بقي
ب - ق - ي
KÖK- 21 geçiş
- 21 ayet
- 13 sîga
- 13 sözlük
Bakiyye bir kaptan bir şey boşaltıldıktan sonra dökülmeden içinde kalan şey demektir. Sonraları kullanılan herhangi bir şeyden arta kalanlara bakiye denmiştir. Sonrada ebedi anlamında baki kullanılmıştır. “Vika” kap demektir. İçine eşya konarak saklanır. Böylece oraya konan eşyanın ömrü uzar. Zamanla “ve” harfi “be”ye dönüşmüş, “baki” devamlı, sürekli ve sonu olmayan, ebed anlamları kazanmıştır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بقى
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bakiyye bir kaptan bir şey boşaltıldıktan sonra dökülmeden içinde kalan şey demektir. Sonraları kullanılan herhangi bir şeyden arta kalanlara bakiye denmiştir. Sonrada ebedi anlamında baki kullanılmıştır. “Vika” kap demektir. İçine eşya konarak saklanır. Böylece oraya konan eşyanın ömrü uzar. Zamanla “ve” harfi “be”ye dönüşmüş, “baki” devamlı, sürekli ve sonu olmayan, ebed anlamları kazanmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.614 harfالقاف والباء و"وايء" معهما
ق و ب، و ق ب، ب و ق، ق ب أ، ب ق ي، أ ب ق مستعملات.
قوب: القَوْبُ: أن تقوّب أرضاً، أو حفرة شبه التَّقْوير، تقول: قُبْتُها فانقابت.
وقد قوّبُوا مَتْنَ الأرض، أي: أثروا فيها بمواطئهم ومحلهم، قال:
به عصات الحي قَوَّبْنَ متنه وجرد أثباج الجراثيم حاطبه
والقَوْبُ: أن يُقَوِّبَ الجرب جلد البعير فترى فيه قوباً قد جردت من الوبر، وبه سميت القوباء التي تخرج في جلد الإنسان فتداوى
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR675 harfبَقيَ الشيء يَبْقى بَقَاءً. وكذلك بَقيَ الرجل زماناً طويلاً، أي عاش. وأَبْقَاهُ الله. وبَقيَ من الشيء بَقِيَّةٌ. والباقيةُ، توضع موضع المصدر، قال الله تعالى: "فهل تَرى لهمْ من باقِيَة"، أي بَقاءٍ. وأَبْقَيْتُ على فلان، إذا أَرْعَيْتَ عليه ورَحِمْتَهُ. يقال: لا أَبْقَى الله عليك إن أَبْقَيْتَ عَلَيَّ. والاسم منه البُقْيا. قال الشاعر:
فما بُقْيا عَلَيَّ تَرَكْتُمانـيولكنْ خِفْتُما صَرَدَ النِبالِ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.223 harfباب القاف والباء
قوب ، قبا ، قأب ، بقي ، وقب ، وبق ، أبق ، بوق .
قبا : رَوى شمر بإِسنادٍ له عن عطاء أنّه قال : يُكره أن يَدخل المعتكف قَبْواً مَقْبُوّاً . قيل له : فأَيْنَ يُحْدِث ؟ قال : في الشِّعَابِ . قيل : فقعود المسجد ؟ فقال : إنَّ المسجد ليس كذلك .
قال شمر : قال ابن شميل : قَبَوْتُ البِناء ،
أي : رَفَعْتُه .
قال : والسماء مَقْبُوَّةٌ ، أي : مرفوعة .
قال : ولا يقال : مَقْبُوَّةٌ من القُبَّة
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR12.348 harf(باب الباء والقاف وما يثلثهما في الثلاثي)
(بقل) الباء والقاف واللام أصلٌ واحد، وهو مِن النّباتِ، وإليه ترجعُ فُروعُ الباب كلِّه.
قال الخليل: البَقْل من النّبات ما ليس بشَجرٍ دِقٍّ ولا جِلٍّ. وفَرَقَ ما بين البَقْلِ ودِقِّ الشَّجر بغِلَظ العُود وجِلَّتِه، فإنَّ الأمطارَ والرِّياحَ لا تكسِرُ عِيدانَها، تراها قائمةً أُكلَ ما أُكِلَ وبَقِيَ ما بَقِيَ. قال الخليل: ابتَقَل القَومُ إذا رَعَوا البقْلَ،
(باب الباء والقاف وما يثلثهما في الثلاثي) (بقل) الباء والقاف واللام أصلٌ واحد، وهو مِن النّباتِ، وإليه ترجعُ فُروعُ الباب كلِّه. قال الخليل: البَقْل من النّبات ما ليس بشَجرٍ دِقٍّ ولا جِلٍّ. وفَرَقَ ما بين البَقْلِ ودِقِّ الشَّجر بغِلَظ العُود وجِلَّتِه، فإنَّ الأمطارَ والرِّياحَ لا تكسِرُ عِيدانَها، تراها قائمةً أُكلَ ما أُكِلَ وبَقِيَ ما بَقِيَ. قال الخليل: ابتَقَل القَومُ إذا رَعَوا البقْلَ، والإبِلُ تَبْتقِل وتَتَبقَّل تأكل البَقْل. قال أبو النَّجْم: * تَبَقَّلَتْ في أوَّلِ التَّبَقُّلِ([1]) * قال الخليل: أَبقَلَتِ الأرضُ وبَقَلت، إذا أنبتت البَقْل، فهي مُبْقِلة. والمَبْقَلَةُ والبَقَّالة ذاتُ البَقْل. قال أبو الطَّمَحان في مكانٍ باقلٍ: تَرَبَّعَ أعْلَى عَرْعَرٍ فَنِهاءَهُ *** فأسرابَ مَوْلِيِّ الأسِرَّةِ باقِلِ([2])قال الفَرّاء: أرضٌ بَقِلَةٌ وبَقِيلةٌ([3])، أي كثيرة البَقْل. قال الشيباني: بَقَلَ الحِمارُ إذا أكل البَقْل يَبْقُل. قال بعضهم: أبقَلَ المكانُ ذو الرِّمْث. ثم يقولون باقِلٌ، ولا نعلمهم [يقولون] بَقَل المكانُ، يُجرُونَها مُجْرَى أَعْشَبَ البلدُ فهو عاشِب، وأوْرَسَ الرِّمْثُ فهو وَارِس. قال أبو زياد: البَقْل اسمٌ لكلِّ ما ينبت أوّلاً. ومنه قيل لوجه الغُلام أَوّلَ ما ينبُت: قد بَقَل يَبْقُل بُقُولاً وبَقْلاً. وبَقَلَ نابُ البَعير، أي طَلَع. قال الشيبانيّ: ولا يسمَّى الخَلاَ بَقْلاً إلا إذا كان رَطْباً. قال الخليل: الباقل ما يخرُج في أعراض الشجر، إذا دنَتْ* أيّامُ الربيع وجَرَى فيها الماء رأيت في أعراضِها شِبْه أعيُن الجَرَاد قبل أن يَستبِينَ وَرقُه، فذلك الباقِل. وقد أبقَل الشّجَر. ويقال عِند ذلك: صار الشّجَرُ بَقْلةً واحدةً. قال أبو زيد: يقال للرِّمْثِ أوّل ما ينبُتُ باقِل، وذلك إذا ضربَهُ المطرُ حتى ترى في أفنانِهِ مثلَ رؤوس النَّمْل، وهو خير ما يكون، ثم يكون حانِطاً، ثم وارِساً، فإذا جازَ ذلك فَسَدَ وانتهتْ عنه الإبِل. فأما باقلٌ فرَجُلٌ ضُرِبَ به المَثَلُ في العِيِّ. (بقم) الباء والقاف والميم]..............([4]) وقد ذكر أن البُقامة الرّجُل الضعيف. قال: والبُقامة ما يَسقُطُ من الصُّوف إذا طرق. وذكر الآخر أنّ البِقَمّ الأكُول الرّغيب. وما هذا عندي بشيء فإنّ صحّ فعله أنْ يكون إتباعاً للهقمّ، يقال للأكولِ هِقَمٌّ بِقَمٌّ والذي ذكره الكسائيُّ مِن قولهم أراد أن يتكلَّمَ فتَبَقَّم إذا أُرتِجَ عليه، فإنْ كان صحيحاً فإنما هو تبكّم، ثم أُقِيمت القافُ مُقام الكاف. وأمّا البَقَّمُ فإنّ النّحوييّن يُنكِرونه ويأبَوْن أن يكونَ عربيّاً. وقال الكسائيّ: البَقَّمُ صِبْغٌ أحمر. قال: * كمِرْجَلِ الصَّبَّاغِ جَاشَ بَقَّمُهْ([5]) * وأنشد آخر: * نَفِيّ قَطْرٍ مثل لَونِ البَقّمِ * ومعنى الباب ما ذكرتُه أوّلاً. (بقي) الباء والقاف والياء أصلٌ واحد، وهو الدّوام. قال الخليل: يقال بقِيَ الشيءُ يبقى بَقاءً، وهو ضدّ الفناء. قال: ولغةُ طيٍّ بَقَى يَبْقَى، وكذلك لغَتُهم في كلِّ مكسورٍ ما قبلَها، يجعلونها ألِفاً، نحو بَقَى ورَضا([6]). وإنما فعَلُوا ذلك لأنّهم يكرهونَ اجتماعَ الكسرةِ والياءِ، فيفتحون ما قَبْلَ الياء، فتنقلِبُ الياءُ ألِفاً، ويقولون في جارية جَارَاة، وفي بانِية باناة، وفي ناصية ناصاة. قال: وما صَدَّ عَنِّي خالدٌ من بَقِيَّةٍ *** ولكنْ أَتَتْ دُوني الأُسودُ الهَواصِرُ يريد بالبَقِيّة هاهنا البُقْيا عليه. ويقول العرب: نشَدْتُكَ اللهَ والبُقيَا. وربما قالوا البَقْوَى. قال الخليل: استبقَيْتُ فلاناً، وذلك أن تعفُوَ عن زَلَلِهِ فَتسْتَبْقِيَ مودَّتَه. قال النابغة: فَلَسْتَ بمُسْتَبْق أخاً لا تَلُمُّهُ *** على شَعَثٍ أَيُّ الرِّجالِ المُهذَّبُ([7])ويقول العرب: هو يَبْقِي الشيءَ بِبصَرِه إذا كان ينظُر إليه ويرصُدُه. قال الكميت: ظَلَّتْ وظَلَّ عَذُوباً فوقَ رابِيَةٍ *** تَبْقِيهِ بالأَعيُنِ المَحْرُومةِ العُذُبِ([8])يصف الحمار أنّه أرادَ أنْ يَرِدَ بأُتُنِهِ فوق رابيةٍ، وانتظَرَ غُروبَ الشمس. وكذلك بات فلان يَبْقِي البَرْقَ إذا صار ينظُرُ إليه أيْنَ يَلْمَع. قال الفزاريّ: قد هاجَني الليلةَ بَرْقٌ لامِعُ *** فبِتُّ أَبقِيهِ وطَرْفِي هامِعُ قال ابن السّكّيت: بَقَيْتُ فلاناً أَبْقِيه، إذا رعَيْتَه وانتظرته. ويقال ابْقِ لي الأذَانَ، أي ارقُبْه لي. وأنشد: فما زلتُ أَبقِي الظُّعْنَ حتى كأنها *** أَوَاقِي سَدىً تغتالُهنَّ الحَوائِكُ([9])ومن ذلك حديثُ مُعاذٍ رضي الله عنه: بَقَيْنا رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم"، يريد انتَظَرْناه. وهذا يرجِعُ إلى الأصل الأول؛ لأنّ الانتظارَ بعضُ الثَّبات والدَّوام. (بقر) الباء والقاف والراء]([10]) أصلانِ، وربما جمع ناسٌ بينهما وزعموا أنه أصلٌ واحد، وذلك البقر. والأصلُ الثاني التوسُّع في الشيء وفَتْح الشيء. فأمّا البقر فجماعة البقَرة([11])، وجمعُها أيضاً البَقير والباقر، كقولك حَمِير وضَئِين. قال: * يكسَعْنَ أذنابَ البَقِير الكُنَّسِ * وقال في الباقر: وما ذَنْبُه أنْ عافت الماءَ باقِرٌ *** وما إنْ تَعَافُ الماءَ إلاّ ليُضرَبا([12])والباقر مثل الجامل في الجمال. قال أبو عبيدة: يقال للذّكر أيضاً بقَرةٌ، كما يقال للدّيك دَجاجة. قال الأصمعيُّ: يقال رأيتُ لبني فُلانٍ بَقَراً وبَقيراً وباقراً وباقُورة. قال: وأُبْقُور مثل أُمْعوز. قال: وأنشَدَني ابنُ [أبي([13])] طرفة: فسكَّنْتُهُمْ بالقَولِ حَتّى كأنّهُمْ *** بَوَاقِرُ جُلْحٌ أسْكَنَتْها المرَاتِعُ([14])قال: والبواقِر جمعٌ* لا واحِدَ لها، ويجوز أن يكون جمعَ باقرة. قال: والبقير لا واحِدَ لـه، وهو جمعٌ مثل الضَّئِين والشَّوِيِّ([15]). ويقال بَقِرَ الرَّجُلُ إذا نَظَرَ إلى بقرٍ كثير مفاجأةً فذهَبَ عَقْلُه. وممّا حُمِل على هذا الباب قولُهم في العِيال البقَرةُ، يقال جاءَ فلانٌ يَسُوقُ بَقَرةً، أي عيالاً كثيراً. وقال يونس: البقَرة المرأة. وأمّا الأصل الثّاني فالتبقُّر التوسُّع والتفتُّح، من بَقَرْتُ البَطْنَ. قال الأصمعيّ: تبقّر فلان في ماله أي أفْسَدَه. وإليه يُذْهَب في حديثه صلى الله عليه وسلم: "أنّه نَهَى عن التَّبقُّر في الأهل والمال([16])". قال الأصمعي: يقال ناقةٌ بَقِيرٌ، للتي يُبقَر بَطْنُها عن ولدِها. وفتنة باقِرةٌ كداء البطن([17]). والمُهْرُ البَقِير الذي تَموتُ أُمُّه قبل النِّتاج فيُبقَر بطنُها فيُستَخْرَج. قال أبو حاتم للمُهْرِ إذا خرج مِنْ بَطْن أُمّه وهو في السَّلا والماسكة، فيقع بالأرض جسدُه: هو بَقيرٌ، وضدّه السَّليل. ومن هذا الباب قولهم: بقّروا ما حَوْلَهم، أي حَفَروا؛ يقال: كم بقّرْتُمْ لفَسيلِكم. والبُقَّيْرَى لُعبةٌ لهم، يُدَقْدِقون داراتٍ مثلَ مَواقع الحوافر. وقال طفيل: ومِلْنَ فما تَنْفَكُّ حَوْلَ مُتالعٍ *** لها مِثْلَ آثارِ المبقِّرِ مَلْعَبُ([18])ومنه قول الخُضْريّ: نِيطَ بِحِقْوَيْها جَمِيشٌ أَقْمَرُ *** جَهْمٌ كَبقَّارِ الْوَليدِ أَشْعَرُ([19])فهذا الأصل الثاني. ومَن جَمع بينهما ذهب إلى أنّ البقَر سُمِّيت لأنّها تَبْقُر الأرضَ، وليس ذلك بشيء. ومما شذَّ عن الباب قولهم بَيْقَر، إذا هاجَرَ من أرضٍ إلى أرض. ويقال بَيْقَرَ إذا تعرّض للهَلَكة. ويُنْشَد قولُ امرئ القيس: ألا هل أتاها والحوادثُ جَمّةٌ *** بأنَّ امرأَ القيسِ بنَ تَمْلِكَ بَيْقَرَا([20])ويقال بيقَرَ، أي أتى أرضَ العِراق. ويقال أيضاً بيقَرَ، إذا عَدَا مُنَكِّساً رأسَه ضَعْفاً. قال: * كما بيقَرَ مَنْ يَمْشِي إلى الجَلْسَدِ([21]) * وقال ابنُ الأعرابيّ: بَيْقَر سَاقَ نَفْسَهُ([22]). وإلى بعض ما مَضَى يرجع البقَّار، وهو موضع. قال النابغة: سَهِكِينَ مِنْ صَدَأ الحديدِ كأنَّهمْ *** تَحْتَ السَّنَوَّرِ جِنّةُ البَقّارِ([23])وبقر: اسم كثيب. قال: تَنْفِي الطوارفَ عنه دِعْصَتا بَقَرٍ *** ويَافِعٌ من فِرِنْدادَينِ مَلْمُومُ([24]) (بقع) الباء والقاف والعين أصلٌ واحدٌ ترجع إليه فروعُها كلُّها، وإنْ كان في بعضِها بُعْدٌ فالجنسُ واحد، وهو مخالَفةُ الألوانِ بعضِها بعضاً، وذلك مثلُ الغُرابِ الأبقع، وهو الأسودُ في صَدْرِهِ بياضٌ. يُقال غرابٌ أبقَعُ، وكلبٌ أبقع وقال بعضُهم للحجَّاج في خيلِ ابنِ الأشْعَث: رأيتُ قوماً بُقْعاً. قال: ما البقع؟ قال: رقَّعوا ثيابَهم من سوء الحال. وفي الحديث([25]): "يُوشِكُ أن يُسْتَعْمَلَ عليكم بُقعْانُ أهل الشَّام". قال أبو عُبيدٍ: الرُّوم والصَّقالبة، وقَصَد باللَّفظ البَيَاض. قال الخليل: البُقْعة قِطعةٌ من الأرضِ على غير هيئةِ التي إلى جَنْبها، وجمعها بِقاعٌ وبُقَعٌ. أبو زَيد: هي البَقْعةُ أيضاً بفتح الباء([26]). أبو عُبَيدةَ: الأبقع من الخيل الذي يكون في جَسَده بُقَعٌ متفرِّقة مخالفةٌ للونه. قال أبو حنيفة: البَقْعاء من الأرَضِينَ التي يُصيبُ بعضَها المطرُ ولم يُصب البَعْضَ. وكذلك مُبَقَّعَةٌ، يقال أرضٌ بَقِعَةٌ إذا كان فيها بُقَعٌ من نبتٍ، وقيل هي الجَرِدَة([27]) التي لا شَيء فيها، والأوّلُ أصحّ. ابنُ الأعرابيّ: البَقْعاء من الأرض المَعْزَاءُ ذاتُ الحَصَى والحِجارة. قال الخليل: البَقيع من الأرض مَوضع فيه أَرُومُ شَجرٍ من ضُروبٍ شتَّى. وبه سُمِّي بَقيع الغَرقَد بالمدينة. أبو زَيد: كلُّ جوٍّ من الأرضِ وناحيةٍ بقيع. قال: ورُبَّ بقيعٍ لو هَتَفْتُ بجَوِّهِ *** أتاني كريمٌ يُنْغِض الرأس مُغْضِياً([28])وفي المثل: "نَجّى حِماراً بالبَقيع سِمَنُه". والباقعة: الداهية. يقال بقعتهم باقعةٌ، أي داهية، وذلك أنّه أَمْرٌ يَلْصَق حتّى [يذهب] أثره. قال ابنُ الأعرابيّ*: سنةٌ بقعاءُ، أي مُجدِبَة. قال أبو عبيدة: بنو البَقْعاءِ بنو هاربةَ بن ذُبيان، وأمُّهم البَقْعاء بنتُ سلامان ابنِ ذُبيان([29]). ولهم يقول بشر([30]): ولم نَهْلِكْ لمُرَّة إذْ تَوَلّوا *** فسارُوا سَيْرَ هاربةٍ فغَارُوا قال أبو المنذر([31]): يقال لهاربةَ "البَقْعاء"، وهم قليلٌ. قال: "ولم أرَ هاربِيّاً قطّ". وفيهم يقول الحُصين بن حُمَام: وهاربةُ البَقْعاءِ أصبَحَ جَمْعُها *** أمامَ جُموعِ الناسِ جمعاً مقدّما([32]) وقال بعضهم: بقعاء قريةٌ من قرى اليمامة. قال: ولكن قَدْ أتَاني أنَّ يحيَى *** يقال عليه في بَقْعاءَ شَرُّ([33])فقلتُ لـه تجنَّبْ كلَّ شيءٍٍ *** يُعابُ عليكَ إنَّ الحُرَّ حُرُّ قال ابن السّكّيت: يقال بُقِعَ فُلانٌ بكلام سَوْءٍ، أي رُمِيَ. وهو في الأصل الذي ذكرناه. فأما قولهم: ابْتُقِع لَونُه، فيجوز أن يكونَ من هذا، ويجوز أن يكونَ من باب الإبدال؛ لأنّهم يقولون امتُقِعَ لونُه. قال الكسائي: إذا تغيَّر اللّونُ من حُزْنٍ يصيبُ صاحبَه أو فزَعٍ قيل ابتُقِع. قال ابنُ الأعرابيّ: يقال لا أدري أين سَقَع وبَقَع، أي أين ذهب. قال غيره: يقال بَقَع في الأرض بُقُوعاً، إذا خَفِي فذَهَبَ أثَرُه. قال بعضُ الأعراب: البقعة([34]) من الرجال ذُو الكلامِ الكثير الذاهبِ في غيرِ مَذْهبه، وهو الذي يَرْمِي بالكلام لم يُعلَمْ له أَوّلٌ ولا آخِرٌ. قال بعضهم: بقَعَ الرّجُلَ إذا حلَف لـه حَلِفاً. وعامٌ أبقَعُ وأربَدُ، إذا لم يكن فيه مَطَرٌ. --------------ــــ ([1]) البيت في اللسان (بقل 65). ([2]) النهاء: جمع نهى، بالكسر، وهو الغدير. وفي الأصل: "فنهاه" صوابه من المخصص (10: 174) حيث أنشد البيت وذكر أنه في صفة ثور. ([3])في الأصل: "بقيلة وبقيلة"، وانظر اللسان (بقل 64) ([4]) عنوان هذه المادة ساقط من الأصل، كما سقط من أولها. ولم يشر إلى هذا السقط ببياض في الأصل، بل الكلام متصل فيه. ([5]) البيت للعجاج في ديوانه 64 واللسان (بقم) والجمهرة (1: 322). وقبله: * يجيش من بين تراقيه دمه * ([6]) في الأصل: "وبضا"، تحريف. ([7]) الرواية في الديوان 14 واللسان (18: 87): "ولست". ([8]) العذب: جمع عذوب، بالفتح، وهو الذي لا يأكل ولا يشرب. وفي الأصل: "وظل عذوناً" تحريف. ([9]) هو للكميت، أو لكثير، كما في اللسان (18: 87). ([10]) ليست في الأصل، وأثبتها اعتماداً على أسلوب ابن فارس. ([11]) في الأصل: "كجماعة البقرة". ([12]) البيت للأعشى في ديوانه: 9 والحيوان (1: 19). ([13]) التكملة من اللسان (3: 248/ 5: 139) حيث أنشد البيت. والبيت لقيس بن عيزارة الهذلي، كما في اللسان (3: 248) وشرح السكري لأشعار الهذليين 148 ومخطوطة الشنقيطي من الهذليين 116. وقبل البيت كما في الديوان: وقالوا عدو مسرف في دمائكم *** وهاج لأعراض العشيرة قاطع ([14]) في الأصل: "الموانع" صوابه في اللسان. وأنشده في (3: 248) برواية: "فسكنتهم بالمال". ([15]) الشوي جمع شاة. انظر اللسان (19: 180). ([16]) ويذهب أيضاً إلى أن التبقر في هذا الحديث بمعنى الكثرة والسعة. ([17]) في اللسان: "قال أبو عبيد: ومن هذا حديث أبي موسى، حين أقبلت الفتنة بعد مقتل عثمان رضي الله عنه فقال: إن هذه الفتنة باقرة كداء البطن، لا يدرى أنى يؤتى لـه. إنما أراد أنها مفسدة للدين، ومفرقة بين الناس، ومشتتة أمورهم". ([18]) البيت في ديوانه 22 واللسان (5: 142) برواية: "أبنت فما تنفك". ([19]) البيتان في اللسان (5: 142). والجميش: المحلوق. ([20]) اللسان (5: 141). ([21]) البيت للمثقب العبدي، أو عدي بن الرقاع، كما في اللسان (جلسد). ونسب إلى المثقب أو عدي بن وداع كما في اللسان (بقر). وعدي بن وداع ذكره المرزباني في معجمه 252. والجلسد: صنم. والبيت بتمامه: فبات يجتاب شقارى كما *** بيقر من يمشي إلى الجلسد ([22]) ساق نفسه، أي صار في حال الموت والنزاع. وفي الأصل: "شان نفسه" تحريف. وانظر اللسان (سوق). وفي اللسان (بقر) أي يبقر بمعنى هلك، وبمعنى مات. ([23]) ديوان النابغة 35. ورواه في معجم البلدان (بقار): "قنة البقار". "وقال قنة البقار جبل لبني أسد". وانظر الحيوان (6: 189) واللسان (6: 47/ 12: 330) والكامل 212-316 ليبسك. وسيأتي في (سهك). ([24]) البيت لذي الرمة في ديوانه 571 ومعجم البلدان (369) واللسان (يفع). وعجزه في اللسان (فرند). والطوارف: العيون. وفي الأصل: "الطوارق" محرف. والفرندادان جبلان بناحية الدهناء، يقال بدالين، وبدال ثم ذال معجمة، وقد دفن ذو الرمة في أحدهما تنفيذاً لوصيته. انظر لذلك معجم البلدان واللسان (فرند). وذكر ابن منظور أن ذا الرمة ثنى الفرنداد ضرورة. ([25]) هو من كلام أبي هريرة، وفي اللسان (بقع). ([26]) في اللسان: "والضم أعلى". ([27]) الجردة: التي لا نبات بها. وفي الأصل: "الجرادة" تحريف. ([28])أنغض رأسه: حركه. وفي الأصل: "ينفض الرأس". ([29]) انظر لهاربة البقعاء المفضليات (1: 65/ 2: 142) ومعجم البلدان (الهاربية). ([30])بشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 142). ([31]) هو أبو المنذر هشام بن محمد بن السائب الكلبي النسابة المتوفى سنة 204. وانظر معجم البلدان (الهاربية). ([32]) انظر المفضليات (1: 65). ([33]) البيتان لمخيس بن أرطاة الأعرجي، من أبيات في معجم البلدان (2: 251) يقولها لرجل من بني حنيفة يقال له يحيى . والبيت الأول بدون نسبة في اللسان (9: 366). ([34]) لم أجد لهذه الكلمة ضبطا ولا ذكرا فيما لدي من المعاجم، وظني أنها بضم الباء وفتح القاف.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.215 harf- البقاء: ثبات الشيء على حاله الأولى، وهو يضاد الفناء، وقد بقي بقاء، وقيل: بقى (وهي لغة بلحرث بن كعب) في الماضي يضاد الفناء، وقد بقي، وفي الحديث: (بقينا رسول الله) (الحديث عن معاذ بن جبل قال: بقينا رسول الله صلى الله عليه وسلم في صلاة العتمة فتأخر، حتى ظن الظان أنه ليس بخارج والقائل منا يقول: صلى، فإنا لكذلك حتى خرج النبي صلى الله عليه وسلم فقالوا له كما قالوا، فقال: (أعتموا هذه الصلاة، فإنكم قد
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.257 harfب ق ي
ما بقيت منهم باقية ولا وقتهم من الله واقية.
وما لفلان مبقى أي بقاء.
وأين للإنسان المبقى وأين للناس المباقي وعليهم بواقي الخراج.
واستبقى الأمير الجاني واستحياه إذا عفا عنه فلم يقتله.
واستبقى أخاه إذا عفا عن زلله لتبقى مودته.
قال النابغة: ولست بمستبق أخـاً لا تلمسـه على شعث أي الرجال المهذب وتبقـاه بمعنى استبقاه.
وفي مثل: " لا ينفعك من زاد تبق ولا مما هو واقع توق
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.502 harfفي أَسماء الله الحسنى الباقي: هو الذي لا ينتهي تقدير وجوده في الإستقبال إلى آخر ينتهي إليه، ويعبر عنه بأَنه أَبديّ الوجود. والبَقاء: ضدّ الفَناء، بَقِيَ الشيءُ يَبْقَى بَقاءً وبَقَى بَقْياً، الأَخيرةُ لغة بلحرث بن كعب، وأَبقاه وبَقَّاه وتَبَقَّاه واسْتَبْقاه، والاسم البَقْيَا والبُقْيَا. قال ابن سيده: وأَرى ثعلباً قد حكى البُقْوَى، بالواو وضم الباء. والبَقْوَى والبَقْيا: إسمان يوضعان موضع
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR562 harf* ب ق ي * * بَقِيَ * الشيء بالكسر * بَقَاءً * وكذا * بَقِيَ * الرجل زمانا طويلا أي عاش و * أبْقَاهُ * الله و * بَقِي * من الشيء * بَقِيَّةٌ * و * البَاقِيَةُ * توضع موضع المصدر قال الله تعالى ﴿فهل ترى لهم من باقية﴾ أي من بقاء و * أبْقَى * على فلان إذا أرعى عليه ورحمه يقال لا أبقى الله عليك إن أبقيت علي وفي الحديث ﴿* بَقَيْنَا * رسول الله ]ص[﴾ بفتح القاف أي انتظرناه و * بَقّاهُ تَبقِيةً * و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.032 harfMadde başı: بقى: ( ى ( *!بَقِيَ *!يَبْقَى *!بَقاءً ) ، كرَضِيَ يَرْضَى .
قالَ شيْخُنا : قضيته أنَّه
كضَرِبَ ، ولا قائِلَ به ، بل المَعْروفُ أنَّه كرَضِيَ .
( *!وبَقَى *!بَقْياً ) ، وهذه لُغَةُ بلحارِثِ بنِ كَعْبٍ .
وقالَ شَيْخُنا : هي لُغَةُ طيِّيءٍ .
وفي الصِّحاحِ : وطيِّىءُ تقولُ *!بَقَا *!وبَقَتْ مَكَان بَقِيَ *!وبَقِيَتْ ، وكَذلِكَ أَخَواتها مِنَ المُعْتَلِّ .
( ضِدُّ فَنِيَ ) .
قالَ الرَّاغبُ :
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR15.766 harfMadde başı: بقىبَقِيَ
1 بَقِيَ بق بقى بقي بقيي قياء aor. يَبْقَى, inf. n. بَقَآءٌ (JK, S, Msb, K) and بَاقِيَةٌ; (Msb; [but see this latter below;]) [and accord. to the CK, بَقًى and بَقْىٌ; but this is a mistake; وَبَقَى و بَقْيًا being there erroneously put for بَقَى بَقْيًا, explained by what here follows;] and بَقَى, [by some written بَقَا,] (JK, S, Msb, K,) aor. as above, (JK,) inf. n. بَقْىٌ, (K,) of the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR817 harfبَقَى
بَقَى I ( n. ac. بَقْي 1 ),
a. see preceding root & see infra.
بَقِيَ
بَقِيَ A ( n. ac. بَقآء [ 22A ] ),
a. Remained, continued, lasted; survived, lived long.
بَقَّيَ
بَقَّيَ II ,
a. Made to remain, last; left over.
b. [ 'Ala ], Spared, pardoned.
أَبْقَيَ
أَبْقَيَ IV ,
a. see II .
تَبَقَّيَ
تَبَقَّيَ V ,
a. Remained, lasted &c.
b. see X (b) .
اِسْتَبْقَيَ
اِسْتَبْقَيَ X ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR23.131 harfبقي
بَقِيَ - يَبْقَى - بَاقي - بَاقِيْن - أَبْقى - بَاقِيَة - بَاقِيات - بَقِيّ - بَقِيَّة - أَبْقَى - يُبْقِي
بَقِيَ - يَبْقَى + الكائن أو الشيء: ضد نفذ وفني: يستمر في الوجود في مكانه بعد فناء ونفاذ جميع من معه: يأتي عامل ضار ومفني ومهلك على مجموعة من الأشياء، فيدمر ويهلك ويفني جزءاً منها، ولكنه لا يفني ولا يُهْلِك ولا يُدَمِّر جزءاً آخر
Sîgalar(13)
- وَأَبْقَىVe daha kalıcı(وَأَفْعَلُ)×7
- الْبَاقِينَBaki kalanlar(الْفَاعِلِينَ)×2
- وَالْبَاقِيَاتُVe baki kalanlar(وَالْفَاعِلَاتُ)×2
- أَبْقَىBakiye bıraktı(أَفْعَلَ)×1
- بَاقٍBaki kalan(فَاعِلٌ)×1
- بَاقِيَةًBaki kalan(فَاعِلَةً)×1
- بَاقِيَةٍBaki kalan(فَاعِلَةٍ)×1
- بَقِيَBaki kaldı(فَعِلَ)×1
- بَقِيَّةٍBaki kalıcı(فَعِيلَةٍ)×1
- بَقِيَّةُBaki kalıcı(فَعِيلَةُ)×1
Mücavir kökler24 mücavir (113 toplam)
- خير
8 ortak ayet · Hayr : At sürüsü demektir
- عند
5 ortak ayet · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
- دنو
4 ortak ayet · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
- متع
3 ortak ayet · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
- حيي
4 ortak ayet · Uyanık yılan demektir
- ثوب
2 ortak ayet · Sevb dış elbise demektir
- ربب
8 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- زين
2 ortak ayet · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
- وذر
2 ortak ayet · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
- أمن
7 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- سحر
2 ortak ayet · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
- شدد
2 ortak ayet · Sicim bağıdır
Geçtiği ayetler(21)
… وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى
Ve daha kalıcıDedi ki: Ben size izin vermeden mi O’na inandınız? Doğrusu o size büyü öğreten büyüğünüzdür. Öyleyse ben de ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama olarak keseceğim ve sizi hurma kütüklerine asacağım. O zaman hangimizin azabının daha çetin ve devamlı olduğunu bileceksiniz.
إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى
Ve daha kalıcıDoğrusu biz, hatalarımızı ve bize zorla yaptırdığın büyüyü bağışlaması için Rabbımıza iman ettik. Allah’ın vereceği mükafat daha hayırlı ve daha devamlıdır.
وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى
Ve daha kalıcıİşte israf edenleri, Rabbının ayetlerine inanmayanları böylece cezalandıracağız. Hem ahiretin azabı daha çetin ve daha süreklidir.
وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى
Ve daha kalıcıOnlardan bazılarına; denemek için verdiğimiz dünya hayatının süsüne gözlerini dikme. Rabbının rızkı daha hayırlı ve daha devamlıdır.
وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلَا تَعْقِلُونَ
Ve daha kalıcıSize verilen herhangi bir şey; dünya hayatının bir geçimliği ve süsüdür. Allah katında olan ise daha hayırlı ve devamlıdır. Hala akletmez misiniz
فَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ
Ve daha kalıcıSize verilen herhangi bir şey, yalnızca dünya hayatının bir geçimliliğidir. Allah katında olan ise, hem daha hayırlı, hem de daha bakidir. Bu; iman edenler ve Rabblarına tevekkül edenler içindir.
وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى
Ve daha kalıcıHalbuki ahiret, daha hayırlı ve daha bakidir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بقي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nakıs (lâmü'l-fiili yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خلد, دوم, ثبت, وفر |
| Zıt Kök | فني |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin zeval bulmayıp ilk hâli üzere varlığını sürdürmesi, tükenişten arta kalması |
| Çekirdek Özet 2 | Geçici dünya metaına karşı ahiretin, ilahi zatın ve salih amellerin kalıcılığı ve üstünlüğü |
| Çekirdek Özet 3 | Tükenen ve eksilen varlık düzeninde değerin ancak ontolojik ve ahlaki süreklilikle tescil edilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt geride kalan tortu veya parça anlamına indirgenerek ilahi ve ahlaki ebediyet boyutunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بق | Yarma, açığa çıkarma, yayılma ve beliren izi koruma; بقر kökünde toprağı veya karnı yarma, بقع kökünde zeminde beliren farklı renk ve iz, بقل kökünde toprağı yarıp çıkan yeşillik anlamında görülür. | ي | Çekirdeğin yarma ve açığa çıkma hareketine esneklik ve zamansal uzanım katarak beliren durumun yok olmayıp hâli üzere sürmesi ve arta kalması anlamını oluşturur. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | İçeride tutma, barındırma, koruma ve dış etkenlere karşı muhafaza etme işlevi. |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Sınır, toplanma, döngüsel sebat ve odaklanma noktası. |
| ي | El ve kol | Eylemin devamı, uzanma, tasarrufun ve etkinin zamana yayılması. |
| بقي | Barınma alanında toplanıp sınırlanarak zamansal olarak uzanma ve dağılmaktan korunma | Dış şartların tüketici etkisine rağmen korunaklı bir merkezde toplanarak yok olmaktan kurtulma ve varlığını ileriye doğru taşıma hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kaptaki sıvı döküldükten veya harcandıktan sonra dipte kalan miktar; helak edici bir afetten veya savaştan sonra sağ kalıp varlığını sürdüren topluluk. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî dostluk hukukunu koruma ve kusurları bağışlayıp cana kıymama bağlamında kökü şöyle kullanır: ولست بمستبق أخا لا تلمه / على شعث أي الرجال المهذب |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde birini gözlemek, yolunu beklemek ve korumak anlamında kullanılmıştır; nitekim Muâz b. Cebel yatsı namazını beklemeyi بقينا رسول الله şeklinde ifade etmiştir. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu’n-Nâbiğa.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde بقي kökü ağırlıklı olarak Güney ve Batı Sami dillerinde korunma, arta kalma, geride durma ve devam etme semantik alanıyla belgelenir. Arapça kökteki temel anlam olan fenanın zıddı olma ve bir şeyin ilk hâli üzere sebat etmesi, klasik Arapçanın kendi iç türetiminde felsefi ve teolojik bir boyut kazanarak mutlak bekā kavramına ulaşmıştır. İbranice ve Aramice katmanında doğrudan aynı kök dizilimi yerine kökle semantik ve fonetik olarak akraba kabul edilen veya türevsel paralellik taşıyan yapılar daha ziyade ayrılma, yarılma veya geri durma bağlamında izlenir; nitekim Proto-Sami ikili tabanı بق fiziksel yarılma ve parçalanmayı gösterirken Arapçada son harfin zayıflamasıyla bu fiziksel hareket yok oluş karşısında direnip kalma ve bakiye bırakma yönünde semantik kaymaya uğramıştır. Kökün Klasik Süryanicede ve Ge'ez dilinde benzer fonetik varyantları geride kalma ve muhafaza edilme anlam dairesinde sınırlı biçimde mevcuttur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بقي | Tüketim, zeval ve yok oluş süreçlerinden sonra geride sabit kalma, canı bağışlama ve gözetleme yönünde gelişen yerli semantik evrim. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami paralelleri | İkili çekirdeğin ayrılma ve açılma imgesinden Arapça ve Güney Sami kolunda korunma ve arta kalma kavramına özelleşmesi. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çeper | Geniş ailede yarılma ve geride kalma kökleriyle fonetik yakınlıklar görülse de doğrudan ortak leksikal miras zayıftır. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بقي | Anlamlı | Süreklilik ve kalıcılık | Tüketimden arta kalan, zeval bulmayan, yok oluşun zıddı olan varlık durumu. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| بيق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel olarak değerlendirilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| قبي | Anlamlı | Toplama ve büzme | Bir şeyi bir araya getirmek, büzmek veya toplamak; parmak uçlarını birleştirmek. | Anlamca ters yönde toparlama bağı; Kur'an'da geçmez. |
| قيب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük sistematiğinde mühmel veya ikincil kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يبق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik yapı gereği Arapçada kök olarak kullanılmaz. | Kur'an'da geçmez. |
| يقب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük kayıtlarında bağımsız müsta'mel kök olarak yer almaz. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بقي | Merkez | Kalıcılık ve arta kalma | Yok edici unsurların akışı karşısında özünü kaybetmeden sabit kalıp zeval bulmama durumu. | Şeyin ilk hâli üzere bozulmadan ve tükenmeden sürmesi. |
| خلد | Komşu | Sonsuzluk ve eskimezlik | بقي genel olarak varlığın zeval bulmamasını ifade ederken خلد değişime uğramadan, ihtiyarlamadan ve bozulmadan çok uzun süre veya ebediyen kalmayı vurgular. | Bozulmama ve eskimezlik boyutu öne çıkar. |
| دوم | Komşu | Kesintisiz devamlılık | بقي yok oluşun zıddı olarak son bulmamayı, دوم ise bir fiilin veya hâlin aralıksız ve kesintisiz sürmesini ifade eder. | Zamansal akışın kesintiye uğramaması esastır. |
| ثبت | Komşu | Yerinde durma ve sebat | بقي ontolojik olarak varlığını korumayı, ثبت ise hareket ve sarsıntı karşısında fiziksel veya kararsal olarak yerinden oynamamayı anlatır. | Mekânsal ve konumsal direnç ön plandadır. |
| وفر | Komşu | Artma ve bolluk | بقي yok olmaktan kurtulan kalıntıyı, وفر ise eksilmeden tam kalıp çoğalan zenginliği vurgular. | Miktar olarak tamlık ve bereket içerir. |
| فني | Zıt | Yok olma ve tükenme | بقي varlığın devamını ve arta kalmasını anlatırken فني varlığın bütünüyle tükenmesini, izinin silinmesini ve son bulmasını ifade eder. | Varlığın ortadan kalkması ve zevali. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بقي | Kalmak, sürmek, arta kalmak | Yok oluşa ve tükenişe karşı varlığını ilk hâli üzere koruma. | Kesin |
| Latince | Remanere, permanere, residuum | Geride kalmak, kalıcı olmak, bakiye | Remanere ve residuum fiziksel arta kalmayı karşılarken permanere zamansal kalıcılığı karşılar; ilahi zatın mutlak bekāsını tek başına kapsamaz. | Güçlü |
| İngilizce | Remain, endure, persist, residue | Kalmak, tahammül edip sürmek, arta kalan | Remain ve residue harcanandan arta kalanı, endure ve persist ise yıpratıcı etkilere rağmen varlığını sürdürmeyi karşılar. | Kesin |
| Almanca | Bleiben, fortbestehen, Überrest | Kalmak, varlığını sürdürmek, kalıntı | Bleiben genel kalıcılığı, fortbestehen devamlılığı, Überrest ise fiziksel bakiyeyi karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Demeurer, subsister, reste | Kalmak, varlığını korumak, artık | Subsister ontolojik varoluşun sürmesini, demeurer durağanlığı, reste ise parçalı arta kalışı ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَأَبْقَى | Daha üstün ve kalıcı nimet veya azap | Ahiret hayatının, Rabbin mükâfatının veya cezasının dünya hayatına kıyasla sürekliliği bağlamında; Tâhâ 20:71, Tâhâ 20:127, Kasas 28:60, A'lâ 87:17. |
| وَيَبْقَى / بَاقٍ | İlahi zatın zevalsizliği ve mutlak bekā | Her şeyin fani olduğu evrende sadece Allah'ın vechini ve O'nun katındakileri niteleme bağlamında; Nahl 16:96, Rahmân 55:27. |
| وَالْبَاقِيَاتُ | Kalıcı salih ameller | Gelip geçici dünya ziynetine karşı ahirette semeresi ebedi kalacak olan taat ve ameller bağlamında; Kehf 18:46, Meryem 19:76. |
| بَقِيَّةٍ / بَقِيَّةٌ | Erdemli kalıntı, meşru kazanç ve kutsal miras | Toplumda ıslahı sürdüren faziletli topluluk, helal kâr ve peygamberlerden geriye kalan manevi miras bağlamında; Bakara 2:248, Hûd 11:86, Hûd 11:116. |
| الْبَاقِينَ / بَاقِيَةً | Helaktan kurtulan zürriyet veya geride kalan nesil | Nuh'un gemisinde kurtulanlar ile helak edilen kavimlerden geriye hiçbir iz kalmadığını bildiren bağlamda; Şuarâ 26:120, Sâffât 37:77, Hâkka 69:8. |
| تُبْقِي / أَبْقَى | Tüketmeme, geride hiçbir şey bırakmama veya cezalandırma | Sekar cehenneminin hiçbir şeyi esirgemeyip yok etmesi ve Âd kavminin kökünün kazınması bağlamında; Necm 53:51, Müddessir 74:28. |
| بَقِيَ | Finansal borçtan arta kalan haram miktar | Faiz işlemlerinden geriye kalan alacakların terk edilmesi emri bağlamında; Bakara 2:278. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı selbiyye (bekā sıfatı) | Allah'ın varlığının sonunun olmaması, fena ve ademin O'na arız olamayacağı meselesi; zât-sıfat ilişkisi ve bekā kavramının zâtın aynısı mı gayrısı mı olduğu tartışması. | Mutlak, ebedi ve zeval bulmaz varoluş. |
| Fıkıh | Terike, borç tasfiyesi ve riba hükümleri | Harcanan veya dağıtılan maldan geriye kalan bakiye, faiz fazlalıklarının düşürülmesi ve miras taksiminden sonra arta kalan malın durumu. | Hukuki ve mali tasfiyeden sonra geriye kalan meşru veya gayrimeşru hak. |
| Tefsir | Karşılaştırmalı ontoloji ve ahlak | Dünya nimetlerinin fani oluşu ile ilahi rıza ve salih amellerin kalıcılığı arasındaki mukayese; helak olan kavimlerden hiçbir izin kalmaması. | Hakiki değerin zamansal ve ahlaki süreklilikle belirlenmesi. |
| Hadis | Nübüvvet mirası ve ibadeti bekleme | Rasûlullah'ın yolunu gözleme (بقينا), geride bırakılan sünnet ve takvanın kalıcılığı üzerine kurulan rivayetler. | Sadakat, sabırla gözetleme ve hayırlı iz bırakma. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve ahiret inancı | Mutlak bekā ve salih amel | Fanilik bilincini uyandırıp insanı zevalsiz olana yönlendirme | Geçici varlıklar dünyasında insana mutlak ve sarsılmaz bir sığınak gösterir; Rahmân 55:27. | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve kalıcı bilgi | Baki ilim ve metodolojik birikim | Yanıltıcı ve dönemsel teorilerden arınarak tükenmeyen kök bilgiye ulaşma | Zamanın yıpratamadığı evrensel ilkeleri tescil eder ve bilginin sürekliliğini temin eder. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal adalet ve kamu düzeni | Islah ehli kalıntı zümre (ülü'l-bakıyye) | Toplumun çöküşünü önleyen direnç merkezi ve ahlaki denetim | Helak tehdidi altındaki nizamı ayakta tutan erdemli azınlığın siyasal ve ahlaki mücadelesini kurar; Hûd 11:116. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet, faiz yasağı ve meşru kazanç | Helal sermaye artığı ve faizden arınmış bakiye | Gayrimeşru fazlalığı tasfiye edip bereketli asıl değeri koruma | Faiz artıklarını sıfırlayarak meşru kazancı kalıcı refahın temeli kılar; Bakara 2:278, Hûd 11:86. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kalan operatörü (modulo aritmetiği) ve kütlenin/enerjinin korunumu | Bölme işleminde tam bölünmeyen ve korunan artık miktar; termodinamik ve fizikte sistemdeki dönüşümlere rağmen yok olmayıp baki kalan toplam enerji veya madde miktarı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal hafıza ve kültürel tortu (resilience) | Kriz, savaş ve afet dönemlerinde toplumun çözülüp yok olmasını engelleyen, kuşaktan kuşağa aktarılarak korunan ahlaki ve hukuki dayanıklılık çekirdeği. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece muhasebe veya ticaret dilindeki parasal arta kalana (bakiye) ya da felsefi planda kuru bir zaman sonsuzluğuna indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün ilahi zatın zevalsizliğini, helak süreçlerinde hakikati savunan ahlaki azınlığı, helal kazancın bereketini ve ahirete taşınan salih amelleri kapsayan çok boyutlu anlam alanı. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki bekā vurgusunun pasif bir geride kalış sanılması neticesinde, ayetlerdeki ahlaki sorumluluk, ıslahatçı direnç ve ahirete dönük değerler hiyerarşisinin kavranamaması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurundaki en temel karşıtlık olan fena-bekā dengesini kurar; insana neyin değersizce yok olacağını, neyin ise ebedi kıymet taşıyacağını gösteren anahtar kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret nimetlerinin üstünlüğünü bildiren ayetlerde, faiz yasaklarında, helak edilen kavimlerin kıssalarında ve toplumsal ıslahatı emreden ayet gruplarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyevi servet ve iktidarın kalıcı olduğunu zanneden algıyı yıkar; ayrıca bekāyı sadece geleceğe ait bir zaman uzantısı değil, meşruiyet ve salih amelle kazanılan ilahi bir nitelik olarak açıklar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKabın dibinde dökülmeden kalan sıvı tortusu, savaştan veya afetten sağ kurtulan kalıntı canlı topluluk.
- Soyut anlamAşındırıcı, helak edici ve tüketici süreçlerin bütününe rağmen özünü kaybetmeden ilk hâli üzere varlığını sürdürme durumu.
- Sistematik karşılıkDeğer ve varlık hiyerarşisinde tükenişe mahkûm olan fani unsurlar ile mutlak ve kalıcı olan ilahi ve ahlaki hakikat arasındaki ontolojik ayrım.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde toplam varlık ve değerler kümesini, zevale ve yok oluşa uğrayan fani unsurları, ise tükenişten arta kalarak varlığını sürdüren baki kısmı temsil eder. Zaman sonsuza giderken () fani olanın değeri sıfıra yaklaşırken geriye sadece mutlak ve kalıcı olan öz () kalır. Kökün Kur'an'daki anlamı fani olanın elenip baki olanın tescil edilmesidir.