حصب
ح - ص - ب
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 2 sîga
- 12 sözlük
Hasb (sad) : Çakıl demektir. Hatab(ha), Odun demektir. Fitnenin kaynağına mecazdır. Gizli haber alma teşkilatları daha çok kadınları kullanarak haber toplarlar. Sonra o haberleri değerlendirerek fitne çıkarırlar ve o fitne ile topluluklarını çökertirler.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hasb (sad) : Çakıl demektir. Hatab(ha), Odun demektir. Fitnenin kaynağına mecazdır. Gizli haber alma teşkilatları daha çok kadınları kullanarak haber toplarlar. Sonra o haberleri değerlendirerek fitne çıkarırlar ve o fitne ile topluluklarını çökertirler.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.651 harfباب الحاء والصاد والباء معهما
ح ص ب، ص ح ب، ص ب ح، مستعملات
حصب:
الحَصْبُ: رَمْيُكَ بالحَصْباء أي صِغار الحَصَى أو كِبارها. وفي فِتنةِ عُثمان: تَحاصَبُوا حتّى ما أُبصِرَ أديمُ السَماء. والحَصْبَةُ معروفة تخرُجُ بالجَنْب، حُصِبَ فهو مَحصُوب. والحَصَبُ: الحَطَب للتَنُّور أو في وقَود أمّا ما دام غيرَ مُسَتْعمل للسُجُور فلا يُسَمَّى حصباً. والحاصِب: الريحُ تَحمِلُ التُرابَ وكذلك ما تَناثَر من دِقاق
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR644 harfالحصباء: الحصى. وأرض حَصِبَةٌ ومَحْصَبَةٌ بالفتح: ذاتُ حصباء. وحَصَّبْتُ المسجد تحصيباً، إذا فرشتَه بها. والمُحَصَّبُ: موضع الجِمار بمنى. وحَصَبْتُ الرجل أَحْصِبُهُ بالكسر، أي رميته بالحصباء. وحَصَبَ في الأرض: ذهبَ فيها. والحاصب: الريح الشديدة التي تُثير الحصباء. وكذلك الحَصِبَةُ. قال لبيد:
جَرَّتْ عليها أَنْ خَوَتْ من أَهْلِهاأذيالَها كُلُّ عَصوفٍ حَصِـبَـهْ
وأحصب الفرسُ: أثار الحصباءَ في
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.447 harfح ص ب
حصب ، حبص ، صبح ، صحب : مستعملة .
حصب : قال الليث : الحَصَبُ : الحَطَبُ الذي يُلْقَى في تَنُّور أو في وَقُودٍ ، فأمَّا ما دام غير مستعمل لِلسُّجُورِ فلا يُسمَّى حَصَباً ، قال : والحَصْبُ : رَمْيُك بالحَصْبَاء : والحَصْبَاءُ : صغارُها وكِبَارُها . وفي الحديث الذي جاء في مقتل عُثمان ح قال : ( تَحاصبُوا في المسجد حتى ما أُبْصِرَ أَديمُ السماء ) أي ترامَوْا بالحصْباء . وقال الفراء في قوله : (
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.998 harf(باب الحاء والصاد وما يثلثهما)
(حصف) الحاء والصاد والفاء أصلٌ واحد، وهو تشدُّدٌ يكون في الشيءِ وصلابةٌ وقوَّة. فيقال لرَكانة العقْل حصافة، وللعَدْوِ الشديد إحصاف. يقال فرسٌ مِحْصَفٌ وناقة مِحْصافٌ. ويقال كتيبة محصوفةٌ، إذا تَجمَّع أصحابُها وقلّ الخَلَل فيهم. قال الأعشى:
تأوِي طوائِفُها إلى مَحْصُوفة *** مكروهةٍ يخشى الكماةُ نِزالَها([1]) ويقال "مخصوفة"، وهذا له قياسٌ آخر وقد ذكر في بابه. ويقال
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR507 harfح ص ب
حصبـت الريـح بالحصبـاء وريح حاصب وحصبوه.
وفي الحديث " هل أحصبه لكم " وتحاصبوا وفي فتنـة عثمـان رضـي اللـه عنـه: " تحاصبـوا حتـى مـا أبصـروا أديـم السمـاء ".
وحصبـوا المسجد: بسطوا فيه الحصباء.
وأرض محصبة: ذات حصى.
وتقـول: هـذا حاصـب وليـس بصاحـب.
" وهـم حصـب جهنـم ".
وحصبـت النـار: طرحته فيها.
وبتنا بالمحصب وهو موضع الجمار.
وأحصب الفرس في
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.363 harfالحَصْبةُ والحَصَبةُ والحَصِبةُ، بسكون الصاد وفتحها وكسرها: البَثْر الذي يَخْرُج بالبَدَن ويظهر في الجِلْد، تقول منه: حَصِبَ جِلدُه، بالكسر، يَحْصَبُ، وحُصِبَ فهو مَحْصُوبٌ. وفي حديث مَسْرُوقٍ: أَتَيْنا عبدَاللّهِ في مُجَدَّرِينَ ومُحَصَّبِينَ، هم الذين أَصابَهم الجُدَرِيُّ والحَصْبةُ. والحَصَبُ والحَصْبةُ: الحجارةُ والحصى، واحدته حَصَبةٌ، وهو نادر. والحَصْباء: الحَصى، واحدته حَصَبة، كقَصَبةٍ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR224 harf* ح ص ب * * الحَصْبَاءُ * بالمد الحصى ومنه * المُحَصَّبُ * وهو موضع الجمار بمنى و * الحَاصِبُ * الريح الشديدة تثير الحصباء و * الحَصَبُ * بفتحتين ما تحصب به النار أي ترمي وكل ما ألقيته في النار فقد * حصَبْتَها * به وبابه ضرب
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.331 harfالحصبة ويحرك، والحصبة كفرحة وهذه عن الفراء: بثر يخرج بالجسد، ومنه تقول: قد حصب، بالضم، كما تقول: قد جدر، فهو محصوب ومجدور وحصب كسمع يحصب فهو محصوب أيضا، والمحصب كالمجدر وفي حديث مسروق أتينا عبد الله في مجدرين ومحصبين هم الذين أصابهم الجدري والحصبة.
والحصب، محركة، والحصبة بفتح فسكون: الحجارة، واحدتها حصبة، محركة كقصبة وهو نادر وحصبته: رميته بها، والحجر المرمي به حصب، كما يقال نفضت الشيء نفضا،
الحصبة ويحرك، والحصبة كفرحة وهذه عن الفراء: بثر يخرج بالجسد، ومنه تقول: قد حصب، بالضم، كما تقول: قد جدر، فهو محصوب ومجدور وحصب كسمع يحصب فهو محصوب أيضا، والمحصب كالمجدر وفي حديث مسروق أتينا عبد الله في مجدرين ومحصبين هم الذين أصابهم الجدري والحصبة. والحصب، محركة، والحصبة بفتح فسكون: الحجارة، واحدتها حصبة، محركة كقصبة وهو نادر وحصبته: رميته بها، والحجر المرمي به حصب، كما يقال نفضت الشيء نفضا، والمنفوض نفض، والحصب: الحطب عامة وقال الفراء: هي لغة اليمن وكل ما يرمى به في النار من حطب وغيره فهو حصب وهو لغة أهل نجد، كما روي عن الفراء أيضا، أو لا يكون الحطب حصبا حتى يسجر به، وفي التنزيل إنكم وما تعبدون من دون الله حصب جهنم . وحصب النار بالحصب يحصبها حصبا: أضرمها، وقال الأزهري الحصب: الحطب الذي يلقى في تنور أو في وقود فأما ما دام غير مستعمل للسجور فلا يسمى حصبا، وقال عكرمة: حصب جهنم هو حطب جهنم بالحبشية، قال ابن عرفة: إن كان أراد أن العرب تكلمت به فصار عربية وإلا فليس في القرآن غير العربية. والحصباء: الحصى، واحدتها حصبة محركة كقصبة، وحصباء كقصباء، وهو عند سيبويه اسم للجمع، وفي حديث الكوثر فأخرج من حصبائه فإذا ياقوت أحمر أي حصاه الذي في قعره، وفي الحديث أنه نهى عن مس الحصباء في الصلاة كانوا يصلون على حصباء المسجد ولا حائل بين وجوههم وبينها، فكانوا إذا سجدوا سووها بأيديهم، فنهوا عن ذلك لأنه فعل من غير أفعال الصلاة، والعبث فيها لا يجوز وتبطل به إذا تكرر، ومنه الحديث إن كان لا بد من مس الحصباء فواحدة أي مرة واحدة رخص له فيها لأنها غير مكررة. وأرض حصبة، كفرحة ومحصبة بالفتح: كثيرتها، أي الحصباء وقال الأزهري: محصبة: ذات حصبة ومجدرة: ذات جدري، ومكان حاصب ذو حصباء، كحصب، على النسب، لأنا لم نسمع له فعلا، قال أبو ذؤيب: فكرعن في حجرات عذب بـارد حصب البطاح تغيب فيه الأكرع والحصب: رميك بالحصباء، حصبه يحصبه حصبا: رماه بها وفي حديث ابن عمر أنه رأى رجلين يتحدثان والإمام يخطب فحصبهما أي رجمها بالحصباء وحصب المكان: بسطها فيه أي ألقى فيه الحصباء الصغار وفرشه بالحصباء وفي الحديث أنه حصب المسجد وقال: هو أغفر للنخامة أي أستر للبزاقة إذا سقطت فيه كحصبه، في الحديث أن عمر رضي الله عنه أمر بتحصيب المسجد . والحصباء هو الحصى الصغار. وحصب عن صاحبه: تولى عنه مسرعا، كحاصب الريح كأحصب، وفي الأرض: ذهب فيها. وفي الحديث الذي جاء في مقتل عثمان رضي الله عنه قال: إنهم تحاصبوا في المسجد حتى ما أبصر أديم السماء أي تراموا بها والحصباء: صغارها وكبارها.
والإحصاب: أن يثير الحصى في عدوه، وقال اللحياني: يكون ذلك في الفرس وغيره مما يعدو، تقول منه: أحصب الفرس وغيره إذا أثار الحصباء في جريه، وفرس ملهب محصب. وليلة الحصبة بالفتح فالسكون هي الليلة التي بعد أيام التشريق، وقال الأزهري: التحصيب: النوم بالمحصب اسم الشعب الذي مخرجه إلى الأبطح بين مكة ومنى يقام فيه ساعة من الليل ثم يخرج إلى مكة، سمي به للحصباء الذي فيه، وكان موضعا نزل به رسول الله صلى الله عليه وسلم من غير أن سنه للناس، فمن شاء حصب ومن شاء لم يحصب. ومنه حديث عائشة رضي الله عنها ليس التحصيب بشيء أرادت به النوم بالمحصب عند الخروج من مكة ساعة والنزول به، وروي عن عمر أنه قال ينفر الناس كلهم إلا بني خزيمة - يعني قريشا - لا ينفرون في النفر الأول، قال: وقال: يا آل خزيمة حصبوا أي أقيموا بالمحصب، وقال أبو عبيد: التحصيب إذا نفر الرجل من منى إلى مكة للتوديع أقام بالأبطح حتى يهجع بها ساعة من الليل، ثم يدخل مكة، قال: وهذا شيء كان يفعل ثم ترك، وخزيمضة هم قريش وكنانة، وليس فيهم أسد، وقال القعنبي: التحصيب: نزول المحصب، بمكة، وانشد: فلله عينا من رأى من تـفـرق أشت وأنأى من فراق المحصب أو هو، أي المحصب: موضع رمي الجمار بمنى قاله الأصمعي، وأنشد: أقام ثلاثا بالمحصب من منى ولما يبن للناعجات طـريق وقال الراعي: ألم تعلمي يا ألأم الناس أنـنـي بمكة معروف وعند المحصب يريد موضع الجمار، ويقال له أيضا: حصاب بكسر الحاء. والحاصب ريح شديدة تحمل التراب والحصباء أو هو ما تناثر من دقاق الثلج والبرد، وفي التنزيل إنا أرسلنا عليهم حاصبا وكذلك الحصبة قال لبيد: جرت عليها أن خوت من أهلها أذيالها كل عصوف حصـبـه وقوله: إنا أرسلنا عليهم حاصبا أي عذابا يحصبهم، أي يرميهم بحجارة من سجيل، وقيل: حاصبا، أي ريحا تقلع الحصباء لقوتها، وهي صغارها وكبارها، وفي حديث علي رضي الله عنه قال للخوارج أصابكم حاصب أي عذاب من الله، وأصله رميتم بالحصباء من السماء، ويقال للريح التي تحمل التراب والحصى: حاصب والحاصب: السحاب لأنه يرمي بهما أي الثلج والبرد رميا، وقال الأزهري: الحاصب: العدد الكثير من الرجالة، وهو معنى قول الأعشى: لنا حاصب مثل رجل الدبى وقيل المراد به الرماة، وعن ابن الأعرابي: الحاصب من التراب ما كان فيه الحصباء. وقال ابن شميل: الحاصب: الحصباء في الريح، كان يومنا ذا حاصب، وريح حاصب وحصبة: فيها حصباء، قال لبيد: جرت عليها أن خوت من أهلها أذيالها كل عصوف حصـبـه وتقول: هو حاصب، ليس بصاحب. والحصب، محركة، وضبطه الصاغاني بالفتح: انقلاب الوتر عن القوس قال: لا كزة السير ولا حصوب ويقال: هو وهم إنما هو الحضب، بالضاد المعجمة لا غير، كما سيأتي. وحصبة بهاء من غير لام اسم رجل، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
ألست عبد عامر بن حصبه وحصبة من بني أزنم، جد ثعلبة بن الحارث اليربوعي، له ذكر في السير. والحصب ككتف هو اللبن لا يخرج زبده، من برده. وحصيب كزبير: ع باليمن وهو وادي زبيد حرسها الله تعالى وسائر بلاد المسلمين، حسن الهواء فاقت نساؤه حسنا وجمالا وظرافة ورقة، ومنه قولهم المشهور إذا دخلت أرض الحصيب فهرول أي أسرع في المشي لئلا تفتتن بهن. ويحصب بن مالك مثلثة الصاد: حي بها أي باليمن، وهو من حمير، ذكر الحافظ ابن حزم في جمهرة الأنساب أن يحصب أخوذي أصبح جد الإمام مالك رضي الله عنه وقيل هي يحصب، نقلت من قولك: حصبه بالحصى يحصبه، وليس بقوي والنسبة إليها مثلثة أيضا لا بالفتح فقط، كما زضعم الجوهري وعبارته في الصحاح: ويحصب، بالكسر: حي من اليمن، وإذا نسبت إليه قلت: يحصبي، بالفتح مثل تغلب وتغلبي، وهكذا قاله أبو عبيد. قلت: ونقل شيخنا عن ابن مالك في شرح الكافية ما نصه: الجيد في النسب إلى تغلب ونحوه من الرباعي الساكن الثاني المكسور الثالث إبقاء الكسرة، والفتح عند أبي العباس، وهو مطرد، وعند سيبويه مقصور على السماع، ومن المنقول بالفتح والكسر تغلبي ويحصبي ويثربي، انتهى، ونقل عن بعض شيوخه أن فتح العين المكسورة من الرباعي شاذ يحفظ ما ورد منه ولا يقاس عليه، صححه بعض، وقالوا: هو مذهب سيبويه والخليل، وقال بعض: إنه يقاس، وعزي للمبرد وابن السراج والرماني والفارسي، وتوسط أبو موسى الحامض فقال: المختار أن لا يفتح، ونقل أبو القاسم البطليوسي أن جواز الوجهين فيه مذهب الجمهور، وإنما خالف فيه أبو عمرو، فالجوهري إنما ذكر ما صح عنده كما هو من عادته، وهو رأي المبرد ومن وافقه، ويعضده النظر، وهو أن العرب دائما تميل إلى التخفيف ما أمكن، فحسب المجد أن يقلده لأنه في مقام الاجتهاد والنظر، وهو كلام ليس عليه غبار. ويحصب كيضرب: قلعة بالأندلس. سميت بمن نزل بها من اليحصبيين من حمير، فكان الظاهر فيه التثليث أيضا كما جرى عليه مؤرخو الأندلس. سميت بمن نزل بها من اليحصبيين من حمير، فكان الظاهر فيه التثليث أيضا كما جرى عليه مؤرخو الأندلس، منها سعيد بن مقرون بن عفان، له رحلة وسماع، والنابغة بن إبراهيم بن عبد الواحد، المحدثان روى الأخير عن محمد بن وضاح، ومات سنة 313 والقاضي عياض بن موسى اليحصبي صاحب الشفاء والمطالع في اللغة، وأبو محمد عبد الله بن محمد بن معدان اليحصبي الأندلسي، كتب عنه السلفي، وكذا أخوه أبو الحسن علي، محدثون، ذكرهما الصابوني. وبريدة بن الحصيب كزبير ابن الحارث بن الأعرج الأسلمي أبو الحصيب صحابي، دفن بمرو ومحمد بن الحصيب بن أوس بن عبد الله بن بريدة حفيده، وجده عبد الله دفن بجاورسة إحدى قرى مرو. وتحصب الحمام: خرج إلى الصحراء لطلب الحب. ومن المجاز: حصبوا عنه: أسرعوا في الهرب، كما في الأساس.
والأحصبان: تثنية الأحصب، قال أبو سعيد: اسم موضع باليمن، ينسب إليه أبو الفتح أحمد بن عبد الرحمن بن الحسين الأحصبي الوراق، كذا في المعجم. ويحصب أيضا: مخلاف فيه قصر زيدان، يزعمون أنه لم يبن قط مثله، وبينه وبين ذمار ثمانية فراسخ، ويقال له: علو يحصب، وبينه وبين قصر السموأل ثمانية فراسخ، وسفل يحصب: مخلاف آخر كذا في المعجم.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR6.020 harfحَصَبَهُ
1 حَصَبَهُ حصب حصبه حصبة , (S, A, Msb, K,) aor. حَصِبَ (S, A, Msb) and حَصُبَ , (Msb,) inf. n. حَصْبٌ, (Msb, TA,) He threw at him, or pelted him with, pebbles, (S, A,* K,) or small pebbles. (Msb.) And hence, in a general sense, He pelted him. (Har p. 234.) And حَصَبَتِ الرِّيحُ بِالحَصْبَآءِ [The wind cast, or drove along, or tore up, the pebbles, or small pebbles]. (A.)― -b2- Also, (A,)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR489 harfحَصَبَ
حَصَبَ I , U ( n. ac. حَصْب 1 ),
a. Threw pebbles at, pelted.
b. see II .
حَصِبَ
حَصِبَ A ( n. ac. حَصَب 4 ),
a. Had the measles.
حَصَّبَ
حَصَّبَ II ,
a. Strewed, paved with pebbles.
أَحْصَبَ
أَحْصَبَ IV ,
a. Kicked up the pebbles ( horse ).
حَصْبَة
حَصْبَة 1t ,
a. see 4t .
حَصَب
حَصَب 4 ,
a. Pebbles, stones.
b. Fuel, firewood.
حَصَبَة
حَصَبَة 4t ,
a. Measles.
حَاْصِب
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok23.410 harfحصب
حَصَبَ - يَحْصِبُ - حَصَب - حَاصِب
حَصَبَ - يَحْصِبُ + الكائن أو المكان: يصير كثير الحصب: يصير كثير الحصى والبحص والحجارة الصغيرة
حَصَب: على وزن " فـَعـَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " حَصَبَ - يَحْصِبُ ": الحجارة الصغيرة
﴿إنكم وما تعبدون من دون الله حصب جهنم﴾: حجارة جهنم الصغيرة (النار التي وقودها الناس والحجارة )
حَاصِب: اسم فاعل صفة
Mücavir kökler27 mücavir (44 toplam)
- خسف
2 ortak ayet · Hesf : Derin sulu çukurdur
- رسل
4 ortak ayet · Saçak demektir
- ورد
1 ortak ayet · Gül demektir
- صيح
1 ortak ayet · Sayha(sin) düzlüğe akıp yayılan sudur, bağırdığı zaman…
- غرق
1 ortak ayet · Ğark, Suya doymuş toprak, bataklık demektir
- لوط
1 ortak ayet · “Liyat” sıva harcı demektir
- برر
1 ortak ayet · Berr kara, burr buğday demektir
- جنب
1 ortak ayet · Yan demektir
- ذنب
1 ortak ayet · Zenb : Kuyruk demektir
- سحر
1 ortak ayet · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
- وكل
1 ortak ayet · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
- نجو
1 ortak ayet · Özel konuşmak
Geçtiği ayetler(5)
أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا
Küçük taşlar atanKara tarafında sizi yere batırmasından veya başınıza taş yağdırmasından emin mi oldunuz? Sonra kendiniz için bir vekil de bulamazsınız.
فَكُلًّا أَخَذْنَا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًا وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنَا بِهِ …
Küçük taşlar atanHer birini suçüstü yakaladık. Kimine taşlar savuran kasırga gönderdik, kimini bir çığlık tuttu, kimini yerin dibine geçirdik, kimini de suda boğduk. Allah; onlara zulmetmiyordu, ama onlar, kendi kendilerine zulmediyorlardı.
إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْنَاهُمْ بِسَحَرٍ
Küçük taşlar atanBiz de üzerlerine taş yağdıran bir rüzgar yolladık. Ancak Lut’un ailesi müstesna. Onları seher vakti kurtardık.
أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ
Küçük taşlar atanYoksa gökte olanın; başınıza taş göndermesinden emin mi oldunuz? Benim tehdidimin nasıl olduğunu yakında bileceksiniz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حصب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حطب, رجم, قذف, حصي |
| Zıt Kök | مطر |
| Çekirdek Özet 1 | Yeryüzünün sert, ufalanmış taş parçacıkları olan çakıl ve bunun hızla savrulup fırlatılması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi azap kapsamında gökten veya fırtınayla savrulan taş yağmuru ve cehennem fırınına atılan değersiz yakıt maddesi |
| Çekirdek Özet 3 | Değersizleşen, ufalanıp kaskatı kesilen ve nihayetinde kendi varlığını tüketen yakıcı bir savrulma mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca sıradan bir rüzgâr veya basit bir çakıl taşı sanılarak azabın fiziksel şiddetinin ve nesnesiyle özdeşleşen yakıt boyutunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حص | Sertleşme, sınır çizme, ufalanıp toplanma ve sıkışarak ayrışma. Bu anlam ححص, حصد, حصر, حصل, حصن ve حصي köklerinde belirgindir. | ب | İki harfli sertleşme ve toplanma çekirdeğine temas, fırlatma ve mekanik çarpma boyutu eklenerek anlam sert çakıl tanelerine ve bunların süratle bir hedefe savrulup atılmasına dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar | Sınır çekme, maddesel sertlik, tecrit etme ve kuşatma hareketini kurar. |
| ص | olta, bitki | Doğrudan bir noktaya yönelme, saplanma, yakalama ve sertleşme dinamiğini verir. |
| ب | ev, çadır | Belirli bir mekana girme, içe dahil olma, çarpıp yerleşme ve temas hareketini tamamlar. |
| حصب | Sert bir maddenin ayrışıp odaklanarak hedef alana hızla çarpması | Sert kabuklu veya mineral parçaların bir sınır boyunca toplanıp yönlendirilerek belirli bir mekana veya varlığa şiddetle savrulması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yeryüzündeki küçük çakıl taşları, ocak veya tandıra atılan yakacak parçaları ve fırtınanın kaldırdığı taşlı kum fırtınasıdır; ayrıca tende çakıl gibi beliren kızamık benzeri döküntülerdir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ bir ordunun hücumunu taş savuran şiddetli bir fırtınaya benzeterek şöyle der: لنا حاصبٌ مثلُ رِجْلِ الدَّبَى / وجأواءُ تُبرِق عنها الهُيُوبا |
| Erken Arapça kullanım | Mescit zeminine çakıl döşemek veya birbirine çakıl atmak anlamında erken dönem rivayetlerinde ve Hz. Osman dönemi fitnesine dair haberlerde yer alır: تَحاصَبُوا حتّى ما أُبصِرَ أديمُ السَماء. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde حصب kökü, sert mineral parçacıklar, çakıllar ve gövdede beliren sert kabartılar ile doğrudan irtibatlı bir kök olarak yer alır. Batı Sami ve Güney Sami dillerinde kökün ilksel somut çekirdeği çakıl taşı, sertleşmiş cisimler ve bu cisimlerin fırlatılması zemininde gelişmiştir. İbranice ve Aramice gibi dillerde benzer ses ve anlam sahasında sertleşme, biçme ve kabuk bağlama ilişkili formlar görülürken, Arapçada kök hem yeryüzündeki serbest çakıl tanesini hem de bir hedefe hızla atılan taş yağmurunu ifade eden özgün bir dinamizm kazanmıştır. Kökün tandırda yakılan kuru kırıntı ve yakıt anlamı da sertleşmiş maddelerin ateşe atılması tasavvurunun bir devamıdır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çakıl taşı, taş fırlatan fırtına ve tandır yakıtı | Kök, durağan çakıl nesnesinden fırlatma fiiline ve oradan da ateşe atılan yakıt mecazına genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çakıl, sert partikül ve deride pürüzlenme | Güney ve Batı Sami havzasında sert tanecikli yapılar ve derideki lezyonlar ile örtüşen ortak kök kalıntıları mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Halot, Gesenius.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حصب | Anlamlı | Çakıl ve taş fırlatma | Küçük taşlar, taş savuran fırtına ve fırın yakıtı. | Hedef köktür, Kur'an'da geçer. |
| حبص | Anlamlı | Birikme ve sıkışma | Suyun veya kanın bir yerde toplanıp akamaması, kabarma. | Kur'an'da geçmez. |
| صحب | Anlamlı | Birliktelik ve refakat | Bir kimseyle sürekli beraber bulunma, uyum ve dostluk kurma. | Kur'an'da geçer, zıt yönlü anlam ilişkisi. |
| صبح | Anlamlı | Aydınlanma ve kızıllık | Sabah vaktinin belirmesi, yüzün aydınlanması veya kızarması. | Kur'an'da geçer. |
| بحص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur. |
| بصح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حصب | Merkez | Taş savurma ve değersiz yakıt olma | Küçük ve sert tanelerin fırtına gibi hızla yağdırılması veya ateşe atılmasıdır. | Hem fiziksel çakıl fırlatmayı hem de cehennem odununu ifade eder. |
| حطب | Komşu | Odun ve yakacak maddesi | Kuru ağaç dallarını ve genel yakacak malzemesini ifade eder; fırlatma anlamı taşımaz. | Genellikle bitkisel kökenli yakıtı anlatır. |
| رجم | Komşu | Taş atma ve kovma | Doğrudan hedef gözetilerek atılan tekil veya büyük taşlarla hakaret ve tard etmektir. | Cezalandırma ve kovma kastı belirgindir. |
| قذف | Komşu | Hızla fırlatma ve atma | Bir nesneyi uzak bir mesafeye doğru şiddetle savurmaktır; taşa özgü değildir. | Maddi veya manevi savurma eylemidir. |
| حصي | Komşu | Sayma ve çakıl taşı | Çakıl taşlarının adedini belirlemek ve sınırları tek tek tespit etmektir. | Fırlatmadan ziyade miktar ve kuşatma vurgusu taşır. |
| مطر | Zıt | Rahmet ve su yağması | Gökyüzünden hayat verici, yumuşak ve akıcı yağmurun indirilmesidir. | Yıkıcı ve sert parçacıklar yerine yumuşatıcı suyun inişidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حصب | Çakıl savurma ve fırın yakıtı | Tanecikli sert maddelerin savrulması veya yakıt olarak atılması | Kesin |
| Latince | Glarea, tempestas lapidea | Çakıl, taş fırtınası | Sadece jeolojik çakıl tanesini ve taş fırtınasını karşılar, ateşe atılan odun boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | Gravel, stone shower, fuel | Çakıl, taş yağmuru, ocak yakıtı | Savrulan taş fırtınası ile ateşe fırlatılan atık yakıt anlamını kısmen ayrı kelimelerle karşılar | Güçlü |
| Almanca | Kies, Steinhagel, Brennstoff | Çakıl, taş fırtınası, yakıt | Doğa olayını ve yakıtı karşılar ancak Kur'an'daki cehennem dolgusu mecazını tam veremez | Güçlü |
| Fransızca | Gravier, pluie de pierres, combustible | Çakıl, taş yağmuru, yakıt maddesi | Mineral çakıl yapısını ve rüzgârın savurduğu taşları karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَاصِبًا | Taş savuran fırtına / taş yağmuru | Helak edilen inkârcı kavimlerin üzerine veya denizde sapanların karada yakalanacağı ilahi azap kasırgası bağlamında İsrâ 17:68, Ankebût 29:40, Kamer 54:34 ve Mülk 67:17 ayetlerinde geçer. |
| حَصَبُ | Cehennem yakıtı / ateşe atılan çakıl | Müşriklerin ve taptıkları putların cehennem ateşine yakıt olarak savrulup atılacağını bildiren Enbiyâ 21:98 ayetinde yer alır. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve cehennem azabı | Enbiyâ 21:98 ayetinde putların cehennem yakıtı olmasının müşrikleri ruhen kahretme boyutu ile putların iradesizliği tartışılır. | Varlığın değersizleşip ateşi besleyen bir kütleye dönüşmesi. |
| Fıkıh | Hac menasiki ve mescit adabı | Mina'daki cemrelerin atıldığı yer olan Muhassab mevkiinde konaklama ve taş atma (remy-i cimâr) ile mescidin çakıllanması hükümleri ele alınır. | İbadet ritüelinde küçük taşların mekanik ve fıkhî statüsü. |
| Tefsir | İlahi ceza sahneleri | Lût kavmi gibi toplulukların üzerine gönderilen taş yüklü rüzgârların fiziki mahiyeti ve mucizevi azap yönü incelenir. | Tabiat hadisesini aşan doğrudan ilahi gazap aracı olması. |
| Hadis | Tıp ve gündelik hayat | Vücutta çıkan döküntülü hastalıklar (kızamık türü) ile namaz kılarken yerdeki çakıllarla oynamanın yasaklanması rivayetlerinde geçer. | Beden ve mekan düzeyindeki tanecikli pürüzlülük. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Cehennem ve tevhitten sapma cezası | Putlaştırılan unsurların değersiz yakıta dönüşmesi | İlahlık iddialarını ontolojik olarak sıfırlama | İlah kabul edilen nesnelerin bizzat azabın malzemesi haline getirilerek batılın rezil edilmesidir. | Kesin |
| İlmi | Meteoroloji ve jeofizik | Yüksek kinetik enerjili parçacık fırtınası | Yüzeyi aşındırma ve organik yaşamı imha etme | Katı partiküllerin atmosferik girdaplarla kütlesel bir silaha dönüşmesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Fitne ve kargaşa dinamikleri | Toplumu felç eden kontrolsüz provokasyon sağanağı | Kolektif düzeni parçalama ve kurumları yıkma | Dışarıdan veya içeriden savrulan iftira ve fitnelerin kitleleri taş yağmuru gibi ezmesidir. | Muhtemel |
| İktisadi | Verimsiz kaynak tüketimi ve israf | Üretime yaramayan atıkların değersiz yanışı | Sisteme yük olan ölü sermaye | İktisadi bünyeye fayda sağlamayan kof değerlerin piyasa fırınında sadece alevi artırıp yok olmasıdır. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kinetik parçacık bombardımanı (Kinetic particulate bombardment) | Gaz veya akışkan akımıyla hız kazanan katı mikro partiküllerin temas ettiği yüzeylerde oluşturduğu yüksek basınçlı mekanik deformasyon ve termal enerji üretimi modelidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yabancılaşmış kurumların sistemik tasfiyesi | Toplumda kutsallaştırılan veya işlevsizleşen kurumların kriz anında bizzat krizin alevini besleyen tüketim nesnelerine dönüşerek tasfiye olmasıdır. | Muhtemel |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir fırtına rüzgârı (kum fırtınası) veya cehennemdeki klasik odun (حطب) gibi algılayarak spesifik anlamı genelleştirmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem hedefe yöneltilmiş taş içerikli yıkıcı fırtınayı hem de insanın kendi elleriyle ürettiği putların bizzat cehennem çukuru içinde onu yakan çakıllara dönüşmesini kapsayan ilahi adalet dengesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müşriklerin taptığı nesnelerin azabın yakıtı kılınmasındaki sembolik ve psikolojik ders gözden kaçar; ayrıca kavimlerin helakindeki doğa olaylarının dehşet verici mekanik şiddeti sıradan bir rüzgâr anlatısına indirgenir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın hakikatte hiçbir kudrete sahip olmadığını göstermek üzere, tanrılaştırılan nesnelerin cehennemde değersiz taş parçaları (حصب) kılınmasını ve ilahi azabın maddesel şiddetini bildirmesi açısından temel bir kavrayış sunar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcı kavimlerin yeryüzünden silinişini anlatan helak kıssalarında (İsrâ 17:68, Ankebût 29:40, Kamer 54:34, Mülk 67:17) ve şirk koşulan varlıkların akıbetini ilan eden tevhîd ayetinde (Enbiyâ 21:98) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Azabın yalnızca görünmez metafizik bir boyuttan ibaret olduğu yanılgısını düzeltir; taş ve çakıl gibi kaba maddelerin dahi inkârcıların aleyhine ilahi bir mühimmat ve yakıt haline gelebileceğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYeryüzündeki ufak, sert çakıl taşları, ocak yakıtı kırıntıları ve rüzgârın fırlattığı taş tanecikleridir.
- Soyut anlamİnsanın sığındığı sahte güçlerin ufalanıp kaskatı kesilmesi ve nihayetinde kendi helakini besleyen kör bir yakıt veya savrulan bir darbe haline gelmesidir.
- Sistematik karşılıkİlahlaştırılan yapay nesnelerin ontolojik olarak aşağılanıp doğrudan cezalandırma aracına ve sistemik atığa dönüştürülmesi mekanizmasıdır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde zamana bağlı toplam yıkım ve yakıt enerjisini gösterir. uzaydaki taş ve çakıl partiküllerinin yoğunluk dağılımıdır; kasırganın bu partiküllere kazandırdığı hız vektörünün büyüklüğüdür ve karesi fırlatmanın kinetik tahribatını ifade eder. azabın kuşattığı mekânsal hacimdir. İkinci terimdeki Dirac delta fonksiyonudur ve noktalarında konumlanmış olan adet sahte ilah veya putu temsil eder; ise bu putların ateşe atıldıklarında açığa çıkardıkları içsel yakıt potansiyelidir. Model, kökün hem mekanik taş savurma (حاصب) hem de cehennem ocağını besleyen yakıt olma (حصب) yönlerini tek bir dinamik fonksiyonda birleştirir.