بُرْهَان, (T, Z, Msb, K,) i. e. the evidence or proof [&c.]; (T, S, Msb, &c.;) or he adduced his evidence or proof [&c.]; (T, Msb;) عَلَيْهِ [against him, or it, or (as in اِسْتَدَلَّ عَلَيْهِ) of it], (S, K, and Ham p. 7,) and لَهُ [to him, or for him]: (Ham
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR297 harfبَرْهَنَ
بَرْهَنَ
a. [ acc. or 'Ala or 'An ], Proved, demonstrated.
تَبَرْهَنَ
تَبَرْهَنَ II ,
a. Was proved, demonstrated.
بُرْهَاْن
بُرْهَاْن 50 , ( pl. بَرَاْهِيْنُ 67 ),
a. Proof, evidence; argument.
بُرْهَة
بُرْهَة
a. Space of time.
بَرَهْمَن
بَرَهْمَن ( pl. بَرَاهِمَة )
a. Brahman.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR5.226 harfبرهن
بَرْهَنَ - يُبَرْهِنُ - بُرْهان
بَرْهَنَ - يُبَرْهِنُ + كائن + لـِ أمر + بـِ شيء : يتقدم لـِ أجل الأمربـِ الدليل المقنع على صوابه، وذلك حسب طرق الاقتناع والاستدلال المنطقي المبني عليها تفكير البشر
﴿ومن يدع مع الله إلها آخر لا برهان له به﴾
بُرْهان: على وزن " فـُعلال" أو " فـُعـْلان": اسم فعل بمعنى مفعول من " بَرْهَنَ - يُبَرْهِنُ":
Mücavir kökler63 mücavir (85 toplam)
- هيت
4 ortak ayet · Getirin
- مع
3 ortak ayet · Beraber
- ضمم
1 ortak ayet · Ve çek
- جيب
1 ortak ayet · Cevb bir şeyi yerleştirmek için açılan kuyu, çukur demetir
- همم
1 ortak ayet · Erimekte olan kar, zayıflamakta olan kişi, çaba göstermek…
- بيض
1 ortak ayet · Biid yumurta demektir
- رهب
1 ortak ayet · Cübbe demektir
- سلك
1 ortak ayet · Sülük demektir
- صدق
2 ortak ayet · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
- بدأ
1 ortak ayet · Badiye çöl demektir
- سوأ
2 ortak ayet · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
- ربب
4 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
Geçtiği ayetler(8)
وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Sizin burhanınızVe dediler ki: Yahudi ve Hristiyan olanlardan başkası cennete girmeyecek. Bu onların kuruntusudur. De ki: Eğer sadıklar dan iseniz delilinizi getirin.
أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ
Sizin burhanınızYoksa O’ndan başka tanrılar mı edindiler? De ki: Kesin delilinizi getirin işte benimle birlikte olanların zikri ve benden öncekilerin zikri. Hayır onların çoğu hakkı bilmezler de onun için yüz çevirirler.
أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَئِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Sizin burhanınızYoksa, önce yaratan, sonra da onu iade edecek olan ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı? Allah’ın yanında başka bir ilah mı? De ki: Şayet doğru sözlü iseniz, delilinizi getirin.
وَنَزَعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ
Sizin burhanınızHer ümmetten bir şahid çekip çıkarmışızdır. Ve kesin delilinizi getirin, demişizdir. O zaman gerçeğin Allah’tan olduğunu ve uydurduklarının kendilerini bırakıp kaçtığını anlarlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | برهن |
| Yapı | Dörtlü kök |
| Özel Durum | Kökün aslen بره kökünden türetilmiş nûn ziyadeli bir yapı mı yoksa müstakil rubâî bir kök mü olduğu dilciler arasında tartışmalıdır |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حجج, بين, سلطن |
| Zıt Kök | شبه |
| Çekirdek Özet 1 | Kuşkuya yer bırakmayacak biçimde parıldayan, ayrıştıran ve gerçeği apaçık ortaya çıkaran kesin ve ezici aydınlık |
| Çekirdek Özet 2 | İnkârcı iddiaların tutarsızlığını yıkan, muhatabın itirazını kökten kesen ilahî ve reddedilemez kesin kanıt |
| Çekirdek Özet 3 | Zan ve taklidin karşıtı olarak epistemik kesinliği sağlayan, şüpheyi giderip hakkı bağlayıcı kılan akli ve vahiy temelli bürhan |
| Kritik Hata Riski | Bürhanı yalnızca felsefi veya mantıksal bir kıyas kalıbına indirgeyerek onun vicdani, ontolojik ve dönüştürücü ilahî kanıt boyutunu yok saymak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بر | Dışarı çıkarma, ayrıştırma, aydınlığa kavuşturma, saflık ve belirginleşme. Bu çekirdek برأ kökünde kusurdan arınmayı, برز kökünde gizlilikten açığa çıkmayı, برق kökünde parıldamayı ve برح kökünde gizlenenin açığa vurulmasını ifade eder. | ه | Harekete nefes, ani parlama ve görünürlük katarak çekirdeğin soyut aydınlanma ve zihinde şimşek gibi çakma niteliğini güçlendirmiştir. |
| بر | Dışarı çıkarma, ayrıştırma ve yalın hakikati berraklaştırma temel hareketi. | ن | Oluşan berraklığı ve kesinliği süreklilik, sarsılmaz bir bağlayıcılık ve zihni ikna eden kalıcı bir kanıt formuna dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınır | Bilginin zihinde ve vicdanda yerleşikleştiği içsel alanı, güvenli kavrayış zeminini temsil eder. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Aklı, idraki, yönlendirici ilkeyi ve meselenin en üst ilkesel kaynağını simgeler. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Gerçeğin örtüsünü kaldırarak göz kamaştırıcı biçimde açığa çıkışı ve zihni dehşetle uyandırışı anlatır. |
| ن | Filiz, balık, tohum; süreklilik, canlılık, kalıcılık | Ortaya konan kanıtın kesintisizliğini, etkisinin sürüp giden bağlayıcılığını ve canlı tesirini gösterir. |
| برهن | Evden ve zihinden parıldayarak yükselen sarsılmaz bilinç | Zihinsel idrak zemininde şüphenin karanlığını delip parıldayan, muhatabı itirazsız bırakan ve kalıcı sükûnet sağlayan kesin tanıklık hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ak kireç, bembeyaz parlama, gözü kamaştıracak ölçüde parıldayan berraklık; zihinde en küçük bir bulanıklık bırakmayan keskin ve katıksız açıklık. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem metinlerinde kökün türevi olan kelimeler, gecenin karanlığını bıçak gibi yaran ak ten, parlak beyazlık veya karşı konulamaz kesinlik anlamlarında şahitlendirilmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | İbn Manzûr ve Zeccâc gibi dilciler, muhatabın inat ve çekişmesini kökten kesip atan hüccet getirmeyi بَرْهَنَ يُبَرْهِنُ ifadesiyle aktarır; erken rivayetlerde sadakanın imanın sıhhatine dair parlak bir delil oluşu الصَّدَقَةُ بُرْهَانٌ hadisiyle kaydedilmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Tehzîbü’l-Luğa, Esâsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Arapça برهن yapısı, kökeni bakımından klasik Sami dilleri dairesinde çift yönlü tartışılmıştır. Birinci damar, kelimenin Proto-Sami kökündeki berraklık, parlaklık ve arınmışlık bildiren köklerle akrabalığıdır; Nitekim İbranicede arınmış, berrak ve pak anlamına gelen 'bar' (בַּר) ve akıl berraklığı kökleri bu semantik alana aittir. İkinci damar ise kadim Güney Arabistan (Epigrafik Sabee / Himyeri) ve Etiyopya (Ge'ez) dillerinde görülen ve ışık saçmak, aydınlatmak, delil getirmek anlamı taşıyan köklerle kurulan tarihsel temastır. Ge'ez dilinde 'berhān' (ብርሃን) doğrudan ışık, aydınlık ve nur anlamına gelir. Bu semantik akış, kökün Arapçada da karanlığı ve kuşkuyu yok eden parlak akli nur ve ezici delil anlamını kazanmasında doğrudan bir alt katman oluşturmuştur. Dolayısıyla kök, parıldayan fiziksel ışıktan zihni aydınlatan kesin epistemik kanıta doğru düzenli bir semantik yükseliş sergiler.
Güven Güçlü
Kaynak Leslau (Comparative Dictionary of Ge'ez), Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بره ve nûn ziyadesi / برهن | Arapça içinde parlak beyazlık, ak kireç ve berraklık bildiren بَرِهَ kökünden mübalağa bildiren nûn ile türetildiği veya müstakil dörtlü fiil olduğu kabul edilir. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ge'ez 'berhān' (ışık, nur) ve İbranice 'bar' (arı, berrak) | Güney Sami dairesinde doğrudan ışık ve aydınlık bildiren isim, Arapçada kesin delil ve epistemik hüccet kavramına evrilmiştir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ışık ve berraklık çekirdeği | Kuzeydoğu Afrika ve Afro-Asyatik katmanlarda parıldama, beyazlık ve ortaya çıkış bildiren fonetik paralellikler mevcuttur. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Brockelmann, Jefferey.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| برهن | Anlamlı | Kesin delil getirme, apaçık kılma | Karşı tarafın itirazını susturan, gerçeği bütünüyle berraklaştıran kesin kanıt. | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| برهن | Merkez | Kesin epistemik kanıt | Şüpheyi kökten kazıyan, parıltısıyla karşıt görüşü susturan ve inkârı imkânsız kılan en üst düzey delildir. | Zihinde ve vicdanda hiçbir karanlık nokta bırakmayan kesin burhandır. |
| حجج | Komşu | Karşılıklı tartışma ve savunma kanıtı | Bir iddiayı muhataba karşı savunmak için getirilen her türlü gerekçe; zayıf veya geçersiz de olabilir. | Diyalektik süreçte tarafların birbirine üstün gelmek için ileri sürdüğü argümandır. |
| بين | Komşu | Ayrıştırma ve açıklama | Bir şeyin sınırlarını belirleyerek onu diğerinden ayıran ve görünür kılan beyan ve delildir. | İzah edici, karanlığı giderici ve farkı ortaya koyucu niteliği öne çıkar. |
| سلطن | Komşu | Ezici yetki ve üstünlük kanıtı | İnsanın üzerinde baskı kuran, reddedilmesi imkânsız güç, yetki ve kahredici hüccettir. | Zihne boyun eğdiren, otoriter ve karşı konulamaz kanıt gücünü vurgular. |
| شبه | Zıt | Belirsizlik ve yanılsama | Gerçek ile sahtenin birbirine karışması, hakkın batılla örtülmesi ve kuşkulu durum. | Zihni tereddütte bırakan, gerçeğin üzerini örten şüphe ve karmaşadır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | برهن | Kesin delil ortaya koymak | Kuşkuyu tamamen gideren, parlak ve ezici kanıt getirmeyi anlatır. | Kesin |
| Latince | Demonstratio, argumentum evidens | Apaçık kanıtlama, gözler önüne serme | Demonstratio mantıksal zorunluluğu karşılarken bürhanın ontolojik ve aydınlatıcı nur boyutunu eksik bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Irrefutable proof, decisive evidence | Çürütülemez delil, kesin kanıt | Yalnızca epistemik ve hukuksal kesinliği karşılar; kökün içsel aydınlık ve vicdani kesinlik yönünü tam kapsamaz. | Güçlü |
| Almanca | Zwingender Beweis, Evidenz | Zorunlu kılan delil, apaçıklık | Mantıksal açıdan karşı konulamazlığı verir; kökteki parıldama ve ilahî şahitlik boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | Preuve irréfutable, démonstration | Çürütülemez ispat | Mantıksal çıkarım ve olgusal kesinliği ifade eder; bürhanın manevi ve sarsıcı ağırlığını taşımaz. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lalande Vocabulaire technique et critique de la philosophie.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İddiayı temellendirme talebi | Tutarlı, çürütülemez akli ve nakli delil | İnkârcıların ve şirk ehlinin asılsız iddialarına karşı kesin gerekçe getirmelerinin istendiği bağlam; Bakara 2:111, Enbiya 21:24, Neml 27:64, Kasas 28:75. |
| Peygamberlik mucizesi ve ilahî işaret | Göz kamaştırıcı ve inkâr edilemez ontolojik ayet | Hz. Musa'ya Firavun ve kavmine karşı verilen iki büyük olağanüstü hüccet ve mucize; Kasas 28:32. |
| Kalbe inen ilahî basiret ve kesin koruma | Günaha düşmeyi engelleyen manevi kesinlik ve ilahî şahitlik | Hz. Yusuf'un harama yönelmekten Rabbinin apaçık bürhanını görerek korunması bağlamı; Yusuf 12:24. |
| Bütün insanlığa indirilen evrensel hakikat ve nur | Peygamber ve vahyin bizzat kendisi | İnsanlara rablerinden gelen açık hidayet, sarsıcı gerçek ve aydınlatıcı delil; Nisa 4:174. |
| Hesaba çekilme anında geçersizleşen iddia | Yanında hiçbir geçerli kanıt bulunmayan bâtıl inanç | İnsanın Allah ile beraber başka bir ilaha kanıtsızca yalvarmasının kınandığı yer; Mü'minun 23:117. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bilgi teorisi ve uluhiyet ispatı | Kıyas-ı bürhânî; zan ve zayıf önermelerden arınmış, zorunlu (zarûrî) ve kesin öncüllerle kurulan kesin bilgi vasıtası. | Şüphenin zıddı olan kat'î ve yakînî bilgi düzeyine yoğunlaşmıştır. |
| Fıkıh | Hukuk muhakemesi ve ispat teorisi | Hâkimin hükmüne esas teşkil eden kesin şahitlik, belge ve karinelerin bağlayıcılığı. | Şüpheyi defeden ve mülkiyet veya sorumluluğu sabitleyen bağlayıcı delil. |
| Tefsir | Mu'cize ve vahiy epistemolojisi | Ayetlerde geçen bürhanın mahiyeti; aklın zorunlu kabulleri, peygamber mucizeleri ve kalbi koruyan ilahî basiret. | Vahyin akıl dışı değil, akla en üst düzeyde meydan okuyan kesinliği. |
| Hadis | Amel-iman ilişkisi | Sadakanın imanın doğruluğuna ve samimiyetine şahitlik eden sarsılmaz bir alamet oluşu. | İçsel inancın ameli olarak dışa vurulan berrak ve tartışmasız ispatı. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İnanç ve itikadın temellendirilmesi | Taklidi yıkan kesin yakîn | İmanı zandan ve körü körüne tabi olmaktan korumak | Dinin temeli sorgusuz kabule değil, kalbi ve aklı tatmin eden açık bürhana dayanır. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Yanlışlanamaz kesin kanıtlama ilkesi | Hipotezi veya iddiayı kesin delille doğrulayıp şüpheyi elemek | Bilimsel doğrulama ve mantıksal tutarlılığın en üst ispat düzeyidir. | Kesin |
| Siyasi | Yönetim meşruiyeti ve iddia sahipliği | Hak iddiasında delil getirme zorunluluğu | Keyfî otoriteyi ve despotik dayatmaları engellemek | Otorite kuru güçle değil, getirdiği meşru ve bürhânî gerekçelerle hesap verir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, ticaret ve mali iddialar | İktisadi hakkın tescili ve ispatı | Anlaşmazlıklarda tarafların haksız kazanç ve iddialarını bertaraf etmek | Sözleşmeler ve hak talepleri açık, şüphesiz bürhan ve belgelerle korunur. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Matematiksel aksiyomatik ispat (Formal proof) | Bir teoremin doğruluğunu, aksiyomlardan ve mantık kurallarından hareketle şüpheye yer bırakmayacak biçimde türetme hareketi. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Yargısal kesin delil ilkesi (Standard of proof beyond a reasonable doubt) | Hukukta bir suçun veya hakkın, makul hiçbir şüphe bırakmayacak şekilde ispatlanarak kesin hükme bağlanması ilkesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Bürhanı sadece Aristo mantığındaki beş sanattan biri olan biçimsel kıyas formuna indirgemek ve Kur'an'ın bu kavramla sunduğu canlı, ahlaki ve ontolojik boyutu göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bürhan sadece zihinsel bir kıyas değil; insanın fıtratını sarsan, mucizeyle gözleri kamaştıran, kalbe haram karşısında direnç veren ilahî nur ve bizzat peygamberin tebliğidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bürhan kuru bir mantıkçılığa hapsedildiğinde, vahyin insan bilinci üzerindeki dönüştürücü gücü ıskalanır; inanç sadece felsefi bir münazaraya dönüşür ve ahlaki kesinlik hissi zayıflar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insanı zanna, ataların körü körüne taklidine ve temelsiz hevalara tabi olmaktan menedip kesin bilgiye davet eden epistemik omurgasını inşa eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Şirk koşanların iddialarını çürüten meydan okuma ayetlerinde, peygamberlerin risaletini teyit eden mucize bağlamlarında ve peygamberlerin ahlaki korunmuşluğunu anlatan kıssalarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinin delilsiz bir dogmatizmden ibaret olduğu iddiasını kökten yıkar; muhataplarını her iddiada delil getirmeye çağırarak (Bakara 2:111) imanı akli ve ahlaki bir sorumluluk zeminine oturtur. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKaranlığı ve bulanıklığı bıçak gibi kesip atan ak kireç parıltısı, göz kamaştırıcı berraklık ve netlik.
- Soyut anlamZihinsel şüpheleri, tereddütleri ve itirazları ortadan kaldıran, hakikati apaçık kılan çürütülemez epistemik ve ahlaki kesinlik.
- Sistematik karşılıkDogmatik veya zannî iddiaları eleyerek bilginin, inancın ve yargının ancak doğrulanabilir kesin hüccetle ayakta durabileceğini gösteren ispat ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde incelenen iddia veya hakikati, bu hakikate dair taşınan içsel aydınlık ve idrak potansiyelini temsil eder. kümeleri zihni ve vicdanı saran şüphe, tereddüt ve zannî tortulardır. Delil kuvveti ve açıklık () sonsuza doğru yöneldiğinde bürhan fonksiyonu (), tüm şüphe kümelerini bütünüyle dışarıda bırakır ve idrak edilen gerçeğin kesinlik olasılığını () tam bire, yani sarsılmaz yakîne ulaştırır.