درج

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: د-ر-ج7 sîga, 41 mücavir kök, 20 ayet, 16 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.روحفوقرحمدَرَجَاتٌالدَّرَجَاتُأتيدرجالدَّرَجَاتِرفعخبردَرَجَةٌبعضعظمدَرَجَةًعندعملجهدسبل

KökSîga 7Ayet 20Sure 16Mücavir 41

▶ Ağı aç (3B)

درج

د - ر - ج

KÖK
  • 20 geçiş
  • 20 ayet
  • 7 sîga
  • 13 sözlük

Derc : “Derc” tomar demektir. “Derece” basamak demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Derc : “Derc” tomar demektir. “Derece” basamak demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.765 harf
باب الجيم والدال والراء معهما ج د ر، د ج ر، د ر ج، ج ر د، ر د ج مستعملات جدر: الجَدرُ: ضرب من النَّباتِ، الواحدة بالهاء. ومن الشِّجر: الدِّقُّ ينبت في القِفاف والصِلابِ، فإذا أطلعت رؤوسها في أول الربيع يقال: أجدَرَتِ الشَّجرة وأجدَرَتِ الأرض، فهو جَدِرٌ، وفي نُسخةٍ: مُجدِرٌ حتى يَطول، فإذا طال افترقت أسماؤه. والجِدارُ جمعه جَدَرٌ. والجَديرُ: مكانٌ بُني حواليه جِدارٌ مَجدورٌ، قال: ويبنون في
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.435 harf
دَرَجَ الرجل والضَبُّ يَدْرُجُ دُروجاً وَدَرَجاناً، أي مشى. ودَرَجَ، أي مضى لسبيله. يقال: درجَ القومُ، إذا انقرضوا. والاندراج مثلُه. وفي المثل: أكذب مَنْ دَبَّ ودَرَجَ، أي أكذبُ الأحياءِ والأمواتِ. قال الأصمعي: دَرَجَ الرجل، إذا لم يُخَلِّفْ نسلاً. ودَرَجَتِ الناقةُ وأَدْرَجَتْ، إذا جازت السنة ولم تُنْتَجْ، فهي مِدْراجٌ إذا كانت تلك عادَتُها. وأَدْرَجْتُ الكتابَ: طويته. ودَرَّجَهُ إلى كذا
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR13.270 harf
ج د ر جدر ، جرد ، درج ، دجر ، ردج ، رجد . جدر : قال الليث : الجَدْرُ : ضرب من النبات ، الواحدة : جَدْرَةٌ . قال : ومن شجر الدِّقِّ : ضروب تنبت في القِفَافِ والصِّلابِ ، فإذا أطلعَت رؤوسها في أول الربيع قيل : أجدَرَتِ الأرضُ ، وأجدَرَ الشجر ، فهو جَدْرٌ حتى يَطُولَ ، فإذا طال تفرَّقَت أسماؤه . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) الجَدَرَةُ : الحبة من الطلع . والجَدْرُ ، والجِدَارُ : معروفان . ( قلت ) وفي
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR11.465 harf
(باب الدال والراء وما يثلثهما) (درز) الدال والراء والزاء ليس بشيء، ولا أحسب العربَ قالت فيه. إلاّ أنَّ ابنَ الأعرابيّ حُكِي أنه قال: يقول العرب للسِّفْلة: هم أولادُ دَرْزَة، كما تقول للُّصوص وأشباهِهم: بنو غَبْرَاء. وأنشد: * أولادُ دَرْزَةَ أسلموكَ وطارُوا([1]) * (درس) الدال والراء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاء وخفضٍ وعَفَاءٍ. فالدَّرْس: الطَّريق الخفيّ. يقال دَرَسَ المنزلُ: عفا. ومن
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.292 harf
- الدرجة نحو المنزلة، لكن يقال للمنزلة: درجة إذا اعتبرت بالصعود دون الامتداد على البسيطة، كدرجة السطح والسلم، ويعبر بها عن المنزلة الرفيعة: قال تعالى: ﴿وللرجال عليهن درجة﴾ [البقرة/228]، تنبيها لرفعة منزلة الرجال عليهن في العقل والسياسة، ونحو ذلك من المشار إليه بقوله: ﴿الرجال قوامون على النساء...﴾ الآية [النساء/34]، وقال: ﴿لهم درجات عند ربهم﴾ [الأنفال/4]، وقال: ﴿هم درجات عند الله﴾ [آل عمران/163]،
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR986 harf
د ر ج درج قرن بعد قرن‏.‏ وهذه آثار قوم درجوا‏:‏ انقرضوا‏.‏ ودرج فلان‏:‏ مات وما تـرك نسـلاً‏.‏ ودرج الشيخ والصبيّ درجاناً وهو مشيهماً‏.‏ وفلان درّاج‏:‏ يدرج بين القوم بالنمائم‏.‏ ورقي في الدرجـة والـدرج‏.‏ وأدرج الكتاب‏:‏ طواه‏.‏ وأدرج الكتيّب في الكتاب‏:‏ جعله في درجه أي في طيـه وثنيـه‏.‏ وأدرجـت المـرأة صبيهـا فـي معاوزهـا‏.‏ واستدرجـه‏:‏ رقّـاه مـن درجة إلى درجة وقيل استدعى هلكته من
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR12.350 harf
دَرَجُ البناءِ ودُرَّجُه، بالتثقيل: مَراتِبُ بعضها فوق بعض، واحدتُه دَرَجَة ودُرَجَةٌ مثال همزة، الأَخيرة عن ثعلب. والدَّرَجَةُ: الرفعة في المنزلة. والدَّرَجَةُ: المِرْقاةُ (* قوله «والدرجة المرقاة» في القاموس: والدرجة، بالضم وبالتحريك، كهمزة، وتشدد جيم هذه، والأَدرجة كأَسكفة أَي بضم الهمزة فسكون الدال فضم الراء فجيم مشددة مفتوحة: المرقاة.). والدَّرَجَةُ واحدةُ الدَّرَجات، وهي الطبقات من
Maddenin bağlantısı

دَرَجُ البناءِ ودُرَّجُه، بالتثقيل: مَراتِبُ بعضها فوق بعض، واحدتُه دَرَجَة ودُرَجَةٌ مثال همزة، الأَخيرة عن ثعلب. والدَّرَجَةُ: الرفعة في المنزلة. والدَّرَجَةُ: المِرْقاةُ (* قوله «والدرجة المرقاة» في القاموس: والدرجة، بالضم وبالتحريك، كهمزة، وتشدد جيم هذه، والأَدرجة كأَسكفة أَي بضم الهمزة فسكون الدال فضم الراء فجيم مشددة مفتوحة: المرقاة.). والدَّرَجَةُ واحدةُ الدَّرَجات، وهي الطبقات من المراتب. والدَّرَجَةُ: المنزلة، والجمع دَرَجٌ. ودَرَجاتُ الجنة: منازلُ أَرفعُ من مَنازِلَ. والدَّرَجانُ: مِشْيَةُ الشيخ والصبي. ويقال للصبي إِذا دَبَّ وأَخذ في الحركة: دَرَجَ. ودَرَج الشيخ والصبي يَدْرُجُ دَرْجاً ودَرَجاناً ودَرِيجاً، فهو دارج: مَشَيا مَشْياً ضعيفاً ودَبَّا؛ وقوله: يا ليتني قد زُرْتُ غَيْرَ خارِجِ، أُمَّ صَبِيٍّ، قد حَبَا، ودارِجِ إِنما أَراد أُمَّ صَبِيٍّ حابٍ ودارِج، وجاز له ذلك لأَن قد تُقرِّبُ الماضي من الحال حتى تلحقه بحكمه أَو تكاد، أَلا تراهم يقولون: قد قامت الصلاة، قبل حال قيامها؟ وجعَلَ مُلَيْحٌ الدَّريجَ للقطا فقال: يَطُفْنَ بِأَحْمالِ الجِمالِ عُذَيَّةً، دَريجَ القَطا، في القَزِّ غَيْرِ المُشَقَّقِ قوله: في القَزِّ، من صلة يَطُفْنَ؛ وقال: تَحْسَبُ بالدَّوِّ الغَزالَ الدَّارِجا، حمارَ وحشٍ يَنْعَبُ المَناعِبا، والثَّعْلَبَ المَطْرودَ قَرْماً هابِجَا فأَكفأَ بالباء والجيم على تباعد ما بينهما في المخرج. قال ابن سيده: وهذا من الإِكفاء الشاذ النادر، وإِنما يَمْثُلُ الإِكفاءُ قليلاً إِذا كان بالحروف المتقاربة كالنون والميم، والنون واللام، ونحو ذلك من الحروف المتدانية المخارج. والدَّرَّاجةُ: العَجَلَةُ التي يَدِبُّ الشيخ والصبي عليها، وهي أَيضاً الدَّبَّابة التي تُتَّخذ في الحرب يدخل فيها الرجال. الجوهري: الدَّرَّاجَةُ، بالفتح، الحالُ وهي التي يَدْرُجُ عليها الصبي إِذا مشى. التهذيب: ويقال للدَّبَّابات التي تُسَوَّى لحرب الحِصارِ يدخل تحتها الرجال: الدَّبَّابات والدَّرَّاجات. والدَّرَّاجَةُ: التي يُدَرَّجُ عليها الصبي أَوَّلَ ما يمشي. وفي الصحاح: دَرَجَ الرجلُ والضب يَدْرُجُ دُرُوجاً أَي مشى. ودَرَجَ ودَرِجَ أَي مضى لسبيله. ودَرَِجَ القومُ إِذا انقرضوا؛ والانْدِراجُ مثله. وكلُّ بُرْج من بُرُوج السماء ثلاثون دَرَجةً. والمَدارِجُ: الثنايا الغِلاظُ بين الجبال، واحدته مدْرَجةٌ، وهي المواضع التي يدرج فيها أَي يمشى؛ ومنه قول المزني، وهو عبد الله ذو البِجادَينِ: تَعَرَّضي مَدارِجاً وسُومِي، تَعَرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجُومِ، هذا أَبو القاسمِ فاسْتَقِيمي ويقال: دَرَّجْتُ العليل تَدْريجاً إِذا أَطعمته شيئاً قليلاً، وذلك إِذا نَقِهَ، حتى يَتَدَرَّجَ إِلى غاية أَكله، كما كان قبل العلة، دَرَجَةً درجةً. والدَّرَاجُ: القُنْفُذُ لأَنه يَدْرُج ليلته جمعاء، صفة غالبة. والدَّوارِجُ: الأَرجُلُ؛ قال الفرزدق: بَكَى المِنْبَرُ الشَّرْقِيُّ، أَنْ قام فَوْقَهُ خَطِيبٌ فُقَيْمِيٌّ، قصيرُ الدَّوارِجِ قال ابن سيده: ولا أَعرف له واحداً. التهذيب: ودَوارِجُ الدابة قوائمه، الواحدة دارجةٌ. وروى الأَزهري بسنده عن الثوري، قال: كنت عند أَبي عبيدة فجاءه رجل من أَصحاب الأَخفش فقال لنا: أَليس هذا فلاناً؟ قلنا: بلى، فلما انتهى إِليه الرجل قال: ليس هذا بِعُشِّكِ فادْرُجِي، قلنا: يا أَبا عبيدة لمن يُضرب هذا المثل؛ فقال: لمن يرفع له بحبال. قال المبرد: أَي يطرد. وفي خطبة الحجاج: ليس هذا بِعُشِّكِ فادرُجي أَي اذهبي؛ وهو مثل يضرب لمن يتعرّض إِلى شيء ليس منه، وللمطمئن في غير وقته فيؤْمر بالجِدِّ والحركة. ويقال: خلّي دَرَجَ الضَّبِّ؛ ودَرَجُه طريقه، أَي لا تَعَرَّضي له أَي تَحَوَّلي وامضي واذهبي. ورجع فلان دَرَجَه أَي رجع في طريقه الذي جاء فيه؛ وقال سلامة بن جندل: وكَرِّنا خَيْلَنا أَدْراجَنا رَجَعاً، كُسَّ السَّنابِكِ مِنْ بَدْءٍ وتَعْقِيبِ ورجع فلانٌ دَرَجَه إِذا رجع في الأَمر الذي كان تَرَكَ. وفي حديث أَبي أَيوب: قال لبعض المنافقين، وقد دخل المسجد: أَدْراجَكَ يا منافق الأَدْراجُ: جمع دَرَجٍ وهو الطريق، أَي اخْرُجْ من المسجد وخُذْ طريقَك الذي جئت منه. ورَجَعَ أَدْراجَه: عاد من حيث جاء. ويقال: استمرَّ فلان دَرَجَه وأَدْراجَه. والدَّرَجُ: المَحاجُّ. والدَّرَجُ: الطريق. والأَدْراجُ: الطُّرُقُ: أَنشد ابن الأَعرابي: يَلُفُّ غُفْلَ البِيدِ بالأَدْراجِ غُفْل البِيد: ما لا عَلَم فيه. معناه أَنه جيش عظيم يَخْلِطُ هذا بهذا ويعفي الطريقَ. قال ابن سيده: قال سيبويه وقالوا: رجعَ أَدْراجَه أَي رجع في طريقه الذي جاء فيه. وقال ابن الأَعرابي: رجع على أَدْراجه كذلك، الواحد دَرَجٌ. ابن الأَعرابي: يقال للرجل إِذا طلب شيئاً فلم يقدر عليه: رجع على غُبَيْراءِ الظَّهْرِ، ورجع على إِدراجِه، ورجع دَرْجَه الأَول؛ ومثله عَوْدَهُ على بَدْئِهِ، ونَكَصَ على عَقِبَيْهِ، وذلك إِذا رجع ولم يصب شيئاً. ويقال: رجع فلان على حافِرَتِه وإِدْراجه، بكسر الأَلف، إِذا رجع في طريقه الأَول. وفلان على دَرَجِ كذا أَي على سبيله. ودَرَجُ السَّيْلِ ومَدْرَجُه: مُنْحَدَرُه وطريقُه في مَعاطف الأَوْدِيةِ. وقالوا: هو دَرَجَ السَّيْلِ، وإِن شئت رفعت؛ وأَنشد سيبويه: أَنُصْبٌ، للمَنِيَّةِ تَعْتَريهِمْ، رِجالي، أَمْ هُمُوا دَرَجُ السُّيولِ؟ ومَدارِجُ الأَكَمَةِ: طُرُقٌ مُعْتَرِضَة فيها. والمَدْرَجةُ: مَمَرُّ الأَشياء على الطريق وغيره. ومَدْرَجَةُ الطريق: مُعْظَمُه وسَنَنُه. وهذا الأَمر مَدْرَجةٌ لهذا أَي مُتَوَصَّلٌ به إِليه. ويقال للطريق الذي يَدْرُجُ فيه الغلام والريح وغيرهما: مَدْرَجٌ ومَدْرَجَةٌ ودَرَجٌ، وجمعه أَدْراجٌ أَي مَمَرٌّ ومَذْهَبٌ. والمَدْرَجةُ: المَذْهَب والمسلَكُ؛ وقال ساعدة بن جؤَية: تَرَى أَثْرَهُ في صَفْحَتَيْهِ، كأَنَّهُ مَدارِجُ شِبْثانٍ، لَهُنَّ هَمِيمُ يريد بأَثْرِهِ فِرِنْدَهُ الذي تراه العين، كأَنه أَرجل النمل. وشِبْثانٌ: جمع شَبَثٍ لدابة كثيرة الأَرجل من أَحناش الأَرض. وأَما هذا الذي يسمى الشِّبِثَّ، وهو ما تُطيَّب به القدور من النبات المعروف، فقال الشيخ أَبو منصور موهوب بن أَحمد بن محمد بن الخضر المعروف بابن الجُواليقي: والشِّبِثُّ على مثال الطِّمِرِّ، وهو بالتاء المثناة لا غير. والهَمِيم: الدَّبِيبُ. وقولهم: خَلِّ دَرَجَ الضَّبِّ أَي طريقه لئلا يَسْلُك بين قدميك فتنتفخ.ودَرَّجَه إِلى كذا واسْتَدْرَجه، بمعنًى، أَي أَدناه منه على التدريج، فتَدَرَّجَ هو. وفي التنزيل العزيز: سنستَدْرِجُهُم من حيثُ لا يعلمون؛ قال بعضهم: معناه سنأْخُذُهم قليلاً قليلاً ولا نُباغِتُهم؛ وقيل: معناه سنأْخذهم من حيث لا يحتسبون؛ وذلك أَن الله تعالى يفتح عليهم من النعيم ما يغتبطون به فيركنون إِليه ويأْنسون به فلا يذكرون الموت، فيأْخذهم على غِرَّتِهم أَغْفَلَ ما كانوا. ولهذا قال عمر بن الخطاب، رضي الله عنه، لما حُمِلَ إِليه كُنُوزُ كِسْرَى: اللهم إِني أَعوذ بك أَن أَكونَ مُسْتَدْرَجاً، فإِني أَسمعك تقول: سنستدرجهم من حيث لا يعلمون. وروي عن أَبي الهيثم: امتنع فلان من كذا وكذا حتى أَتاه فلان فاسْتَدْرجه أَي خدعه حتى حمله على أَن دَرَجَ في ذلك. أَبو سعيد: اسْتَدْرجَه كلامي أَي أَقلقه حتى تركه يَدْرُجُ على الأَرض؛ قال الأَعشى: لَيَسْتَدْرِجَنْكَ القَوْلُ حتى تَهُزَّه، وتَعْلَمَ أَني مِنكُمُ غَيرُ مُلْجَمِ والدَّرُوجُ من الرياح: السريعة المَرِّ، وقيل: هي التي تَدْرُجُ أَي تَمُرُّ مَرّاً ليس بالقَويّ ولا الشديد. يقال: ريح دَروجٌ، وقِدْحٌ دَرُوجٌ. والريح إِذا عصفت اسْتَدْرَجَتِ الحَصى أَي صَيَّرَتْهُ إِلى أَن يَدْرُجَ على وجه الأَرض مِن غير أَن ترفعه إِلى الهواء، فيقال: دَرَجَتْ بالحصى واسْتَدْرَجَتِ الحَصى. أَمَّا دَرَجَتْ به فجرت عليه جرياً شديداً دَرَجَتْ في سيرها، وأَمَّا اسْتَدْرَجَتْهُ فصيرته بجريه عليها (* قوله «بجريه عليها» كذا بالأصل ولعل الأولى بجريها عليه.) إِلى أَنْ دَرَجَ الحَصى هو بنفسه. ويقال: ذهب دمه أَدْراجَ الرِّياحِ أَي هَدَراً. ودَرَجَتِ الريح: تركت نَمانِمَ في الرَّمْلِ. وريح دَرُوجٌ: يَدْرُجُ مؤَخرها حتى يُرى لها مثل ذَيْلِ الرَّسَنِ في الرَّمْلِ، واسم ذلك الموضع الدَّرَجُ. ويقال: اسْتَدْرَجَتِ المحاوِرُ المَحالَ؛ كما قال ذو الرمة: صَرِيفُ المَحالِ اسْتَدْرَجَتْها المَحاوِرُ أَي صيرتها إِلى أَن تَدْرُجَ. ويقال: اسْتَدْرَجَتِ الناقةُ ولدها إِذا استتبعته بعدما تلقيه من بطنها. ويقال: دَرِجَ إِذا صَعِدَ في المراتب، ودَرِجَ إِذا لَزِمَ المَحَجَّةَ من الدين والكلام، كله بكسر العين من فَعِلَ. ودَرَجَ ودَرِج الرجل: مات. ويقال للقوم إِذا ماتوا ولم يُخَلِّفوا عَقِباً: قد دَرِجوا ودَرَجُوا. وقبيلة دارِجَةٌ إِذا انقرضت ولم يبق لها عقب؛ وأَنشد ابن السكيت للأَخطل: قَبِيلَةٌ بِشِراكِ النَّعْلِ دارِجَةٌ، إِنْ يَهْبِطُوا العَفْوَ لا يُوجَدْ لهُم أَثَرُ وكأَن أَصل هذا من دَرَجْتُ الثوب إِذا طويته، كأَنَّ هؤلاء لما ماتوا ولم يخلفوا عَقِباً طَوَوْا طريق النسل والبقاء. ويقال للقوم إِذا انقرضوا: دَرِجُوا. وفي المثل: أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ أَي أَكذب الأَحياء والأَموات. وقيل: دَرَِجَ مات ولم يخلف نسلاً، وليس كل من مات دَرَِجَ؛ وقيل: دَرَجَ مثل دَبَّ. أَبو طالب في قولهم: أَحسَنُ مَنْ دَبَّ ودَرَجَ؛ فَدَبَّ مشى ودَرَجَ مات. وفي حديث كعب قال له عمر: لأَيّ ابني آدم كان النسل؟ فقال: ليس لواحد منهما نسل، أَما المقتول فدَرَجَ، وأَما القاتل فَهَلَكَ نَسْلُه في الطوفان. دَرَجَ أَي مات، وأَدْرَجَهُم الله أَفناهم. ويقال: دَرَجَ قَرْنٌ بعد قرن أَي فَنَوْا. والإِدْراجُ: لف الشيء في الشيء؛ وأَدْرَجَتِ المرأَة صبيها في مَعاوزها.والدَّرْجُ: لَفُّ الشيء. يقال: دَرَجْتُه وأَدْرَجْتُه ودَرَّجْتُه، والرباعي أَفصحها. ودَرَجَ الشيءَ في الشيء يَدْرُجُه دَرْجاً، وأَدْرَجَه: طواه وأَدخله. ويقال لما طويته: أَدْرَجْتُه لأَنه يطوى على وجهه. وأَدْرَجْتُ الكتابَ: طويته. ورجل مِدْراجٌ: كثير الإِدْراجِ للثياب. والدَّرْجُ: الذي يُكتب فيه، وكذلك الدَّرَجُ، بالتحريك. يقال: أَنقذته في دَرْجِ الكتاب أَي في طَيِّه. وأَدْرَجَ الكتابَ في الكتاب: أَدخله وجعله في دَرْجِه أَي في طيِّه. ودَرْجُ الكتابِ: طَيُّه وداخِلُه؛ وفي دَرْجِ الكتاب كذا وكذا. وأَدْرَجَ الميتَ في الكفن والقبر: أَدخله. التهذيب: ويقال للخِرَقِ التي تُدْرَجُ إِدراجاً، وتلف وتجمع ثم تدسُّ في حياء الناقة التي يريدون ظَأْرَها على ولد ناقة أُخرى، فإِذا نزعت من حيائها حسبت أَنها ولدت ولداً، فيدنى منها ولد الناقة الأُخرى فَتَرْأَمُه، ويقال لتلك اللفيفة: الدُّرْجَةُ والجَزْمُ والوثيقة. ابن سيده: والدُّرْجَةُ مُشاقَةٌ وخِرَقٌ وغير ذلك، تدرج وتدخل في رحم الناقة ودبرها، وتشدّ وتترك أَياماً مشدودة العينين والأَنف، فيأْخذها لذلك غَمٌّ مِثْلُ غَمِّ المخاض، ثم يحلُّون الرباط عنها فيخرج ذلك عنها، وهي ترى أَنه ولدها؛ وذلك إِذا أَرادوا أَنْ يَرْأَمُوها على ولد غيرها؛ زاد الجوهري: فإِذا أَلقته حَلُّوا عينيها وقد هَيَّأُوا لها حُواراً فيُدْنونَه إِليها فتحسبه ولدها فتَرْأَمُه. قال: ويقال لذلك الشيء الذي يشدّ به عيناها: الغِمامَةُ، والذي يشدَّ به أَنفها: الصِّقاعُ، والذي يحشى به: الدُّرْجَةُ، والجمع الدُّرَجُ؛ قال عمران بن حطان: جَمادٌ لا يُرادُ الرِّسْلُ مِنْها، ولم يُجْعَلْ لهَا دُرَجُ الظِّئارِ والجَماد: الناقة التي لا لبن فيها، وهو أَصلب لجسمها. والظِّئار: أَن تعالج الناقة بالغِمامَةِ في أَنفها لكي تَظْأَرَ؛ وقيل: الظِّئار خرقة تدخل في حياء الناقة ثم يعصب أَنفها حتى يمسكوا نفَسها، ثم يحل من أَنفها ويخرجون الدرجة فيلطخون الولد بما يخرج على الخرقة، ثم يدنونه منها فتظنه ولدها فترأَمه. وفي الصحاح: فتشمه فتظنه ولدها فترأَمه. والدُّرْجَةُ أَيضاً: خرقة يوضع فيها دواء ثم يدخل في حياء الناقة، وذلك إِذا اشتكت منه.والدُّرْجُ، بالضم: سُفَيْطٌ صغير تَدَّخِرُ فيه المرأَةُ طيبها وأَداتَها، وهو الحِفْشُ أَيضاً، والجمع أَدْراجٌ ودِرَجَةٌ. وفي حديث عائشة: كُنَّ يَبْعَثْن بالدِّرَجَةِ فيها الكُرْسُفُ. قال ابن الأَثير: هكذا يروى بكسر الدال وفتح الراء، جمع دُرْجٍ، وهو كالسَّقَطِ الصغير تضع فيه المرأَةُ خِفَّ متاعها وطيبها، وقال: إِنما هو الدُّرْجَةُ تأْنيث دُرْجٍ؛ وقيل: إِنما هي الدُّرجة، بالضم، وجمعها الدُّرَجُ، وأَصله ما يُلف ويدخل في حياء الناقة وقد ذكرناه آنفاً. التهذيب: المِدْراجُ الناقة التي تَجُرُّ الحَمْلَ إِذا أَتت على مَضْرَبِها. ودَرَجَتِ الناقةُ وأَدْرَجَتْ إِذا جازت السنة ولم تُنْتَجْ. وأَدْرَجَتِ الناقة، وهي مُدْرِجٌ: جاوزت الوقت الذي ضربت فيه، فإِن كان ذلك لها عادة، فهي مِدْراجٌ؛ وقيل: المِدْراجُ التي تزيد على السنة أَياماً ثلاثة أَو أَربعة أَو عشرة ليس غير. والمُدْرِجُ والمِدْراجُ: التي تؤخر جهازها وتُدْرِجُ عَرَضَها وتُلْحِقُه بِحَقَبِها، وهي ضِدُّ المِسْنافِ؛ قال ذو الرمة: إِذا مَطَوْنا حِبال المَيْسِ مُصْعِدَةً، يَسْلُكْنَ أَخْراتَ أَرْباضِ المَدارِيج عنى بالمَداريج هنا اللواتي يُدْرِجْنَ عروضهن ويلحقنها بأَحقابهن؛ قال ابن سيده: ولم يعن المداريج اللواتي تجاوز الحَوْلَ بأَيام. أَبو طالب: الإِدْرَاجُ أَنْ يَضْمُرَ البعيرُ فَيَضْطَرِبَ بطانُه حتى يستأْخر إِلى الحَقَب فَيَسْتَأْخِرَ الحِملُ، وإِنما يُسَنَّفُ بالسِّنَافِ مخافةَ الإِدْراجِ. أَبو عمرو: أَدْرَجْتُ الدَّلْوَ إِذا مَتَحْتَ به في رفق؛ وأَنشد: يا صاحِبَيَّ أَدْرِجا إِدْراجَا، بالدَّلْوِ لا تَنْضَرِجُ انْضِراجَا ولا أُحِبُّ السَّاقِيَ المِدْراجَا، كأَنَّهُ مُحْتَضِنٌ أَوْلادا قال: وتسمى الدال والجيم الإِجازة. قال الرياشي: الإِدْرَاجُ النَّزْعُ قليلاً قليلاً. ويقال: هم دَرْجُ يدك أَي طَوْعُ يدك. التهذيب: يقال فلانٌ دَرْجُ يديك، وبنو فلان لا يعصونك، لا يثنى ولا يجمع. والدَّرَّاجُ: النَّمَّامُ؛ عن اللحياني. وأَبو دَرَّاجٍ: طائر صغير. والدُّرَّاجُ: طائر شبه الحَيْقُطانِ، وهو من طير العراق، أَرقط، وفي التهذيب: أَنقط، قال ابن دريد: أَحسبه مولَّداً. وهي الدُّرَجَةُ مثال رُطَبَةٍ، والدُّرَّجَةُ، الأَخيرة عن سيبويه؛ التهذيب: وأَما الدُّرَجَةُ فإِن ابن السكيت قال: هو طائر أَسود باطنِ الجناحين، وظاهرهما أَغبر، وهو على خلقة القطا إِلاَّ أَنها أَلطف. الجوهري: والدُّرَّاجُ والدُّرَّاجَةُ ضرب من الطير للذكر والأُنثى حتى تقول الحَيْقُطانُ فيختص بالذكر. وأَرض مَدْرَجَةٌ أَي ذاتُ دُرَّاجٍ. والدِّرِّيجُ: شيءٌ يضرب به، ذو أَوتار كالطُّنْبُورِ. ابن سيده: الدِّرِّيجُ طنبور ذو أَوتار تضرب. والدَّرَّاج: موضع؛ قال زهير: بِحَوْمانَةِ الدَّرَّاجِ فالمُتَثَلَّمِ ورواه أَهل المدينة: بالدَّرَّاج فالمُتَثَلَّم. ودُرَّاجٌ: اسم. ومَدْرَجُ الريح: من شعرائهم، سمي به لبيت ذكر فيه مَدْرَج الريح.

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR495 harf
* د ر ج * * دَرَجَ * من باب دخل و * انْدَرَجَ * أي مات و * درَّجَهُ * إلى كذا * تَدْرِيجا * و * اسْتَدْرَجَهُ * بمعنى أدناه منه على التدريج * فَتَدَرَّجَ * و * المَدْرَجَةُ * بوزن المتربة المذهب والمسلك و * الدَّرَجَةُ * أيضا المرتبة والطبقة والجمع * الدَّرَجَاتُ * و * الدَّرَجُ * بسكون الراء وفتحها الذي يُكتب فيه ومنه قولهم أنفذته في درج كتابي بسكون الراء أي في طيه و * الدُّرَّاجُ * و *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR11.465 harf
درج الرجل والضب يدرج دروجا ، بالضم، أي مشى، كذا في الصحاح. درج الشيخ والصبى يدرج درجا و درجانا ، محركة، ودريجا، فهو دارج، إذا مشى كل منهما مشيا ضعيفا ودبا، والدرجان: مشية الشيخ والصبي. ويقال للصبي إذا دب وأخذ في الحركة: درح، وقوله: يا ليتني قد زرت غير خارج أم صبى قـد حـبـا ودارج إنما أراد أم صبى حاب ودارج، وجاز له ذلك لأن قد تقرب الماضي من الحال حتى تلحقه بحكمه أو تكاد ألا
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok24.151 harf
دَرَجَ 1 دَرَجَ درج , (S, Msb, K,) aor. دَرُجَ , (S, Msb,) inf. n. دُرُوجٌ (S, Msb, K) and دَرَجَانٌ, (K,) said of a man, and of a [lizard of the kind called] ضَبّ, (S,) He went on foot; [went step by step; stepped along;] or walked: (S, K:) and said of a child, he walked a little, at his first beginning to walk: (Msb, TA: *) or, said of an old man, and of a child, and of a bird of the kind
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.937 harf
دَرَجَ دَرَجَ U ( n. ac. دُرُوْج 27 , دَرَجَاْن 36 ), a. Walked, went along step by step; passed along, on; perished, passed away. b. Died childless. c. Was exterminated. d. Chanted. e. ( n. ac. دَرْج 1 ), see II (c) , ( d ). دَرَّجَ دَرَّجَ II , a. Made to step ( child ). b. [ acc. & Ila ], Brought to, accustomed to, by degrees. c. Made into storeys ( house ). d. Folded,
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR41.808 harf
درج دَرَجَ - يَدْرُجُ - دَرَجَة - دَرَجَات - اسْتَدْرَجَ - يَسْتَدْرِجُ دَرَجَ - يَدْرُجُ + الكائن أو الشيء: يمشي ويسير ويتقدم خطوة خطوة: يتحرك منتقلاً من مكانه بحيث يقوم بانتقالات على شكل خطوات أو حركات صغيرة متساوية دَرَجَة: على وزن " فـَعـَلـَة" : اسم فعل بمعنى مفعول من " دَرَجَ - يَدْرُجُ ": النقلة خطوة واحدة: وهي كذلك اسم مكان: المسافة
Tamamını oku

Sîgalar(7)

Mücavir kökler41 mücavir (143 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. رفع

    7 ortak ayet · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır

  2. بعض

    4 ortak ayet · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…

  3. فوق

    3 ortak ayet · Üst

  4. عمل

    6 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir

  5. فضل

    3 ortak ayet · Fadl Deriden yapılan gömlektir

  6. حيث

    2 ortak ayet · Hayese sürülmüş tarla demektir

  7. جهد

    2 ortak ayet · Cehd düz, sert yer demektir

  8. أمن

    7 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

  9. عظم

    3 ortak ayet · Büyük

  10. خبر

    2 ortak ayet · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür

  11. روح

    2 ortak ayet · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır

  12. سبل

    3 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur

Geçtiği ayetler(20)

  1. … عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ …

    DerecelerŞu peygamberler onlardan kimini kiminden üstün kıldık. Allah, onlardan kimiyle söyleşmiş, kimini de derecelerle yükseltmiştir. Meryem oğlu İsa’ya da açık deliller verdik. Ve onu Ruh’ul-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dilesydi; onların arkasındakiler; kendilerine apaçık deliller geldikten sonra birbirlerini öldürmezlerdi. Fakat ihtilafa düştüler, sonra onlardan kimi inandı, kimi de inkar etti. Allah dileseydi; birbirlerini öldürmezlerdi. Ancak Allah, istediğini yapar.

  2. دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

    DerecelerKendisinden dereceler, mağfiret ve rahmet. Ve Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

  3. وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ

    Derecelerİşte bu, bizim hüccetimizdir. Onu kavmine karşı İbrahim’e verdik. Dilediğimizi derecelerle yükseltiriz. Ve muhakkak ki Rabbın; Hakim, Alim’dir.

  4. وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ

    DerecelerSizi, verdikleriyle denemek için yeryüzünün halifeleri yapan ve kiminizi kiminize derecelerle üstün kılan O’dur. Şüphe yok ki O; Gafur, Rahim’dir.

  5. … فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ

    DerecelerBunun üzerine kardeşinin kablarından evvel onlarınkini aramaya başladı. Sonra onu kardeşinin kabından çıkardı. İşte Biz, Yusuf için böyle bir tedbir kullandık. Yoksa o hükümdarın dinine göre; kardeşini tutabilecek değildi. Meğer ki Allah dileye. Dilediğimizi derecelerle yükseltiriz. Ve her bilgi sahibinin üstünde bir bilen vardır.

  6. انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا

    DerecelerBak, nasıl onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık. Elbetteki ahiret; dereceler bakımından da büyüktür, üstünlük bakımından da.

  7. … مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَةُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا …

    DerecelerYoksa Rabbının rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar? Dünya hayatında onların geçimlerini aralarında Biz paylaştırdık. Birbirlerine iş gördürebilmeleri için kimini kimine derecelerle üstün kıldık. Rabbının rahmeti, onların biriktirdikleri şeylerden daha hayırlıdır.

  8. … يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

    DerecelerEy iman edenler; size: Meclislerde yer açın, denilince; yer açın ki, Allah da size açsın. Kalkın, denince de kalkın ki, Allah içinizden iman etmiş olanları ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltsin. Allah; yaptıklarınızdan haberdardır.

Sîga sayfası: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ
Sîga sayfası: الدَّرَجَاتُ
Sîga sayfası: الدَّرَجَاتِ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökدرج
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerرتب, منزل, طبق, صعد
Zıt Kökدرك
Çekirdek Özet 1Adım adım ilerleme, basamak basamak yükselme veya katlayıp dürüp içine alma
Çekirdek Özet 2Varlıkların ve amellerin dikey hiyerarşideki aşamalı mertebeleri ile adım adım helake sürükleme
Çekirdek Özet 3Adalet ve varoluş düzeninin tekdüze bir eşitlik yerine liyakat ve amele dayalı aşamalı bir basamaklar sistemi olması
Kritik Hata RiskiDerece kavramını salt yatay statü veya soyut üstünlük sanıp süreçsel basamak ve amel hiyerarşisi bağlamından koparmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
درKesintisiz akış, düzenli ve ardışık biçimde ileriye doğru hareket etme veya taşma (karşılaştır: درر bolca ve ardışık akma, درس ayakla basıp iz sürerek aşındırma, درك peş peşe yetişip alt katmana ulaşma, درأ şiddetle itip defetme)جHarekete belirli bir mesafe, basamak basamak taşınma, kademeli intikal ve birbiri içine katlanarak yol alma niteliği eklemiştir.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
دkapı; giriş, geçiş, hareketBir durumdan diğerine geçişi, yeni bir eşiğe adım atmayı ve intikali temsil eder.
رinsan başı; baş, ilk, üstDikey yönelimi, hiyerarşik yükselişi ve mertebenin başını simgeler.
جdeğnek, deve; taşıma, yol alma, toplamaYolda adım adım ilerlemeyi, yükün veya bünyenin aşama aşama taşınmasını ifade eder.
درجeşikten geçerek dikey doğrultuda adım adım yol almaBir eşikten diğerine, dikey bir düzlemde veya katlanarak ilerleyen bir yol boyunca basamak basamak yükselme ve intikal hareketidir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamÇocuğun veya yaşlının küçük ve ardışık adımlarla yürümesi; merdiven basamağı; bir nesneyi ya da yazıyı dürüm dürüp katlama (derc).
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şairi el-Müsakkib el-Abdi'nin beytinde dağ geçidindeki patikalar ve basamaklı yollar anlamında مدرجة veya مدارج çoğuluyla yer alır: تَعَرّضي مَدَارِجاً وسُومِي / تعرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجوم
Erken Arapça kullanımİdrâc (kitabı veya bezi dürmek), istidrâc (birini basamak basamak, fark ettirmeden bir sonuca yaklaştırmak) ve daracân (küçük adımlarla yürüyüş) anlamlarında kullanılmıştır.

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde درج kökü, fiziksel olarak basamak, adım, yol alma ve dikey düzlemde sıralanma çekirdeğine dayanır. İbranicede d-r-k (דָּרַךְ) kökü adım atmak, ayak basmak, yürümek ve yol anlamlarını taşırken, Aramice ve Süryanicede d-r-g (ܕܪܓ) doğrudan merdiven basamağı, derece ve aşama karşılığına gelir. Arapçada bu kök bir yandan basamak basamak yukarı çıkışı (derece), diğer yandan bir belgenin ya da kumaşın katlanıp rulo yapılması (derc) eylemini bünyesinde toplamıştır. Bu iki hat arasındaki anlamsal bağ, her iki eylemin de kesintisiz, parça parça ve ardışık katmanlar halinde ilerlemesidir. Akadcadaki daragu (yol, patika) kelimesi de aynı Sami kökenin fiziksel zeminini oluşturur.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönBasamak (el-merkat), adım adım yürüme (ed-daracan) ve dürme (ed-derc)Fiziksel basamaktan soyut manevi ve ameli mertebelere, katlanan tomardan aşamalı helake doğru semantik genişleme yaşanmıştır.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice d-r-k (yürümek), Süryanice d-r-g (merdiven basamağı), Akadca daragu (patika)Ortak Sami mirasında adım, basamak ve yol fikri esastır; Süryanice ile Arapça biçimsel ve anlamsal olarak tam örtüşür.Kesin
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik diğer kollarda spekülasyondan uzak düzenli soydaş tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

Kaynak Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
درجAnlamlıAdım adım yükselme, basamak, dürmeKademeli ilerleyiş, mertebe basamağı veya bir şeyi rulo yapıp içine alma.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
دجرAnlamlıŞaşkınlık, hayret, bir tür bakliyatZihnin veya hareketin yönünü şaşırıp dona kalması; bir cins bitki.Kur'an'da geçmez.
ردجAnlamlıYeni doğan yavrunun dışkısı, bulaşmaYeni doğan canlının karnından ilk çıkan koyu madde; sıvama.Kur'an'da geçmez.
رجدKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.
جدرAnlamlıDuvar örme, layık olmaTaşları üst üste koyarak yükseltme, sağlam sınır çekme.Ortak yükselme ve katmanlaşma motifi; Kur'an'da geçer.
جردAnlamlıSoyma, açığa çıkarma, çıplak kılmaYüzeydeki örtüyü çekip altındakini ortaya çıkarma.Katmanları ayırma ilişkisi; Kur'an'da geçer.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
درجMerkezKademeli yükseliş ve basamakYukarıya doğru adım adım, kesintisiz ve aşamalı geçişi ifade eder.Hem fiziksel hem ameli dikey mertebeleri kapsar.
رتبKomşuSabit düzen ve hiyerarşiBir şeyin yerli yerine oturup sabit kalmasını öne çıkarır; basamak hareketinden ziyade durulan sırayı bildirir.Mertebe ve tertip anlamı taşır.
منزلKomşuKonaklama yeri ve kademeBir sefer veya süreç içinde inilip kalınan durak noktasını ifade eder.Yükselme hareketinden çok durağanlığı anlatır.
طبقKomşuÜst üste binen katmanBirbirine denk veya birbiri üstüne kapanan tabakaları anlatır.Basamaklı yürüyüşü değil paralel katmanlaşmayı içerir.
صعدKomşuDoğrudan yukarı tırmanışDikey çıkışın fiziksel zorluğunu ve yüksekliğini anlatır, basamak fikri zorunlu değildir.Yükselişin yönünü ve meşakkatini vurgular.
دركZıtAşağıya doğru basamak ve dipMerdivenin veya katmanların aşağıya, çukura veya helake doğru iniş basamaklarını ifade eder.Cehennemin alt tabakaları için (dereke) kullanılır.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaدرجBasamak basamak yükselme, dürmeHem yükseliş basamağını hem de içine katlayıp almayı içerir.Kesin
Latincegradus, scalaAdım, derece, merdiven basamağıAdım ve basamak fikrini karşılar; dürme (derc) nüansını dışarıda bırakır.Güçlü
İngilizcedegree, step, gradual ascentDerece, basamak, aşamalı ilerleyişKademeli artış ve seviyeyi karşılar; dinsel-ameli hiyerarşiyi kısmen taşır.Güçlü
AlmancaStufe, GradBasamak, kademe, dereceAşamalı sıralanışı ve basamağı tam karşılar; içine alma nüansı yoktur.Güçlü
Fransızcadegré, échelonDerece, basamak, kademeHiyerarşik basamak ve mertebeyi iyi verir; kökün katlama boyutunu içermez.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
دَرَجَاتٍ / دَرَجَةًCennetteki manevi üstünlük ve liyakat mertebeleriİman, cihat ve ilim sahiplerinin amellerine göre ahiretteki makam farkları (Bakara 2:253, Nisâ 4:95, Enfâl 8:4, Tâhâ 20:75).
دَرَجَاتٍİlim, hikmet ve kavrayış üstünlüğüAllah'ın dilediği kulunu ilim ve idrakte diğerlerinin üstüne çıkarması (En'âm 6:83, Yûsuf 12:76).
دَرَجَةًHukuki ve toplumsal sorumluluk önceliğiAile ve toplum düzeninde erkeğin üstlendiği mesuliyet ve yönetim payı (Bakara 2:228).
سَنَسْتَدْرِجُهُمْFark ettirmeden adım adım helake sürükleme (istidraç)Ayetleri yalanlayanlara mühlet ve nimet verilerek aşama aşama yıkıma yaklaştırılmaları (A'râf 7:182, Kalem 68:44).
رَفِيعُ الدَّرَجَاتِMertebelerin mutlak yüceliğiAllah'ın zatının, sıfatlarının ve lütfettiği makamların nihai aşkınlığı (Mü'min 40:15).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİstidraç ve ilahi adalet / Ru'yetullah ve cennet mertebeleriKafir veya fasık kimselerde görülen olağanüstü durumların mucizeden farkı (istidraç); ahirette müminlerin amellerine göre farklı mertebelerde bulunması.Aşamalı aldatma/helak ve adil mertebelenme yönünde yoğunlaşmıştır.
FıkıhAile hukuku ve miras payları / Velayet kademeleriBakara 2:228'deki derecenin bir tahakküm mü yoksa nafaka ve koruma mükellefiyeti mi olduğu; akrabalık derecelerinin miras ve nikaha etkisi.Hukuki hak, yetki ve mükellefiyet hiyerarşisi olarak daralmıştır.
TefsirAhiret sahneleri ve peygamberlerin faziletiCennetin derece derece yükselen, cehennemin ise derk derk alçalan yapısı; Bakara 2:253 bağlamında peygamberler arası derece farkı.Amel karşılığı olan dikey konumlanma ve ontolojik liyakat anlamı.
HadisCennet dereceleri ve Kur'an tilavetiKur'an okuyan kimseye cennet basamaklarında oku ve yüksel denilmesi; iki derece arasındaki mesafenin yerle gök arası kadar olması.Somut merdiven basamağı ve sonsuz mükâfat mertebesi ekseninde yoğunlaşma.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniAhiret ve mükâfat düzeniLiyakat mertebesiİman ve salih amel miktarınca ruhsal ve fiili konumu belirlemeDini sistemde tek tip bir cennet veya kurtuluş yoktur; her fert ameli ölçüsünde bir basamağa yerleşir.Kesin
İlmiBilişsel ve metodolojik gelişimTedricilik ve uzmanlıkBilginin basamak basamak, hazmedilerek inşa edilmesiİlimde ani sıçrama olmaz; kavramlar alt basamaklardan üst basamaklara doğru tırmanılarak kavranır.Güçlü
SiyasiYönetim ve teşkilat hiyerarşisiYetki ve liyakat basamaklarıToplumsal düzeni korumak üzere sorumluluğun kademelendirilmesiSorumluluk ve yetki eşit dağıtılmaz; ehliyet ve taşınan yüke göre idari dereceler kurulur.Güçlü
İktisadiGelir ve refah piramidiEmek ve risk karşılığı kademeÇabaya ve üretime bağlı olarak sermaye ve kazanç farkının meşrulaşmasıZoraki bir mülkiyet eşitliği yerine, helal dairede çaba ve katkıya dayalı gelir derecelenmesi esastır.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAyrık kuantum enerji seviyeleri ve merdiven fonksiyonu (step function)Fizikte bir elektronun enerjisinin sürekli değil, belirli ayrık basamaklar (kuantlar) halinde artması; matematikte adım adım artan fonksiyonel sıçramalar.Güçlü
Beşeri bilimlerSosyal tabakalaşma ve pedagojik gelişim aşamalarıSosyolojide toplumun liyakat, eğitim ve sorumluluk ekseninde hiyerarşik katmanlaşması; eğitimde basamaklı öğretim modeli.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiDereceyi sadece dünyevi bir rütbe, unvan ya da erkeğin kadın üzerindeki mutlak tahakküm aracı olarak algılamak; istidrâcı ise sadece bireysel bir büyülenme sanmak.
Kur'an içi daha geniş anlamKök; amellerin karşılıksız kalmadığı kozmik adalet basamaklarını, peygamberlerin ve müminlerin ilim ve ahlaktaki dikey yükselişini, inkarcıların ise adım adım tükenişini ifade eder.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataKur'an'ın adalet anlayışı mutlak tekdüze bir eşitlikçilik (egaliteryanizm) zannedilir veya hiyerarşik dereceler adaletsizlik sayılarak amelin dönüştürücü gücü ıskalanır.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın varlık, insan, amel ve ceza tasavvurunun statik ve tek katmanlı değil; aşamalı, dikey ve dinamik bir basamaklar düzenine (tedric ve meratib) dayandığını gösterir.
Hangi ayet groupsunda belirleyicidir?Cennet mükâfatlarının ve peygamberlerin faziletlerinin anlatıldığı ayetlerde, karı-koca hukukunda ve zalim toplumlara mühlet verilmesini anlatan istidraç bağlamlarında belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Herkesin eşit düzeyde kurtulacağı veya batıl ehlinin dünyadaki refahının doğrudan bir ilahi rıza göstergesi olduğu yönündeki yanılgıyı düzeltir; refahın bir istidraç basamağı olabileceğini hatırlatır.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamAyakla adım adım yürüyerek merdiven basamağını çıkmak, dikey bir yolu katetmek veya bir kağıdı/kumaşı kat kat rulo yaparak içine dürmek.
  • Soyut anlamVarlıkların ameli, ilmi ve ontolojik değerlerine göre dikey bir düzlemde kademelenmesi; ilahi sünnette süreçlerin birdenbire değil basamak basamak işletilmesi.
  • Sistematik karşılıkAdalet mekanizmasının, liyakat ve kesb girdilerine göre ayrık değer basamakları üreten hiyerarşik bir derecelendirme sistemi olması.
  • LaTeX modeliSn+1=Sn+Δan  ⟹  D(S)=∑k=1nδk
  • LaTeX açıklamasıModelde S, failin durumunu; Δa, yapılan amelin veya sergilenen eylemin değer girdisini; D(S) ise bu girdilerin birikimiyle ulaşılan nihai dereceyi temsil eder. δk, her bir ayrık basamağı ifade eder. Kişi kesintisiz bir akışla değil, her amelin inşa ettiği ayrık basamakları tek tek tırmanarak (Sn→Sn+1) veya farkında olmadan tüketerek mertebe kazanır yahut istidraç ile helake sürüklenir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: د