ترب
ت - ر - ب
KÖK- 22 geçiş
- 22 ayet
- 8 sîga
- 13 sözlük
Toprak demektir. “Teribe” göğüs veya kaburga kemiği demektir. Aynı zamanda yumak anlamına da gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Toprak demektir. “Teribe” göğüs veya kaburga kemiği demektir. Aynı zamanda yumak anlamına da gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.540 harfباب التاء والراء والباء معهما
ر ت ب، ت ر ب، ت ب ر، ب ت ر، ب ر ت مستعملات
رتب:
الرُّتُوبُ: الانِتصاب كما يُرتِبُ الصَّبيُّ الكَعْبَ إرتاباً، والمُصَلِّي يَرْتُبُ أي ينتَصِبُ.
والرَّتَبُ: ما أشرَفَ من الأرض كالدَّرَج. ورَنَبَةً كقولِك: دَرَجَةٌ، ويجمع على رَتَب كما يقال: دَرَج سواء.
والرَّتَبَةُ واحدةٌ من رَتَبات الدَّرَج. ورَتبْتُه ورَتَّبْتُه سواء.
والمُرْتبةُ: المنزلة عند الملوك ونحوها.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR924 harfالتُرابُ فيه لُغاتٌ، تُرابٌ وتَوْرابٌ وتَوْرَبٌ وتَيْرَبٌ وتُرْبٌ وتُرْبَةٌ وتَرْباءُ وتَيْرابٌ وتِرْيَبٌ وتَريبٌ، وجمع التُرابِ أَتْرِبَةٌ وتِرْبانٌ. والتَرْباءُ: الأرضُ نَفْسُها. وتَرِبَ الشَيْءُ بالكسر: أصابه التُرابُ. ومنه تَرِبَ الرجل: افتَقَرَ، كأنَّهُ لَصِقَ بالترابِ. يقال: تَرِبَتْ يَداك! وهو على الدُعاءِ، أي لا أَصَبْتَ خيراً. وتَرَّبْتُ الشَيْءَ تَتْريباً فَتَتَرَّبَ، أي تَلَطَّخَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR8.523 harfت ر ب
ترب ، تبر ، برت ، بتر ، رتب ، ربت : مستعملات .
ترب : أبو عبيد عن الأصمعي : التُّرْتُبُ الأمرُ الثَّابتُ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : التُّرْتُبُ بضم التاءَين العَبْدُ السوء ، وقال : والتُّرْتُبُ التُّراب أيضاً .
أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّيْرَبُ التراب وقال غيره يقال : بِفيهِ التَّيْرَبُ والتِّرْيَبُ والتَّرْباء والتَّوْراب .
شمر عن ابن الأعرابي : بفية التَّيْرَبُ والتِّرْيَبُ .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.715 harf(باب التاء والراء وما يثلثهما)
(ترز) التاء والراء والزاء كلمةٌ واحدة صحيحة. تَرِزَ الشّيءُ صَلُبَ. وكلُّ مستحكِمٍ تارز. والميِّت تارزٌ؛ لأنَّه قد يَبِسَ. قال:
* كأنَّ الذي يُرمَى من الوحشِ تارِزُ([1]) *
وقال امرؤ القيس -ويدلّ على أنّ التارز الصُّلب -:
بعَِجْلَِزَةٍ قد أتْرَزَ الجَرْيُ لَحْمَها *** كميتٍ كأنّها هِراوةُ مِنوالِ([2])ويقال أتْرَزَتِ المرأةُ حَبْلَها: فتلَتْه([3]) فتلاً شديداً.
(باب التاء والراء وما يثلثهما) (ترز) التاء والراء والزاء كلمةٌ واحدة صحيحة. تَرِزَ الشّيءُ صَلُبَ. وكلُّ مستحكِمٍ تارز. والميِّت تارزٌ؛ لأنَّه قد يَبِسَ. قال: * كأنَّ الذي يُرمَى من الوحشِ تارِزُ([1]) * وقال امرؤ القيس -ويدلّ على أنّ التارز الصُّلب -: بعَِجْلَِزَةٍ قد أتْرَزَ الجَرْيُ لَحْمَها *** كميتٍ كأنّها هِراوةُ مِنوالِ([2])ويقال أتْرَزَتِ المرأةُ حَبْلَها: فتلَتْه([3]) فتلاً شديداً. وأترزَتْ عجينَها إذا مَلَكَتْه. (ترس) التاء والراء والسين كلمةٌ واحدة، وهي التُّرْسُ، وهو معروف، والجمع تِرَسَةٌ وتِراسٌ وَتُرُوس. قال: كأنَّ شَمْساً نَزَلَتْ شُمُوسا *** دُروعَنا والبَيْضَ والتُّرُوسا([4])(ترش) التاء والراء والشين ليس أصلاً ولا فَرْعاً، سوى أنَّ ابن دريد([5]) ذكَر أنّ التَّرَشَ خِفَّةٌ ونَزَقٌ، يقال تَرِشَ يَتْرَشُ تَرَشاً. وما أدرِي ما هُوَ. (ترص) التاء والراء والصاد أصلٌ واحد، وهو الإحكام. يقال تَرُصَ الشّيءُ، وأَتْرَصْتُه أحكمْتُه فهو مُتْرَصٌ. وكلُّ ما أحكَمْتَ صَنْعتَهُ فقد أتْرَصْتَه. وأنشد الخليل: * وشُدَّ يَدَيْكَ بالعَقْدِ التَّريصِ([6]) * (ترع) التاء والراء والعين أصلٌ مطّردٌ قياسُه، وهو تفتُّح الشَّيءِ. فالتُّرْعة البابُ، والتَّرَّاع البَوّابُ. قال: إنِّي عَدَاني أن أزُورَكِ مُحكَمٌ *** مَتَى ما أُحَرِّكْ فيه ساقَيَّ يصخَبِ([7])حديدٌ ومَرصوص بِشِيدٍ وجنْدَلٍ *** لَهُ شُرُفاتٌ مرقبٌ فَوْقَ مَرْقَبِ يُخيِّرُني تَرَّاعُه بين حَلْقَةٍ *** أَزُومٍ إذا عَضَّتْ وكِبْلٍ مُضَبَّبِ([8])وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إنّ مِنبري هذا تُرْعَةٌ من تُرَع الجنة". والتَّرَع: الإسراع إلى الشرّ. ورجلٌ تَرِعٌ. وهو من ذاك، لأنّ فيه تفتُّحاً إلى ما لا ينبغي. ولا يكاد يُقالُ هذا في الخير. ومن هذا الباب أترعْتُ الإناءَ مَلأتُه. وجَفْنَةٌ مُتْرَعة. قال: * لو كان حَيّاً لَغَاداهُمْ بِمُتْرَعةٍ([9]) * والتَّرَع: الامتلاء. وقد تَرِعَ الإناءُ. وكان بعضُ أهل اللغة يقول: لا أقول تَرِع، ولكن أُتْرِع. وهذا من الباب، لأنه إذا أُتْرِع بادَرَ إلى السَّيَلان. والتُّرْعة والجمعُ تُرَع: أفواه الجداول. ويقال سَيْرٌ أَتْرَعُ. قال: * فافترشَ الأرضَ بسَيْرٍ أتْرَعا([10]) * والقياس كلّه واحد. (ترف) التاء والراء والفاء كلمة واحدة، وهي التُّرْفَة. يقال رجلٌ مُترفٌ مُنَعَّمٌ، وتَرَّفَهُ أهلُه إذا نعمّوه بالطَّعام الطّيِّب والشيء يُخَصُّ به. وفي كتاب الخليل: التُّرفَة الهَنَةُ في الشَّفَة العُلْيا. وهذا غلطٌ، إنّما هي التُِّفرَةُ وقد ذُكرت ([11]).(ترق) التاء والراء والقاف ليس فيه شيءٌ غير التَّرْقُوَة، فإنّ الخليل زعَمَ أنّها فَعْلُوَة، وهو عظمٌ وصَلَ ما بين ثُغْرة النَّحْرِ والعاتق. (ترك) التاء* والراء والكاف: الترك التخلية عن الشيء، وهو قياسُ الباب، ولذلك تسمّى البَيْضَةُ بالعَراءِ تريكة. قال الأعشى: ويَهْماءَ قَفْرٍ تَأْلَهُ العَيْنُ وسْطَها *** وتَلْقَى بها بَيْضَ النَّعامِ ترائِكا([12])وتَرْكَةُ السِّلاح، وهي البيضة، محمولٌ على هذا ومشبَّهٌ به، والجمع تَرْكٌ. قال لبيد: فخمة ذفراء تُرْتَى بالعُرَى *** قُرْدُمانِيّاً وتَرْكَا كالبَصَلْ([13])وتَرَاكِ بمعنى اتْرُكْ. قال: تَرَاكِها مِنْ إبلٍ تَرَاكـِها *** أما تَرَى الموتَ لدى أوراكِها([14])وتَرِكَةُ الميِّت: ما يتْرُكُه من تُراثِه. والتّريكة رَوْضةٌ([15])يُغْفِلُها النّاسُ فلا يَرْعَوْنها. وفي الكتاب المنسوب إلى الخليل: يقال تركْتُ الحبْلَ شديداً، أي جعلتُه شديداً. وما أحْسَِبُ هذا من كلام الخليل. (تره) التاء والراء والهاء كلمةٌ ليست بأصلٍ متفرَّعٍ منه. قالوا: التَّرَّهاتُ، والتُّرَّهُ الأباطيل من الأمور. قال رُؤبة: * وحَقَّةٍ ليستْ بقَوْلِ التُّرَّهِ([16]) * قالوا: والواحد تُرَّهَة. قال: وجَمَعها أناسٌ على التَّرَارِيهِ. قال: رُدُّوا بَنِي الأعْرَجِ إبْلي مِن كَثَبْ *** قَبْلَ الترارِيهِ وَبُعْدِ المُطَّلَبْ([17]) (ترب) التاء والراء والباء أصلان: أحدهما التّراب وما يشتقّ منه، والآخر تساوي الشّيئين. فالأول التُّراب، وهو التَّيْربُ والتَّوْرَاب([18]). ويقال تَرِبَ الرجل إذا افتقَرَ كأنّه لصِق بالتُّراب، وأتْربَ إذا استَغْنى، كأنّه صار لـه من المال بقَدْرِ التُّراب، والتَّرباء الأرضُ نفسها. ويقال ريحٌ تَرِبَةٌ إذا جاءَت بالتُّراب. قال: لا بَلْ هو الشَّوقُ مِنْ دارٍ تخَوَّنَهَا *** مرّاً سَحابٌ ومَرّاً بارحٌ تَرِبُ([19])وأمّا الآخر فالتِّرب الخِدْن، والجمع أترابٌ. ومنه التَّرِيب، وهو الصَّدر عند تساوي رؤوس العظام. قال: * أشْرَفَ ثَدْيَاها على التَّريبِ([20]) * ومنه التَّرِبات وهي الأنامل، الواحدة تَرِبة. ومما شذَّ عن الباب التّربة([21]) وهو نبت. (ترج) التاء والراء والجيم لا شيء فيه إلاّ "تَرْج"، وهو موضع. والأتْرُج معروف. (ترح) التاء والراء والحاء كلمتان متقاربتان. قال الخليل: التَّرَح نقيض الفَرَح. ويقولون: "بعْدَ كلِّ فرْحَةٍ تَرْحَةٌ، وبعد كل حَبْرَةٍ عَبْرَةٌ"، قال الشاعر: وما فَرْحَةٌ إلاّ سَتُعْقِبُ تَرْحَةً *** وما عامرٌ إلا وَشِيكاً سَيَخْرَبُ والكلمة الأخرى: الناقة المِتْراح، وهي التي يُسرع انقطاعُ لبنِها؛ والجمع مَتَاريح. --------------ــــ ([1]) للشماخ. ديوانه 46 واللسان (ترز) وصدره كما في الديوان والجمهرة (2: 10): * قليل التلاد غير قوس وأسهم * ([2]) ديوانه 67 واللسان (ترز) والعجلزة، بكسر العين واللام لغة قيس، وبفتحهما لغة تميم. ([3]) في الأصل" قتلها". ([4]) هذه الرواية تطابق رواية الجمهرة (2: 10). وفي اللسان: "نازعت شموساً". وقد نصب الجزأين بعد "كأن"، كما جاء في قول أبي نخيلة: كأن أذنيه إذا تشوفا *** قادمة أو قلما محرفا ([5]) الجمهرة (2: 10). ([6]) اللسان (ترص). ([7]) يصخب: يحدث جلبة. وفي الأصل: "يصحب" محرف، صوابه في المجمل. والأبيات لهدبة بن الخشرم، كما في اللسان (ترع). ([8]) قال ابن بري: "والذي في شعره: يخبرني حداده". ([9]) في المجمل: "لفاداهم"، محرفة. ([10]) البيت لرؤية في ديوانه 92 واللسان (ترع). ([11]) في مادة (تفر) . ([12]) ديوان الأعشى 65 واللسان (ترك). تأله: تتحير، وهو أحد الأقوال في اشتقاق لفظ الجلالة، لأن العقول تأله في عظمته، أي تتحير. ([13])سبق الكلام على البيت في مادة (بصل). وسيأتي في (عرو). ([14]) البيتان لطفيل بن يزيد الحارثي، كما في اللسان (ترك) ([15])في الأصل: "التريكة من روضة"، صوابه في المجمل. ([16]) ديوان رؤبة 166 واللسان (تره). ([17]) البيتان في اللسان (تره). وفي المجمل: "ردوا بني الأعراب". ([18]) يقال تيراب أيضاً وتورب، وفيه لغات أخر في القاموس وغيره. ([19]) البيت لذي الرمة، سبق الكلام عليه في (برح) ص241. ([20]) البيت للأغلب العجلي، كما في اللسان (ترب). وبعده: * لم يعدوا التفليك في النتوب * ([21]) بالتحريك، وكفرحة، ويقال أيضاً ترباء.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.087 harf- التراب معروف، قال تعالى: ﴿أئذا كنا ترابا﴾ [الرعد/5]، وقال تعالى: ﴿خلقكم من تراب﴾ [فاطر/11]، ﴿يا ليتني كنت ترابا﴾ [النبأ/40]. وترب: افتقر، كأنه لصق بالتراب، قال تعالى: ﴿أو مسكينا ذا متربة﴾ [البلد/16]، أي: ذا لصوق بالتراب لفقره. وأترب: استغنى، كأنه صار له المال بقدر التراب، والترباء: الأرض نفسها، والتيرب واحد التيارب، والتورب والتوراب: التراب، وريح تربة: تأتي بالتراب، ومنه قوله عليه السلام: (عليك
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR722 harfت ر ب
أرض طيبة التربة.
ووطئت كل تربة في أرض العرب فوجدت تربة أطيب الترب وهي واد على مسيرة أربع ليال من الطائف ورأيت ناساً من أهلها وكان عندنا بمكة التربي المؤتى بعض مزاميـر آل داود.
وتـرب الكتـاب وأتربـه.
ولحـم تـرب: عفـر بالتـراب.
وبـارح ترب: يأتى بالسافياء.
وبينهما ما بين الجرباء والترباء وهما السماء والأرض.
ولأضربنه حتى بعض بالترباء.
ورأى أعرابـي عيونـاً ينظـر إلـى
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.677 harfالتُّرْبُ والتُّرابُ والتَّرْباءُ والتُّرَباءُ والتَّوْرَبُ والتَّيْرَبُ والتَّوْرابُ والتَّيْرابُ والتِّرْيَبُ والتَّرِيبُ، الأَخيرة عن كراع، كله واحد، وجَمْعُ التُّرابِ أَتْرِبةٌ وتِرْبانٌ، عن اللحياني. ولم يُسمع لسائر هذه اللغات بجمع، والطائفة من كل ذلك تُّرْبةٌ وتُرابةٌ.وبفيهِ التَّيْرَبُ والتِّرْيَبُ. الليث: التُّرْبُ والتُّرابُ واحد، إِلا أَنهم إِذا أَنَّثُوا قالوا التُّرْبة. يقال: أَرضٌ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR726 harf* ت ر ب * * التُّرَابُ * و * التَّوْرَابُ * و * التَّوْرَبُ * و * التَّيْرَبُ * و * التَّيْرَابُ * و * التَّرْباءُ * بفتح التاء و * التُّرْبُ * و * التَّرْبَةُ * بضم التاء فيهما كله بمعنى وجمع التراب * أَتْرِبةٌ * و * تِرْبانٌ * بكسر التاء و * تَرِبَ * الشيء أصابه التراب وبابه طرب ومنه ترب الرجل أي افتقر كأنه لصق بالتراب و * تَرِبَتْ يَدَاهُ * دعاء عليه أي لا أصاب خيرا و * تَرَّبَهُ تتريباً
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.757 harfالترب والتراب والتربة بالضم في الثلاثة، وإنما أغفل عن الضبط للشهرة والترباء كنفساء والتيرب كصيقل والتيراب بزيادة الألف، وتقدم الراء على الياء فيقال ترياب والتورب كجوهر والتوراب بزيادة الألف والتريب كعثير، وقول شيخنا كمريم في غير محله، أو هو لغة فيه وقيل بكسر الياء وفتحها والتريب كأمير، الأخير عن كراع م وكلها مستعمل في كلام العرب، ذكرها القزاز في الجامع والإمام علم الدين السخاوي في سفر السعادة
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR16.341 harfتَرِبَ
1 تَرِبَ أراب أربى راب رب ربا ربى ترب تربة , (S, M, K,) aor. تَرَبَ , (K,) inf. n. تَرَبٌ, (M,) It (a thing) became dusted, or dusty; dust lighted upon it: (S, TA:) it (a place, M,) had much dust, or earth; abounded with dust, or earth. (M, K, TA.) ― -b2- He (a man, M) had dust, or earth, in his hand. (M, K.) ― -b3- Also, (T, S, M, &c.,) inf. n. as above, (M,) He clave to the dust, or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.296 harfتَرِبَ
تَرِبَ A ( n. ac. تَرَب 4 , مَتْرَب 17 ),
a. Clave to the earth, the dust.
b. Became dusty.
c. Suffered loss, became poor.
d. Became possessed of much land.
تَرَّبَ
تَرَّبَ II ,
a. Covered with earth, dust.
b. Threw down.
c. Became poor.
d. Became rich.
e. Turned to dust.
تَاْرَبَ
تَاْرَبَ III ,
a. Matched; was associated with.
أَتْرَبَ
أَتْرَبَ IV ,
a. Sprinkled
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR43.492 harfترب
تَرِبَ - يَتْرَبُ - تُراب - تَرائِب
تَرِبَ - يَتْرَبُ + الكائن: يكون من تراب، أو يتغطى بالتراب: تكسوه وتتشكل عليه طبقة رقيقة من الهباء والتراب الناعم الدقيق
مَتْرَبَة: على وزن " مـَفـْعـَلـَة" مصدر ميمي من " تَرِبَ - يَتْرَبُ ": الكسوة والتغطية بالتراب
﴿أو مسكينا ذا متربة﴾: أو مسكيناً ذا كسوة وتغطية بالتراب: أي صار على التراب من الفقر:
Mücavir kökler29 mücavir (135 toplam)
- نطف
4 ortak ayet · Duvarda aşağı doğru akan sıvı damlasıdır
- خلق
7 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- موت
6 ortak ayet · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
- طفل
2 ortak ayet · Yeni doğan çocuktur
- بعث
4 ortak ayet · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
- عظم
5 ortak ayet · Büyük
- علق
2 ortak ayet · Sülük demektir
- كون
12 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- خرج
5 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- عمر
2 ortak ayet · “U’mare” katlı bina demektir
- أجل
2 ortak ayet · İcl havuz demektir
- سمي
2 ortak ayet · Ad verilen
Geçtiği ayetler(22)
وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ …
ToprakŞaşacaksan, onların: Biz, toprak olunca yeniden mi yaratılacağız? demelerine şaşmak gerekir. İşte onlar; Rabblarını inkar edenlerdir. İşte onlar; boyunlarına demir halkalar vurulanlardır. Ve işte onlar; cehennemliklerdir, orada temelli kalacaklardır.
أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ
ToprakÖldüğünüz ve bir toprak, bir kemik olduğunuz zaman tekrar dirilmenizi mi vaad ediyor?
قَالُوا أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ
ToprakOnlar demişlerdi ki: Ölüp de toprak ve kemik yığını olduğumuzda mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?
وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا وَآبَاؤُنَا أَئِنَّا لَمُخْرَجُونَ
ToprakKüfredenler dediler ki: Biz ve babalarımız birer toprak olduktan sonra mı, doğrusu biz tekrar mı çıkarılacağız?
أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ
ToprakÖldüğümüzde, toprak ve kemik olduğumuzda mı, biz mi, diriltileceğiz?
أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَدِينُونَ
ToprakÖldüğümüz, toprak ve bir yığın kemik olduğumuz zaman mı, biz mi ceza göreceğiz?
أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا ذَلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ
ToprakÖldüğümüz ve toprak olduğumuz zaman mı? Bu, uzak bir dönüştür.
وَكَانُوا يَقُولُونَ أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ
ToprakVe derlerdi ki: Öldüğümüzde, toprak ve kemik yığını olduğumuzda mı, gerçekten biz mi yeniden diriltileceğiz?
إِنَّا أَنْذَرْنَاكُمْ عَذَابًا قَرِيبًا يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا
ToprakBiz, sizi yakın bir azabla uyardık. O gün; kişi elleriyle sunduğuna bakacak. Ve kafir: Keşki ben, toprak olsaydım, diyecektir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ترب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طين, حمأ, صلصل, ثرى |
| Zıt Kök | سما |
| Çekirdek Özet 1 | İnce, ufalanmış, tabaka oluşturan zemin tozu ve toprağı; simetri, denklik ve yatay hizada birbiriyle eşleşme |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın biyolojik ve ontolojik başlangıç zemini, ölümle geri dönülen en temel tabaka ve aynı yaş/hizadaki denklik |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal tevazu, asgari varoluş eşiği ve dikey hiyerarşiyi sıfırlayan mutlak yatay eşitlik ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir jeolojik materyale indirgeyip ontolojik başlangıç-dönüş eksenini ve «denklik/hizalanma» (أتراب ve ترائب) anlam boyutunu kopuk addetmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| تر | Zayıflık, gevşeme, ayrılma veya geride bırakılma temelinde bir durumdan diğerine akış veya çözülme hissi taşıyan hareket; bu hareket ترك kökünde bir şeyi ardında bırakıp ayrılma, ترف kökünde ise gevşeyip bolluk ve refah içinde yumuşama biçiminde somutlaşır | ب | İçe doğru kapanma, barınma ve zemin bulma imgesi eklenerek çözülen ve ufalanan nesnenin zemin düzeyinde durağan, homojen ve yapışık bir tabakaya dönüşmesi sağlanmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ت | İşaret, sınır ve antlaşma çizgisi; varlığın belirlendiği nihai sınır | Oluşumun ve dönüşümün sınır çizgisi, bir başlangıç ve bitiş haddi |
| ر | İnsan başı; başlangıç, üst ve yönelme hareketi | Başın veya yönün varoluşsal olarak yöneldiği asal kaynak veya en üstten aşağı iniş noktası |
| ب | Çadır, ev, iç zemin; barınma ve içine alma mahalli | Kapsayan, içine alan, temas edilen ve en dipte sığınılan yer |
| ترب | Belirlenmiş sınırın (ت), baştan/köken noktadan (ر) gelip zeminde toplanarak içte barınması (ب) | Göksel veya dikey formun ufalanıp yatay zemine dökülmesi, insanın hem varoluşsal sınırını hem de içine dönüp barınacağı nihai yatağı oluşturan tabaka |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yeryüzünün en ince, ufalanmış ve havada savrulabilen kuru toz tabakası; fakirlikten toprağa yapışma (تَرِبَ) veya zenginlikten toprak kadar çok mala erme (أَتْرَبَ); göğüs kafesinde karşılıklı simetrik dizilen kaburga kemikleri (تَرِيبَة) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays veya erken dönem bedevi şairlerinin metinlerinde sevgilinin göğüs yapısını ve kaburga simetrisini tasvir eden beyitlerde yer alır; İbn Fâris’in naklettiği şahitte göğüslerin kaburga hizasındaki simetrik yükselişi şu mısra ile kaydedilmiştir: أشْرَفَ ثَدْيَاها على التَّريبِ |
| Erken Arapça kullanım | Kurak rüzgârın savurduğu toz için ريحٌ تَرِبَةٌ denmesi; erken rivayetlerde toprağa yapışacak derecede muhtaç kalan kimse için kullanılan تَرِبَتْ يَدَاكَ deyimi ve Hz. Ali’nin kasabın tozlanan eti temizlemesine teşbih ettiği sözü: لئنْ وَلِيتُ بني أُميّة لأَنْفُضَنَّهُم نفضَ القَصّابِ الوِزامَ التَّرِبةَ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça ترب kökü, Sami dillerinde yeryüzü tozu, gevşek toprak ve zemin parçacığı semantiğini taşıyan köklerle fonetik ve anlamsal bir geçişkenlik sergiler. İbranicede gevşek toprak, kuru toz ve ufalanmış materyal için kullanılan ʿāpār veya toza bulanma fiilleriyle kavramsal olarak örtüşmekle birlikte, doğrudan /t-r-b/ konsonant dizilimi Arapça ve Güney Sami dillerinde belirgin bir leksikal bağımsızlık kazanmıştır. Akatçada toprağı, tozu ve yeraltı âlemini niteleyen eperu kökünün taşıdığı «varlığın en alt/asgari maddesi» katmanı, Arapçada ترب kökünde sesleşir. Kökün dikkat çeken diğer anlam katmanı olan «denklik, eşlik, simetri» (أتراب ve تريبة) olgusu, toprağın her şeyi aynı düzlemde eşitleyen, pürüzleri örterek tek bir ufki hizada buluşturan fiziksel yapısıyla semantik bir matris oluşturur. Klasik dilcilerin iki ayrı asıl (aslü’t-turâb ve aslü’t-tesâvî) olarak gördüğü bu iki hat, erken Sami algısında yatay düzlemde türdeşlik ve eş-hizalanma fikrinde birleşir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İnce toprak ile karşılıklı denklik (tesâvî) arasındaki semantik bağ | Zemin toprağının düzleştirici ve eşitleyici vasfı, yaşça ve boyca denk olanlara (أتراب) ve karşılıklı simetrik dizilen göğüs kemiklerine (ترائب) ad olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arapça sahasında leksikalleşmiş zemin ve toz kavramı | Kuzeybatı Sami dillerindeki toz/toprak kavramlarının kavramsal izomorfizmi; Arapçada /t-r-b/ diziliminin karakteristik kökleşmesi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda zemin, tortu ve ufalanma göstergeleri | Ufalanmış toz ve tabaka formundaki yeryüzü örtüsüyle ilgili köklerle tipolojik paralellik | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ترب | Anlamlı | Toprak, toz, yatay denklik | Kuru zemin tozu; göğüs kemiği; yaşıt ve denk olma durumu | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| تبر | Anlamlı | Kırmak, helak etmek, ufalamak | Bir yapıyı kırarak toza ve parçalara dönüştürmek; külçe altın/maden | Kur'an'da geçer; ufalanma ilişkisi |
| رتب | Anlamlı | Sabit olmak, dizilmek, derece | Bir şeyin yerli yerinde durması, mertebelerin ve sıranın belirlenmesi | Kur'an'da geçmez; dizilim ve nizam bağı |
| ربت | Anlamlı | Islah etmek, büyütmek, terbiye etmek | Çocuğu veya canlıyı özenle besleyip yetiştirmek | Kur'an'da geçmez; nadir kullanım |
| بتر | Anlamlı | Kesmek, kökünü kazımak | Bir şeyi devamı gelmeyecek şekilde arkasından koparıp ayırmak | Kur'an'da geçer; zeminle bağı koparma |
| برت | Anlamlı | Kılavuz, hüccet, balta | Yolu açan keskin alet veya yolu bilen rehber | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'mel |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ترب | Merkez | Kuru zemin tozu ve eş düzeylik | Ufalanmış, ince, kuru, başlangıç ve dönüş mahalli olan toz zemin | İnsanın ilk ve son biyolojik maddesi |
| طين | Komşu | Su ile karışmış toprak | Toprağın su ile yoğrulup kıvam ve şekil alma kabiliyeti kazanmış hali | Çamur evresi; şekillenme kabiliyeti taşır |
| حمأ | Komşu | Kokuşmuş, siyah balçık | Su ve toprağın uzun süre bekleyip mayalanmasıyla oluşan organik tortu | Değişime uğramış, kokulu balçık evresi |
| صلصل | Komşu | Kurumuş, çınlayan balçık | Çamurun fırınlanmış veya kuruyup ses çıkaracak sertliğe ulaşmış evresi | Pişmiş seramik benzeri sert katman |
| ثرى | Komşu | Islak ve nemli toprak | Zemin toprağının su ile nemlenip henüz çamurlaşmadığı yumuşak durumu | Nemli alt tabaka; verimlilik ve yumuşaklık |
| سما | Zıt | Yükseklik, gök, dikey yücelik | Dikey eksende yukarıda olma, fiziksel ve ontolojik yücelik | ترب kökünün temsil ettiği en alt yatay zeminin tam zıddı |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ترب | Toprak, toz, yaşıt, denklik | Kuru zemin örtüsü, varoluşsal başlangıç ve eşitlik zemini | Kesin |
| Latince | Humus, pulvis, aequalis | Toprak, zemin tozu, eşit/akran | Humus organik zemin katmanını, pulvis ince tozu verir; aequalis ise أتراب boyutundaki denkliği karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Dust, soil, peer, coeval | Kuru toprak, toz, denk, akran | Dust ufalanmış tozu, soil toprağı karşılar; peer ve coeval kavramları ise kökün yaş ve statü denkliği yönünü taşır | Güçlü |
| Almanca | Staub, Erde, Gleichaltrige | Toz, toprak, akran/yaşıt | Staub kuru partikülleri, Erde fiziki zemini, Gleichaltrige ise yaş ve simetri denkliğini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Poussière, terre, pair | Toz, toprak, eş/akran | Poussière uçuşan zemin tozunu, pair ise aralarında hiyerarşi bulunmayan denkliği niteler | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تُرَاب / تُرَابًا | İnsanın ilk yaratılış maddesi | Biyolojik varlığın başlangıcı ve ontolojik asgari temel (Âl-i İmrân 3:59, Hac 22:5, Rûm 30:20) |
| تُرَاب / تُرَابًا | Ölüm sonrası çürüme ve dağılma | Bedensel formun bozulup aslına dönmesi, diriliş inkârcılarının argümanı (Ra'd 13:5, Mü'minûn 23:82, Neml 27:67) |
| تُرَابًا | Varoluşsal pişmanlık ve silinme arzusu | Kıyamet gününde cezanın dehşetinden ötürü hiç var olmamış veya cansız madde olarak kalmış olma temennisi (Nebe 78:40) |
| أَتْرَاب / أَتْرَابًا | Cennette tam yaş ve estetik denklik | Cennet ehlinin eşlerinin birbirine denk, aynı yaşta, pürüzsüz ve hiyerarşisiz uyumu (Sâd 38:52, Vâkıa 56:37, Nebe 78:33) |
| مَتْرَبَة | Aşırı sefalet ve toprağa yapışma | Yokluktan dolayı başını sokacak yeri olmayıp toprak üstünde kalan yoksulun hali (Beled 90:16) |
| التَّرَائِب | Göğüs/kaburga kemikleri simetrisi | İnsanın yaratılış sıvısının atıldığı gövde ekseni, omurga ile göğüs kafesi arasındaki anatomik bölge (Târık 86:7) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ba's (yeniden diriliş) ve insanın ontolojisi | Çürüyüp toza dönüşen bedenin aynı parçalarla mı yoksa benzeriyle mi iade edileceği (iâdetü'l-ma'dûm) | Asli cevher ve beden atomlarının indirgendiği en alt seviye |
| Fıkıh | Teyemmüm ve taharet hükümleri | Su bulunmadığında kullanılan temiz zemin toprağının (saîd/turâb) niteliği ve necisliği giderici özelliği | Hükmi temizlik vasıtası olan temiz yer tozu |
| Tefsir | Ahiret tasvirleri ve yaratılış safhaları | İnsanın nütfe öncesi evresi olan turâb ile cennetteki eşlerin vasfı olan etrâb arasındaki estetik/varoluşsal bağ | Biyolojik köken ile cennetteki kusursuz denklik arasındaki anlam köprüsü |
| Hadis | Ahlak, zühd ve tevazu metaforları | Dünyevi kibrin kırılması, evlilikte dindarlık tercihi (تربت يداك) ve insanın topraktan yaratılıp eşit olduğu vurgusu | Tevazu, dünyevi sıfırlanma ve beşeri eşitlik zemini |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ontolojik köken ve akıbet bilinci | Tevazu ve mutlak dönüş eşiği | Kibri sıfırlamak ve ölümü hatırlatmak | İnsanın asgari yaratılış maddesi olarak her türlü ilahi iddiayı ve kibri kökten çürütür | Kesin |
| İlmi | Maddenin döngüsü ve jeobiyolojik tabaka | İnorganik elementler deposu | Canlılığın kimyasal hammaddesi olmak | Biyosferdeki elementlerin canlı bedene girip tekrar ayrıştığı temel inorganik havuzdur | Güçlü |
| Siyasi | Hiyerarşisiz eşitlik ve tebaa denkleşmesi | Yatay vatandaşlık ve ortak payda | Sınıf tahakkümünü gayrimeşru kılmak | Herkesin topraktan geldiği ilkesi dikey aristokratik üstünlük iddialarını geçersiz kılar | Güçlü |
| İktisadi | Sefalet sınırı ve mülkiyetin sıfır noktası | Asgari geçim eşiği (metrabe) | Sosyal dayanışmayı tetiklemek | Bireyin toprağa yapışacak kadar yoksullaşması sistemin müdahale etmesi gereken acil taban sınırıdır | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropik taban düzeyi ve potansiyel enerjinin sıfır referans noktası | Karmaşık organize yapıların çözülerek ulaştığı en düşük serbest enerji ve maksimum düzensizlik hali; yerçekimi potansiyelinde zemin referansı () | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mutlak eşitlikçilik (egalitarianism) ve asgari taban | Toplumsal sınıfların, dikey ayrıcalıkların ve unvanların ilga edildiği, bireylerin akran (etrâb) olarak eşitlendiği taban düzlem | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece tarımsal veya jeolojik bir toprak parçası sayarak onun ontolojik denklik, simetri ve sıfır noktası işlevini göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | ترب kökü yalnızca cansız maddeyi değil; insanın başlangıç kodunu, ölümle indirgendiği seviyeyi, sefaletin dip noktasını ve cennetteki hiyerarşisiz estetik denkliği kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennetteki «etrâb» vasfını salt bedensel bir yaş benzerliğine indirgemek; yaratılış ayetlerindeki «turâb» vurgusunu ise biyolojik tekâmülden kopuk mekanik bir materyalizm olarak yorumlamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan tasavvurunda kibrin kırıldığı en temel ontolojik eşiktir; insan göğe ait bir iddiayla değil, yerin en mütevazı ve parçalanmış unsuru olan toprakla tanımlanır ve eşitlenir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış safhalarını bildiren ayetlerde (Hac 22:5), ba's ve diriliş münazaralarında (Ra'd 13:5), cennet ehlinin vasıflarında (Nebe 78:33) ve infak ahlakının anlatıldığı ayetlerde (Beled 90:16) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın soy, ırk veya kasta dayalı üstünlük iddialarını köken ortaklığıyla yıkar; ölümün yok oluş değil, biyolojik bir dekompozisyon ve yeniden toparlanma eşiği olduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYeryüzünün kuru, ufalanmış, tabaka oluşturan en ince toz katmanı; karşılıklı dizilen kaburga kemikleri ve aynı yaşta olanların oluşturduğu pürüzsüz yatay hiza.
- Soyut anlamDikey karmaşıklığın ve hiyerarşinin sıfırlandığı, varlığın asgari düzeyde türdeşleştiği ve tüm unsurların yatay bir denklik düzleminde buluştuğu ontolojik referans eşiği.
- Sistematik karşılıkCanlılığın inorganik başlangıç havuzu, ölüm sonrası geri dönülen temel entropik zemin, toplumsal adalette dip eşik () ve cennet estetiğinde kusursuz simetrik denklik ().
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , nolu bireyin veya kompleks formun zaman içindeki dinamik ve dikey varoluşsal durumunu; çözülme ve biyolojik dekompozisyon sürecini temsil eder. Süreç nihai sınırına vardığında (), bütün karmaşık yapılar temel zemin durumu olan 'a indirgenir. Bu taban düzeyinde, her bir unsurun hiyerarşik veya dikey potansiyel yüksekliği sıfırlanarak () tam bir yatay denklik ve eşitlik düzlemi () hâsıl olur.