جدل
ج - د - ل
KÖK- 29 geçiş
- 27 ayet
- 19 sîga
- 13 sözlük
Cedle havan tokmağı demektir. “Cedvel” su kanalı demektir. Değişik taraflara kol verilerek bölüşüm yapılır. Bir konunun değişik tarafa çekilerek tartışılmasına “cidal” denmektedir. “Cihad” bir işi başarmak için birleştirmeye çalışılır, “cidal”de ise dağıtmaya çalışılır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Cedle havan tokmağı demektir. “Cedvel” su kanalı demektir. Değişik taraflara kol verilerek bölüşüm yapılır. Bir konunun değişik tarafa çekilerek tartışılmasına “cidal” denmektedir. “Cihad” bir işi başarmak için birleştirmeye çalışılır, “cidal”de ise dağıtmaya çalışılır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.545 harfباب الجيم والدال واللام معهما
ج د ل، د ج ل، د ل ج، ج ل د مستعملات
جدل:
رجل جَدلٌ مجِدالٌ أي خصمٌ مِخصام، والفعلُ جادَل يُجادَله مُجادَلةً.
وجَدَلتُه جدلاً، مجزومٌ، فاتجَدَلَ صريعاً، وأكثر ما يقال: جَدَّلته تجديلاً أي صَرَ عتُه، ويقال للذَّكَرِ العَرِدِ: أنه لجدرٌ جَدِلٌ.
وجُدُول الإنسان: قصب اليدين والرَّجلين.
وإنسانُ مَجدول الخلق أي لطيف القصب.
وجَديلُ: النّاقةِ: زمامُها إذا كان مَجدُول
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.082 harfالجَدْلُ: العضوُ، والجمع الجُدول. والأَجْدَلُ: الصقرُ. والمِجْدَلُ: القَصْر. قال الأعشى:
في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بُنْيانُـه يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائِر
والجِدالُ: البلَحُ إذا اخضرّ! واستدار قبل أن يشتدّ، بلُغَةِ أهلِ نجد، الواحدة جَدالَةٌ. والجَدالَةُ: الأرضُ. يقال: طعنه فَجدَّلَهُ، أي رماه بالأرض، فانْجَدَلَ، أي سقط. وجادَلَهُ، أي خاصمه، مُجادَلةً وجِدالاً؛ والاسم الجَدَلُ، وهو شدّة الخصومة.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.122 harfباب الجيم والدال مع اللام
جدل ، جلد ، دجل ، دلج : مستعملة .
جدل : الجَدْلُ : شِدَةُ الفَتْلِ .
يقال : إنه لَحَسنُ الأَرْمِ وَحَسَنُ الجَدْل إذا كان حَسَنَ أسر الخَلْق .
وجَدَلْتُ الحَبْلَ جَدْلاً إذا شَدَدتَ فتله ، ومنه قيل لِزِمَامِ الناقة : الجَدِيل .
( أبو عبيد ) : الجَدْلاَءُ والمَجْدُولةُ من الدروع : نحو الموضونة ، وهي المنسُوجةُ .
قال الحطيئة :
جَدلاءَ مُحْكَمَةٍ من نَسجِ سلاَّمِ
قال الليث
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.664 harf(باب الجيم والدال وما يثلثهما)
(جدر) الجيم والدال والراء أصلان، فالأوّل الجِدار، وهو الحائط وجمعه جُدُر وجُدْران. والجَدرُ أصل الحائط. وفي الحديث: "اسْقِ يا زُبيرُ ودَعِ الماء يرجع إلى الجَدْر([1])". وقال ابن دريد: الجَدَرَةُ حيٌّ من الأزْدِ([2]) بنوا جدار الكعبة. ومنه الجَديرة، شيءٌ يُجعَل للغنم كالحظيرة. وجَدَر: قرية. قال:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جَدَرِيَّةً *** بماءِ سحابٍ يَسْبِقُ الحقَّ
(باب الجيم والدال وما يثلثهما) (جدر) الجيم والدال والراء أصلان، فالأوّل الجِدار، وهو الحائط وجمعه جُدُر وجُدْران. والجَدرُ أصل الحائط. وفي الحديث: "اسْقِ يا زُبيرُ ودَعِ الماء يرجع إلى الجَدْر([1])". وقال ابن دريد: الجَدَرَةُ حيٌّ من الأزْدِ([2]) بنوا جدار الكعبة. ومنه الجَديرة، شيءٌ يُجعَل للغنم كالحظيرة. وجَدَر: قرية. قال: ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جَدَرِيَّةً *** بماءِ سحابٍ يَسْبِقُ الحقَّ باطِلي([3])ومن هذا الباب قولهم هو جديرٌ بكذا، أي حريٌّ به. وهو مما ينبغي أن يثبت ويبني أمرَه عليه. ويقولون: الجديرة الطبيعة. والأصل الثاني ظُهور الشيء، نباتاً وغيره. فالجُدَرِيُّ معروف، وهو الجَدَرِيُّ أيضاً. ويقال شاةٌ جَدْراءُ إذا كان بها ذاك، والجَدَر: سِلْعَةٌ تظهر في الجسد. والجَدْر النبات، يقال: أجْدَرَ المكانُ وجَدَرَ، إذا ظهر نباته. قال الجَعْدِي: قد تستحِبُّونَ عند الجَدْر أنَّ لكم *** مِنْ آلِ جَعْدَةَ أعماماً وأخوالا([4])والجَدْرُ: أثر الكَدْمِ بعُنق الحمار. قال رؤبة: * أو جادرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ([5]) * وإنما يكون من هذا القياس لأنّ ذلك يَنْتَأُ جلدُه([6]) فكأنَّه الجُدَرِيّ. (جدس) الجيم والدال والسين. كلمةٌ واحدة وهي الأرض الجادسة التي لا نبات فيها. (جدع) الجيم والدال والعين أصلٌ واحد، وهو جنسٌ من القَطْع يقال جَدَع أنفَه يَجْدَعُهُ جَدْعاً. وجَدَاع: السَّنة الشديدة؛ لأنها تذهبُ بالمال، كأنها جدعته. قال: لقد آلَيْتُ أغْدِرُ في جَدَاعِ *** وإنْ مُنِّيتُ أُمَّاتِ الرّباعِ([7])والجَدِع: السيئ الغِذاء، كأَنه قُطع عنه غذاؤه. قال: وذاتُ هِدْمٍ عارٍ نواشِرُها *** تُصْمِتُ بالماء تولَبَاً جَدِعَا([8])ويقولون: جَادَعَ فلانٌ فلاناً، إذا خاصَمَه. وهذا من الباب، كأنَّ كلَّ واحدٍ منهما يروم جَدْعَ صاحِبِه. ويقولون: "تركْتُ أرْضَ بني فُلانٍ تَجَادَعُ أفاعِيها". والمجَدَّع من النبات: ما أُكِل أعْلاه وبقي أسفلُه. وكلأ جُدَاع: دَوٍ، كأنَّه يَجْدَعُ مِنْ رَدَاءَته ووَخامته. قال: * وغِبُّ عَدَاوَتي كَلأٌ جُداعُ([9]) * ومما شذَّ عن الباب المجدُوع المحبوس في السِّجن. [(جدف)] الجيم والدال والفاء كلماتٌ كلُّها منفردةٌ لا يقاس بعضها ببعض، وقد يجيء هذا في كلامهم كثيراً. فالمِجْداف مِجداف السَّفينة. وجناحا الطائرِ مجدافاه. يقال من ذلك جَدَف الطّائرُ إذا ردّ جناحَيه للطيران. وما أبْعَدَ قياسَ هذا من قولهم إنّ الجُدَافَى الغنيمة، [و] من قولهم إنّ التجديف كُفْران النِّعمة. وفي الحديث: "لا تجَدّفُوا بنعمة الله تعالى"،أي تَحْقِرُوها. (جدل) الجيم والدال واللام أصلٌ واحدٌ، وهو من باب استحكام الشيء في استرسالٍ يكون فيه، وامتدادِ الخصومة ومراجعةِ الكلام. وهو القياس الذي ذكرناه. ويقال للزّمام المُمَرِّ جَديل. والجَدْوَل: نهر صغيرٌ، وهو ممتدٌّ، وماؤُه أقْوى في اجتماع أجزائه من المنبطح السائح. ورجلٌ مجدولٌ، إذا كان قَضِيف الخِلْقة من غير هُزَال. وغلام جادِلٌ إذا اشتدّ. والجُدُول: الأعضاء، واحدها جَدِْل. والجادل من أولاد الإبل: فوق الرَّاشح. والدِّرع المجدولة: المحكمة العَمَل. ويقال جَدَلَ الحَبُّ في سُنْبُله: قَوِيَ. والأجدَل: الصَّقر؛ سمِّي بذلك لقوّته. قال ذو الرمة يذكر حَميراً في عَدْوِها: كأنَّهُنَّ خوافي أجدَلٍ قَرِمٍ *** وَلَّى ليسبِقَه بالأمْعَزِ الخَرَبُ([10])الخَرَبُ: الذّكَر من الحبارى. أراد: ولّى الخَرَب ليسبِقَه ويطلبه. ومن الباب الجَدَالة، هي الأرض، وهي صُلْبة. قال: قد أركب الآلةَ بَعْدَ الآلَهْ *** وأترُكُ العاجزَ بالجَدالهْ([11])ولذلك يقال طعَنَه فجدّلَه، أي رماه بالأرض. والمِجْدل: القَصْر، وهو قياسُ الباب. قال: في مِجْدَلٍ شُيِّدَ بنيانُهُ *** يَزِلُّ عنه ظُفُرُ الطائرِ([12])والجَدَال: الخَلال، الواحدة جَدالة، وذلك أنّه صُلْبٌ غير نضيجٍ، وهو في أوّل أحواله إذا كان أخضَرَ. قال: * يخِرُّ على أيدي السُّقَاة جدَالُها([13]) * وجَدِيلٌ: فحلٌ معروف. قال الرّاعي: * صُهْباً تُناسِبُ شَدْقماً وجَدِيلاً([14]) * (جدم) الجيم والدال والميم يدلّ على القماءة والقِصَر. رجل جَدَمةٌ، أي قصير. والشاة الجَدَمة: الرّدِيّة القَمِيئة. (جدو/ي) الجيم والدال والحرف المعتل خمسة أصول متباينة. فالجَدَا مقصور: المطر العامّ، والعطيّة الجزْلة([15]). ويقال أجديت عليه. والجَدَاءُ ممدود: الغَنَاء، وهو قياس ما قبله من المقصور. قال: لَقَلَّ جَداءً على مالك *** إذا الحربُ شُبَّت بأجذَالها([16])والثاني: الجَادِيُّ: الزَّعفران. والثالث: الجَدْي، معروف. والجَِدَايَة: الظّبية. والرابع: الجَدِيَّة القِطعة من الدم. والخامس جديتا السّرج ([17])، وهما تحت دفَّتيه. (جدب) الجيم والدال والباء أصلٌ واحدٌ يدل على قلّة الشيء. فالجدب: خِلاف الخِصْب، ومكانٌ جدِيبٌ. ومن قياسه الجَدْبُ، وهو العَيْب والتنقُّص. يقال جدَبْتُه إذا عِبْتَه. وفي الحديث: "جدَبَ لهم السَّمَرَ بعد العِشاء([18])"، أي عابه. قال ذو الرمة: فيا لكَ مِنْ خدٍّ أسيلٍ وَمنطقٍ *** رخيمٍ ومِن خَلْقٍ تَعَلّلَ جادبُهْ([19])أي إنه تعلَّلَ بالباطل لمّا لم يجدْ إلى الحقِّ سبيلا. (جدث) الجيم والدال والثاء كلمةٌ واحدة: الجَدَث القَبْر، وجمعه أجداث. (جدح) الجيم والدال والحاء أصلٌ واحدٌ، وهي خشبةٌ يُجْدح بها الدَّواء([20])، [لها] ثلاثة أعيار([21]). والمجدوحُ: شيءٌ كان يُشْرَب في الجاهلية، يُعْمَد إلى الناقة فتفْصَد ويُؤخَذُ دمُها في الإناء، ويشرب ذلك في الجَدْب. والمِجْدَح والمُجْدَح: نجم، وهي ثلاثةٌ كأنها أثافيّ. والقياس واحدٌ. قال: * إذا خَفَق المجْدَحُ([22]) * والمِجْدح: مِيسَمٌ من مواسم الإبل([23]) على هذه الصورة، يقال أجْدَحْت البَعير إذا وسمتَه بالمجْدَح. --------------------- ([1]) في اللسان: "وفي حديث الزبير حين اختصم هو والأنصاري إلى النبي صلى الله عليه وسلم في سيول شراج الحرة: "اسقي أرضك حتى يبلغ الماء الجدر". ([2]) هم من بني زهران بن الأزد بن الغوث. انظر الاشتقاق 301، 317 والمعارف 48. ([3]) البيت لمعبد بن سعنة، كما في اللسان (فهج، جدر) وروايته فيهما وفي المجمل: "جيدرية" نسبة إلى "جدر" على غير قياس، أو أن اسم البلد جيدر، فنسب إليها على القياس، وصواب صدره: "ألا يا اصبحاني"؛ لأن قبله: ألا يا أصبحاني قبل لوم العواذل *** وقبل وداع من زنيبة عاجل ([4]) في الأصل: "قد تستحقون"، صواب إنشاده من المجمل. ([5]) ديوان رؤبة 104، وقبله: * كأنها حقباء بلقاء الزلق * ([6]) في الأصل:" يتاله جلده"، والوجه ما أثبت. ([7]) البيت لأبي حنبل الطائي، كما في اللسان (جدع). وسيأتي في مادة (جزأ). ([8]) لأوس بن حجر في ديوانه 13 واللسان (جدع). وانظر الحيوان (4: 25) حيث أورد قصة للبيت. وقبله: ليبكك الشرب والمدامة والفتـ *** يان طرا وطامع طمعا ([9]) لربيعة بن مقروم الضبي، كما في اللسان (جدع): وصدره: * وقد أصل الخليل وإن نآني * ([10]) ديوان ذي الرمة 16 وجمهرة أشعار العرب 181. ([11]) الرجز في اللسان (13: 41، 109). والآلة: الحالة. ([12]) للأعشى في ديوانه 108 واللسان (جدل). ([13]) للمخبل السعدي، كما في اللسان (جدل) وأمالي ثعلب 551. وصدره: * وسارت إلى يبرين خمساً فأصبحت * ([14]) صدره كما في جمهرة أشعار العرب 173: * شم الحوارك جنحاً أعضادها * ([15]) في الأصل: "الجدلة". ([16]) البيت لمالك بن العجلان. كما في اللسان (جدا). ([17]) يقال جدية، كظبية وغنية. ([18]) وكذا في المجمل، والرواية المشهورة: "جدب لنا عمر السمر بعد عتمة". ([19]) ديوان ذي الرمة 43 واللسان (جدب). ([20]) في الأصل: "الدو"، صوابه من المجمل. ([21]) أعيار، أي هنات ناتئة كأعيار السهام. وفي اللسان: "ثلاثة شعب" وفي المجمل: "ثلاثة جوانب". ([22]) جزء من بيت لدرهم بن زيد الأنصاري، كما في اللسان (جدع، طعن). وهو بتمامه: وأطعن بالقوم شطر الملو *** ك حتى إذا خفق المجدح وطعن: ذهب ومضى. قال ابن بري: "ورواه القالي: وأظعن بالظاء المعجمة". ([23]) المواسم: جمع ميسم على الأصل، وإن شئت قلت "مياسم" على اللفظ.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR931 harf- الجدال: المفاوضة على سبيل المنازعة والمغالبة، وأصله من: جدلت الحبل، أي: أحكمت فتله ومنه: الجديل (الجديل والجدالة: الأرض. راجع: المحكم 1/179)، وجدلت البناء: أحكمته، ودرع مجدولة، والأجدل: الصقر المحكم البنية. والمجدل: القصر المحكم البناء، ومنه: الجدال، فكأن المتجادلين يفتل كل واحد الآخر عن رأيه. وقيل: الأصل في الجدال: الصراع وإسقاط الإنسان صاحبه على الجدالة، وهي الأرض الصلبة. قال الله تعالى:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR825 harfج د ل
جدل الحبل: فتله وزمام مجدوزل وهو الجديل.
تقول: كأن في الجديل إحدى بنات جديل.
وطعنه فجدله: ألقاه على الجدالة وهي الأرض.
قال: قد أركب الآلة بعد الآلة وأترك العاجز بالجدالـة وتقـول: إن وقفن فمجادل وإن مررن فأجادل: إن وقفن فقصور وإن مررن فصقور.
قال الأعشى: في مجدل شد بنيانه يزل عنه ظفر الطائر وكان فلان جدالاً فصار تماراً وهو بائع الجدال وهو البلح سمي لاشتداده أو بائع
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.046 harfالجَدْل: شِدَّة الفَتْل. وجَدَلْتُ الحَبْلَ أَجْدِلُه جَدْلاً إِذا شددت فَتْله وفَتَلْتَه فَتْلاً مُحْكَماً؛ ومنه قيل لزمام الناقة الجَدِيل. ابن سيده: جدل الشيءَ يَجْدُله ويَجْدِله جَدْلاً أَحكم فَتْله؛ ومنه جارية مَجْدُولة الخَلْق حَسَنة الجَدْل. والجَدِيل: الزمام المجدول من أَدم؛ ومنه قول امرئ القيس:
وكَشْحٍ لطيفٍ كالجَدِيل مُخَصَّرٍ،
وسَاقٍ كأُنْبُوب السَّقِيِّ المُذلَّل
قال: وربما سُمِّي
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR193 harf* ج د ل * * الجَدْلُ * العضو و * الأَجْدَلُ * الصقر و * جادَلَهُ * خاصمه * مُجَادَلةً * و * جِدَالاً * والاسم * الجَدَلُ * وهو شدة الخصومة و * الجَنْدَلُ * الحجارة و * الجَدْوَلُ * النهر الصغير
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.730 harfجدله أي الحبل. يجدله ويجدله من حدى نصر وضرب، جدلا: أحكم فتله فهو مجدول وجديل منه: الجديل: الزمام المجدول المحكم فتله من أديم قال امرؤ القيس:
وكشح لطيف كالجديل مخصر وساق كأنبوب السقي المذلل وقال ذو الرمة:
وحتى كست مشى الخشاش لغامها إلى حيث يثنى الخد منها جديلهـا الجديل أيضا: حبل من أدم أو شعر في عنق البعير، ربما سموا الوشاح جديلا،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR10.061 harfجَدَلَهُ
1 جَدَلَهُ جدل جدله جدلة , aor. جَدُلَ (S, K) and جَدِلَ , (K,) inf. n. جَدْلٌ, (S,) He twisted it firmly; (S, K;) namely, a rope. (S.) ― -b2- He made it firm, strong, or compact. (TA.) ― -b3- [Hence,] جَارِيَةٌ حَسَنَةٌ الجَدْلِ (assumed tropical:) [A girl of beautiful compacture; of beautiful, compact make]. (S.) ― -b4- [Hence also,] عَمِلَ عَلَى شَاكِلَتِهِ الَّتِى جُدِلَ عَلَيْهَا
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.290 harfجَدَلَ
جَدَلَ I , U ( n. ac. جَدْل 1 ),
a. Twisted firmly.
b. Threw down.
c. ( n. ac. جُدُوْل 27 ), Became hard, solid.
جَدِلَ
جَدِلَ A ( n. ac. جَدَل 4 ),
a. Disputed, wrangled.
جَدَّلَ
جَدَّلَ II ,
a. Threw down.
جَاْدَلَ
جَاْدَلَ III ,
a. Disputed with.
تَجَدَّلَ
تَجَدَّلَ V ,
a. Was thrown down; fell down.
b. Was firmly twisted.
تَجَاْدَلَ
تَجَاْدَلَ VI ,
a. Disputed, argued
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR33.038 harfجدل
جَدَلَ - يَجْدُلُ (جَدَلَ - يَجْدِلُ) - جَدَل - جِدال - جَادَلَ - يُجَادِلُ
جَدَلَ - يَجْدُلُ (جَدَلَ - يَجْدِلُ) + كائن + شيئاً أو أمراً: يشده ويقويه ويجعله متماسكاً
جَدَلَ - يَجْدُلُ + كائن + شيئاً : يشده ويقويه ويجعله متماسكاً ، بأن يبرمه ويفتله على بعضه فيحكمه ويقويه جَدَلَ - يَجْدُلُ + كائن + أمراً: يشده ويقويه ويجعله متماسكاً بأن
Sîgalar(19)
- يُجَادِلُMücadele eder(يُفَاعِلُ)×5
- يُجَادِلُونَMücadele ederler(يُفَاعِلُونَ)×5
- جَدَلًاMücadele etmek(فَعَلًا)×2
- يُجَادِلُونَكَSeninle mücadele ederler(يُفَاعِلُونَكَ)×2
- أَتُجَادِلُونَنِيBenimle mücadele mi ediyorsunuz?(أَتُفَاعِلُونَنِي)×1
- تُجَادِلُMücadele eder(تُفَاعِلُ)×1
- تُجَادِلُكَSeninle mücadele eder(تُفَاعِلُكَ)×1
- تُجَادِلُواMücadele etmeyin(تُفَاعِلُوا)×1
- تُجَادِلْMücadele etme(تُفَاعِلْ)×1
- جَادَلُوكَSeninle mücadele ettiler(فَاعَلُوكَ)×1
Mücavir kökler43 mücavir (167 toplam)
- دحض
2 ortak ayet · Dahd (dal,ha,dat) : Kaygan, çıplak yerdir
- غير
5 ortak ayet · Ğayr, Ğayr dışında demektir
- أله
17 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- سلط
3 ortak ayet · Salata, doğranmış sebze demektir
- صرف
2 ortak ayet · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
- بطل
2 ortak ayet · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
- أيي
7 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir
- نوح
2 ortak ayet · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
- فسق
2 ortak ayet · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
- سمي
2 ortak ayet · Ad verilen
- قلب
3 ortak ayet · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
- سمع
3 ortak ayet · İşiten
Geçtiği ayetler(27)
هَأَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَمَنْ يُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا
Mücadele ederİşte siz öyle kimselersiniz ki; dünya hayatında onları savunuyorsunuz. Ama kıyamet günü Allah’a karşı onları kim savunacak? Yahut onlara kim vekil olacak?
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطَانٍ مَرِيدٍ
Mücadele ederİnsanlardan kimi; Allah hakkında bilmeden tartışır ve azgın şeytanın ardına düşer.
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ
Mücadele ederİnsanlardan öyleleri vardır ki; bilmeden, doğruya götüren bir rehberi olmadan, aydınlatıcı bir kitabı bulunmadan Allah hakkında tartışmaya girer.
… وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ …
Mücadele ederGörmez misiniz ki; Allah, göklerde olanları da, yerde olanları da size müsahhar kılmıştır. Gizli ve açık olarak nimetlerini size bolca vermiştir. İnsanlar arasında hiç bir bilgisi olmadan, hiç bir rehberi ve aydınlatıcı kitabı yokken Allah hakkında tartışanlar vardır.
مَا يُجَادِلُ فِي آيَاتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلَادِ
Mücadele ederKüfredenlerden başkası Allah’ın ayetleri üzerinde tartışmaya girişmez. Öyleyse onların şehirlerde dönüp dolaşması seni aldatmasın.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جدل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حجج, نزع, صوم, مرى |
| Zıt Kök | سلم |
| Çekirdek Özet 1 | Birbirine dolanan liflerin gerilip sıkıca bükülmesi ve hasmı yere sermek üzere büküp çekme |
| Çekirdek Özet 2 | Karşıt savları ve zihni dirençleri birbirine dolayarak üstün gelme veya hakikati saptırma gayreti |
| Çekirdek Özet 3 | Bir önermeyi ya da muhatabı kendi ekseninden büküp yere sermeyi hedefleyen karşılıklı çekişme mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca laf kalabalığı veya basit fikir alışverişi sanıp, hasmı fikrinden bükerek alt etme ve direnç kırma kastını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جد | Kesmek, sınırlandırmak, sertleşmek ve zeminde somut bir direnç oluşturmak anlamını taşır; جدد (yenileme, kesip ayırma), جدر (duvar çekme, katılık) ve جدث (kabir, toprağı yarma) köklerinde de bu sert ayrım ve katılık esastır. | ل | Çoban değneği ve bağlama imgesi taşıyan ل harfinin eklenmesiyle katılık ve keskinlik kendi içine dönük bir bükülmeye, liflerin birbirine dolanarak gerilim ve mukavemet kazanmasına evrilmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Kuvveti bir noktadan diğerine yükleyerek taşıma ve yönlendirme direnci |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Eşiği koruma, geçişi sınırlandırma veya bir alandan diğerine yön değiştirme |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Harekete yön verme, sarma, dolama ve boyunduruk altına alma |
| جدل | Taşıyıcı bir gücün bir eşik etrafında sarılıp dolanarak kendi üzerinde gerilim üretmesi | Karşılıklı iki gücün veya fikrin lifler gibi birbirine sarılarak gerilmesi, birinin diğerini büküp yere çalması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İp veya deri kayış liflerinin sımsıkı ve çözülmeyecek şekilde birbirine sarılması (فتل الحبل); devenin sağlam örülmüş yuları (جديل); güreşte hasmı kıvırıp sert toprağa (جدالة) fırlatmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays şiirinde ince ve sıkı yapılı beli sağlam örülmüş deve yularına benzeterek anar: وكشح لطيف كالجديل مخصر / وساق كأنبوب السقي المذلل |
| Erken Arapça kullanım | Kuşatıcı ve sağlam örülmüş zırh için درع مجدولة, kemikleri etle sıkıca kenetlenmiş yapılı beden için مجدول الخلق ve yırtıcı kuvvetinden ötürü doğan/şahin için الأجدل tabirleri kullanılır. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesi genelinde kök, liflerin birbirine sarılması, örülmesi, sertleşme ve dolayısıyla bükerek hasmı devirme semantik dairesiyle bağlantılıdır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kök doğrudan g-d-l (İbranice gādal / giddēl: büyümek, bükülmek, saç örgüsü yapmak; Aramice gədal: örmek, bükmek) biçiminde mevcuttur. İbranicede gədīlīm (bükülmüş ipler, püsküller) kelimesi, nesnelerin birbirine kuvvetle katlanıp örülmesi anlamını doğrudan korur. Akadca katmanında g-d-l köküyle bağlantılı formlar (gidlu: örgü, bükülmüş lif demeti) aynı somut kökene işaret eder. Arapçada kök bir yandan fiziksel örgünün ve sıkılığın (el-cedîl), diğer yandan bu bükme hareketinin zihni ve sözel bir güreşe dönüştürülerek hasmın savını büküp yere çalma (el-cidâl) eyleminin adı olmuştur.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İpin bükülmesinden (fatl) sözel karşı koymaya geçiş | Birbirine dolanan liflerin gerilimi, iki muhatabın birbirinin savını çürütmek için sözü büküp gerilimli çatışma üretmesine aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice g-d-l (bükmek, örmek), Aramice gədal (örgülü ip) | Somut zemin bütün Batı ve Kuzeybatı Sami dillerinde ip, saç ve lif bükümü üzerine kuruludur; Arapçada sözel çatışma mecazı kurumsallaşmıştır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik b-k-m veya g-d kök tabakası | Lif, düğüm ve katılık türevleriyle sınırlı kalıp geniş dil ailelerinde doğrudan fonetik türev izi seyrektir. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جدل | Anlamlı | Bükmek, germek, çekişmek | İpin sıkı bükülmesi, sert zemin, hasmı büküp yere fırlatma ve tartışma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| جلد | Anlamlı | Sertlik, deri, dayanıklılık | Canlı bedenini saran sert örtü; darbeye ve zorluğa tahammül gösterme | Ters harf sırası (kalb); Kur'an'da geçer |
| دجل | Anlamlı | Sıvamak, örtmek, yalanla aldatmak | Bir şeyin üzerini parlak yaldız veya katranla kaplayarak hakikati gizleme | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'mel |
| دلج | Anlamlı | Gece yürümek, kova taşımak | Kuyudan su çekerken iki nokta arasında gidip gelme veya gece yol alma | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'mel |
| لجد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel |
| لدج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جدل | Merkez | Sözel direnç ve hasmı savından bükme | İki tarafın birbirinin zihnini ve delilini eğip yere çalmak üzere kurduğu sert karşıtlık | Büküm, sarma ve mukavemet kırma |
| حجج | Komşu | Kanıtla ikna etme veya galip gelme | Hedefe varmak için sağlam delil ve hüccet ortaya koyma yönü ağır basar; bükme değil delillendirme esastır | Yolu ve gayeyi ispat etme |
| نزع | Komşu | Bir şeyi yerinden söküp koparma | Hak ve iddia üzerinde çekişirken doğrudan mülkiyeti veya hükmü koparıp alma çabası | Sökme ve çekişme |
| خصم | Komşu | Taraf olma ve dava gütme | Hasmın karşısına dikilip hakkını söke söke isteme veya düşmanlıkta direşme | Husumet ve taraf tutma |
| مرى | Komşu | Şüpheye düşürme ve karşılıklı tartışma | Memeyi sağar gibi lafı uzatarak kuşkuyu derinleştirme ve tereddüt üretme | Şüphe odaklı münakaşa |
| سلم | Zıt | Teslim olma, barış ve selamet | Direnci bırakma, çatışmayı tereddütsüz sonlandırma ve bükülmeyi terk edip selamete erme | Çatışmasızlık ve boyun eğiş |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جدل | Bükerek çekişmek | İpin bükülmesi gibi karşıt argümanları gererek hasmı devirme çabası | Kesin |
| Latince | disputare, polemizari | Tartışmak, hesaplaşmak | Karşılıklı delil tartma (disputatio) anlamını içerir ancak Arapçadaki somut bükme ve yere çalma imgesini dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to dispute, to debate, to wrangle | Münakaşa etmek, çekişmek | Karşılıklı sert tartışmayı ve atışmayı karşılar; örgü ve lif bükümünden doğan yapısal gerilimi tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | streiten, debattieren | Çekişmek, münazara etmek | Çatışmalı tartışmayı ifade eder; hasmın savını büküp devirme nüansı eksik kalır | Güçlü |
| Fransızca | disputer, polémiquer | Söz dalaşına girmek, çatışmak | Fikirlerin sert çarpışmasını verir; ipin lif lif kıvrılarak gerilmesi metaforu bulunmaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَادَلَ / يُجَادِلُ (Hakkı iptal gayesiyle) | Batılı savunmak ve hakkı çürütmek için düşmanca cedelleşme | İnkârcıların ayetler karşısında teslim olmayıp peygamberlerin getirdiği delilleri kırmak için giriştikleri inatçı mücadele; Mü'min 40:4, Kehf 18:56. |
| جَادَلْتَنَا / جَادَلْتُمْ (Delil yarıştırma) | İki tarafın iddialarını çarpıştırarak bir sonuca varma tartışması | Peygamberlerin muhataplarıyla veya inananların bir meselede karşılıklı fikir yürütmesi; Hûd 11:32, Nisâ 4:109. |
| بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ (Islah edici yöntem) | En güzel metotla, incitmeden zihni düğümleri çözme gayreti | Tebliğde muhatabın inadını tahrik etmeden hakikati ulaştırma bağlamı; Nahl 16:125, Ankebût 29:46. |
| جِدَالَ فِي الْحَجِّ (Hacda sürtüşme yasağı) | Sosyal gerilim ve çekişme ortamı doğuran kavga | İbadet disiplini içinde benliği öne çıkaran, yol arkadaşlarıyla nizaa girmeyi yasaklayan bağlam; Bakara 2:197. |
| تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا (Hakkını arama ve yakınma) | Mağduriyetin giderilmesi için ısrarla durumu arz etme | Kocasının zıhar yapması üzerine kadının hak arayışı ve durumunu düzeltme ısrarı; Mücâdele 58:1. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cedel ilmi (ilmu'l-cedel) ve münazara | Hasmı susturmak (ilzam) için meşhur ve makbul önermeleri kullanarak delil üretme yöntemi | Hakikati bulmaktan ziyade karşıt fikri büküp alt etmeye yoğunlaşan mantıki yöntem |
| Fıkıh | Hac yasakları ve adabü'l-münazara | Hac ihramında yasaklanan cidalin sınırları; fıkhi hilaf tartışmalarında niza ile meşru münazaranın tefriki | Kavgaya, kin ve husumete yol açan her türlü sürtüşmenin haram kılınması |
| Tefsir | Cedelî ayetlerin tahlili | Kur'an'ın müşriklerin, ehlikitabın ve münafıkların savlarını kendi mantıki kurgularıyla çürütme biçimi | İnadı ve direnci kırmaya yönelik ilahi burhanların karşıt savları iptal edişi |
| Hadis | Cedeli terk etmenin fazileti | Haklı bile olsa münakaşayı terk eden kimseye cennetten köşk vaat eden rivayetler | Zihni kibir ve nefsi tatmin üreten her türlü kısır çekişmeden uzak durma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İman-inkâr karşılaşması | Zihni direnç ve tebliğ | Hakikatin karşısına dikilen dogmatik önyargıları çözmek veya tersine hakka direnmek | İnsanın varoluşsal gerçeği kabul etmemek için geliştirdiği karmaşık savunma mekanizması | Kesin |
| İlmi | Münazara ve metodoloji | Diyalektik karşıtlık | Önermelerin tutarlılığını test etmek veya karşı tarafın argümanını zayıflatmak | İki savın gerilimli karşılaşmasıyla zayıf olanın elenmesi süreci | Güçlü |
| Siyasi | Müzakere ve muhalefet | Çatışmalı meşruiyet yarışı | Hükmetme veya kural koyma erkini meşrulaştırmak için hasmı diskalifiye etme | Karşıt hiziplerin söylem yoluyla birbirinin hareket alanını daraltması | Güçlü |
| İktisadi | Pazarlık ve sözleşme uyuşmazlığı | Çıkar çatışması ve niza | Fiyat veya mülkiyet bölüşümünde tarafların kendi menfaatini büküp dayatması | Ortak paydanın dağıtılmasında gerilim üreten sözel sürtüşme | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Torsiyon (burulma gerilmesi) ve mekanik mukavemet | Bir çubuğun veya lif demetinin zıt yönlü iki tork altında kendi ekseni etrafında burulması; malzemenin kırılma ya da akma noktasına kadar gerilimi taşıması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Diyalektik çatışma ve eristik (eristic) tartışma | İki zıt fikrin veya sosyal aktörün uzlaşmadan ziyade birbirinin zeminini yok etmek üzere geliştirdiği karşıt tezler mekanizması | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir fikir alışverişi, çağdaş anlamda medeni diyalog veya basit bir münakaşa düzeyine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın ontolojik savunma refleksi; liflerin bükülüp gerilmesi gibi benliğin hakikate karşı geliştirdiği direnç, delilleri eğip bükerek karşıdakini yere serme hırsı. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın insanın en cedelci varlık oluşuna dair uyarısını (Kehf 18:54) hafif bir kusur sanmak; batıl ehlinin ayetleri iptal için yürüttüğü organize zihni tahkimatı kavramamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an muhataplarının psikolojik ve epistemolojik direncini ortaya koyar. İnsanın gerçeği doğrudan reddetmek yerine onu eğip bükerek, sofistik gerekçeler üreterek savuşturma huyunu deşifre eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin inkârcı kavimlerle olan münazaralarında (Hûd, Mü'min), insanın hakikate karşı fıtri direncini tasvir eden ayetlerde (Kehf, Zuhruf) ve tebliğ usulünü belirleyen talimatlarda (Nahl). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin sadece çıplak bilgi eksikliğinden ötürü inkâr edildiği zannını yıkar; inkârın çoğu zaman bilinçli bir bükme, çarpıtma ve hasmı yere serme (cedel) mekanizmasıyla korunduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamİp veya deri liflerinin kuvvetle burularak birbirine dolanması, bu gerilimle oluşan mukavemet ve güreşte hasmı büküp sert zemine fırlatmak.
- Soyut anlamİki zihnin veya iddianın birbiri üzerine tork uygulayarak karşısındakinin direncini kırmaya ve onu savından döndürmeye dönük diyalektik çatışması.
- Sistematik karşılıkBir sistemde karşıt vektörlerin dengesiz gerilim üretmesi; meşruiyet veya hakikat zeminini kendi yönüne bükmek isteyen aktörlerin direnç kırıcı etkileşimi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde üretilen bükülme gerilimini (burulma / cidal torkunu) temsil eder. çekişmenin üzerinde cereyan ettiği konuyu veya kaldıraç kolunu gösterir. ve ise karşıt tarafların birbirini devirmek üzere uyguladığı zıt yönlü kuvvet vektörleridir; bu kuvvetlerin farkı sistemde gerilimi doğurur ve direnci zayıf olan tarafın yere serilmesiyle sonuçlanır.