درج

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: د-ر-ج7 sîga, 41 mücavir kök, 20 ayet, 16 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.روحفوقرحمدَرَجَاتٌالدَّرَجَاتُأتيدرجالدَّرَجَاتِرفعخبردَرَجَةٌبعضعظمدَرَجَةًعندعملجهدسبل

KökSîga 7Ayet 20Sure 16Mücavir 41

▶ Ağı aç (3B)

درج

د - ر - ج

KÖK
  • 20 geçiş
  • 20 ayet
  • 7 sîga
  • 13 sözlük

Derc : “Derc” tomar demektir. “Derece” basamak demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Derc : “Derc” tomar demektir. “Derece” basamak demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.765 harf
باب الجيم والدال والراء معهما ج د ر، د ج ر، د ر ج، ج ر د، ر د ج مستعملات جدر: الجَدرُ: ضرب من النَّباتِ، الواحدة بالهاء. ومن الشِّجر: الدِّقُّ ينبت في القِفاف والصِلابِ، فإذا أطلعت رؤوسها في أول الربيع يقال: أجدَرَتِ الشَّجرة وأجدَرَتِ الأرض، فهو جَدِرٌ، وفي نُسخةٍ: مُجدِرٌ حتى يَطول، فإذا طال افترقت أسماؤه. والجِدارُ جمعه جَدَرٌ. والجَديرُ: مكانٌ بُني حواليه جِدارٌ مَجدورٌ، قال: ويبنون في
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.435 harf
دَرَجَ الرجل والضَبُّ يَدْرُجُ دُروجاً وَدَرَجاناً، أي مشى. ودَرَجَ، أي مضى لسبيله. يقال: درجَ القومُ، إذا انقرضوا. والاندراج مثلُه. وفي المثل: أكذب مَنْ دَبَّ ودَرَجَ، أي أكذبُ الأحياءِ والأمواتِ. قال الأصمعي: دَرَجَ الرجل، إذا لم يُخَلِّفْ نسلاً. ودَرَجَتِ الناقةُ وأَدْرَجَتْ، إذا جازت السنة ولم تُنْتَجْ، فهي مِدْراجٌ إذا كانت تلك عادَتُها. وأَدْرَجْتُ الكتابَ: طويته. ودَرَّجَهُ إلى كذا
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR13.270 harf
ج د ر جدر ، جرد ، درج ، دجر ، ردج ، رجد . جدر : قال الليث : الجَدْرُ : ضرب من النبات ، الواحدة : جَدْرَةٌ . قال : ومن شجر الدِّقِّ : ضروب تنبت في القِفَافِ والصِّلابِ ، فإذا أطلعَت رؤوسها في أول الربيع قيل : أجدَرَتِ الأرضُ ، وأجدَرَ الشجر ، فهو جَدْرٌ حتى يَطُولَ ، فإذا طال تفرَّقَت أسماؤه . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) الجَدَرَةُ : الحبة من الطلع . والجَدْرُ ، والجِدَارُ : معروفان . ( قلت ) وفي
Maddenin bağlantısı

ج د ر جدر ، جرد ، درج ، دجر ، ردج ، رجد . جدر : قال الليث : الجَدْرُ : ضرب من النبات ، الواحدة : جَدْرَةٌ . قال : ومن شجر الدِّقِّ : ضروب تنبت في القِفَافِ والصِّلابِ ، فإذا أطلعَت رؤوسها في أول الربيع قيل : أجدَرَتِ الأرضُ ، وأجدَرَ الشجر ، فهو جَدْرٌ حتى يَطُولَ ، فإذا طال تفرَّقَت أسماؤه . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) الجَدَرَةُ : الحبة من الطلع . والجَدْرُ ، والجِدَارُ : معروفان . ( قلت ) وفي حديث الزبير حين اختصم هو والأنصاري إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في سُيُولِ شِرَاجِ الحَرَّةِ ، فقال للزبير : ( اسقِ أرضَكَ حتى يبلغ الماء الجَدْرَ ، ثم أرسِلْهُ إليه ) أراد بالجَدْرِ : ما رُفِعَ من أعضَادِ المَزْرَعَةِ لتمسك الماء كَالجِدَارِ . وقال الليث : الجَدِيرُ : مكان قد بُني حَوَالَيهِ جِدارٌ مَجْدُورٌ ، وقال الأعشى : ويبنون في كل وادٍ جَدِيراً وقال رؤبة : تشييد أعضاد البناء المُجْتَدَرْ والجُدَريُّ : قُرُوحٌ تَنَفَّطُ عن الجِلدِ ممتلئةٌ ماءً ثم تقيَّح ، وصاحِبُها : جَدِيرٌ مُجَدَّرٌ . ويقال : الجَدَرِيُّ بفتح الجيم . وقال الليث : الجَدَرُ : انتبارٌ في عُنُقِ الحِمَارِ ، وربما كان من آثار الكَدْمِ . يقال : جَدِرَت جَدَراً إذا انْتَبَرتْ . وأنشد لرؤبة : أو جَادرُ اللِّيتَيْن مطويُّ الحَنَق وفلان جديرٌ لذلك الأمر أي خليق له ، وما كان جديراً ، ولقد جَدُر جَدَارة . وأجدِرْ به أن يفعل ذاك . وقال اللحياني : إنه لجَديرٌ أن يفعل ذاك ، وإنهما لجديران ، وإنهم لجديرون . وقال زهير : جَدِيرُون يوماً أن ينالوا ويستعلوا ويقال للمرأة : إنها لخليقةٌ وجديرةٌ أن تفعل ذاك ، وإنهن لجَدِيراتٌ وجَدَائِرُ أن يفعلن ذاك . ( أخبرني المنذري عن الطوسيِّ عن الخرَّاز عن ابن الأعرابي ) قال : أجدَرَ الشجرُ ، وجدَّر إذا أخرج ثمره كأنه الحِمَّص . وقال الطِّرمَّاح : وأجدَرَ من وادي نَطَاةَ وَلِيعُ نَطَاةٌ : عَيْنٌ بِخَيْبَرَ . وقال أبو زيد : كنيفُ البيت مثل الحُجْرَةِ يُجمَعُ من الشجر ، وهي الحَظِيرةُ أيضاً . والحِظَارُ : ما حُظِرَ على نباتٍ بِشَجَرٍ فإذا كانت الحظيرة من حجارة فهي جَدِيرةٌ ، فإن كان من طين فهو جِدَارٌ . ( أبو عبيد عن الأصمعي ) الجيْدر : القصير . وقال غيره : يقال للمرأة : جَيْدَرة . قال : والمُجَدَّرُ بالدال : القصير أيضاً . ويقال : جَدِرَ الكَرمُ يَجْدَرُ جَدَراً إذا حبَّب وهمَّ بالإيراق . وقال ابن الأعرابي : الجَدَرَةُ : الوَرَمَةُ في أصل لحي البعير . وقال النضر : الجَدَرَةُ : غُدَدَةٌ تكون في عُنُقِ البعير يسقيها عِرْقٌ في أصلها نحو السِّلعة برأسِ الإنسان . وجَمَلٌ أجدَرُ ، وناقة جَدْرَاءُ . دجر : ( أبو عبيد ) : رجل دَجِرٌ وَدَجْرَان ، وهو النشيط الأشِرُ . وقال أبو زيد : دَجَرَ الرجل دَجَراً وهو الأحمق الذي يَذْهَبُ لغير وَجْهِهِ . وقال الليث : الدَّجَرُ : شبه الحيرة ، وقد دَجِرَ فهو دَجِرٌ ودَجْرَانُ أي حَيْرَانُ في أمره . قال رؤبة : دَجْرَانَ لم يَشْرَب هناك الخَمْرَا والجميع : الدَّجَارَى . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الدَّجْرُ : اللوبياء بفتح الدال ، وقرأته بخط شمر : الدُّجْر : اللوبياء . ( أبو عبيد ) : ليلة دَيْجُوجٌ وَدَيْجُورٌ : مظلمة . وقال شمر : الدَّيجور : التراب نفسه ، والجميع : الدَّياجير . يقال : تُرَابٌ دَيْجُورٌ ، يَضْرِبُ إلى السواد كَلَوْنِ الرماد ، وإذا كَثرَ يَبِيْسُ النباتِ فهو الدَّيجُورُ لسواده . وقال ابن شميل : الدَّيجُورُ : الكثير من الكَلأ . وقال الليث : الدَّجْرُ ، والدِّجرُ لغتان وهي الخشبة التي يُشد عليها حديدة الفدَّان ، ومنهم من يجعله دُجْرَينِ كأنهما أذنان ، الحديدة : اسمها : السّنَّةُ ، والفدَّان : اسم لجميع أدواته . والخشبة التي على عنق الثور هي النِّير ، والسَّميقَانِ : خشبتان قد شُدَّتا في العنق ، والخشبة التي في وسطه يُشد بها عِنَانُ الوَيْج وهو القُنّاحة والويج والمَيْسُ باليمانية : اسم الخشبة الطويلة بين الثورين ، والخشبة التي يُمسكها الحَرَّاثُ هي المِقوَم . قال : والمِمْلَقَةُ : النمرز . ( قلت ) : وهذه حروف صحيحة قد ذكرها ابن شميل في صفاته ، وذكر بعضها ابن الأعرابي . جرد : ( الحراني عن ابن السكيت ) : الجَردُ : الثوب الخلَقُ . وقال شمر قال ابن شميل يقال : جَرْدُ حِبَرَةٍ للثوب الذي قد ذهب زِئْبَرُهُ . وأنشد : أجَعَلتَ أسعد للرماح دَرِيئَةً هَبِلَتْكَ أمك أيَّ جَردٍ تَرْقَعُ قال الأصمعي في معنى قوله أيَّ جرد ترقع أي ترقع الأخلاق ، وتترُكُ أسْعَدَ قد خرَّقَتْهُ الرِّماح ، فأي شيءٍ تُصلِحُ بعده . وأخبرني المنذري قال أخبرني المبرَّد عن الرِّياشيِّ قال : أنشدني الأصمعي في النون مع الميم : ألا لها الويل على مُبينِ على مُبينٍ جَرَدِ القَصِيم مُبين : اسم بئر ، والقَصِيم : نبت . قال : والأجاردُ من الأرض : ما لا يُنبِتُ وأنشدني في مثل ذلك : يَطْعَنُهَا بِخَنْجَرٍ من لَحْمِ تحت الذُّنابى في مكان سُخن ( أبو عبيد ) : ثوب جَرْدٌ أي خَلَقٌ . وإذا أصاب الجَرَادُ الزرعَ قيل : جُرِدَ الزَّرعُ . وقال ابن السكيت : الجَرَدُ : أن يشْرَى جِلدُ الإنسانِ من أكل الجَرادِ . وقال شمر : الجَرَدُ من الأرض : فضاءٌ لا نباتَ فيه ، وهذا الاسم للفَضَاء ، فإذا نعتَّ به ، قُلْتَ : أرضٌ جرداءُ ، ومكان أجرَدُ ، وقد جرِدَت جَرَداً ، وجرَّدها القَحْطُ تجريداً . ورجلٌ أجرَدُ : لا شَعْرَ على جسدهِ وفي الحديث : ( أهل الجَنَّةِ جُردٌ مُردٌ ) . والأجرَدُ من الخيل كلها : القصير الشَّعر ، حتى يقال : إنه لأجرَدُ القوائم ، وأنشد : كأن قُتودي والفِتَان هَوَت به من الذَّرْوِ جرداءُ اليدين وثيقُ والجَرْدُ مُخَفَّفٌ : أخذُك الشيء عن الشيء جَرْفاً ، وسَحْفاً ، فلذلك يُسمَّى المشؤوم جاروداً ، وأنشد : لقد جَرَدَ الجَارُودُ بكر بن وائل وإذا جدَّ الرجل في سَيْرِهِ فمضى ، يقال : انجرد فذهب ، وإذا أجدَّ في القيام بأمر قيل : تجرَّد لأمر كذا وكذا ، وتجرَّد للعبادة . وامرأةٌ بَضَّةُ المتجرَّد إذا كانت بضة البشرة إذا جُرِّدت من ثوبها . والجَريدة : سَعَفةٌ رَطْبَةٌ جُرِدَ عنها خُوصُها كما يُقشَرُ الوَرقُ عن القَضيبِ . ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : هو الجَريدُ عند أهل الحجاز ، واحدَتُهِ : جريدة ، وهو الخُوصُ . والجُردانُ ، والمُجَرَّدُ : من أسماء الذَّكَرِ . وجُرَادُ : اسم رَمْلَةٍ في البادية . والجَرَادُ ، والجَرادَةُ : المعروفة اللحّاسَةُ . وقال اللِّحياني : أرضٌ جَرِدَةٌ ومَجَرُودَةٌ قد لَحِسَهَا الجَرادُ . والجَرَدُ : موضع في ديار تَميمٍ ، يقال له : جَرَدُ القصيم . ولَبَنٌ أجَرَدُ : لا رغَوةَ عليه ، وقال الأعشى : ضَمِنَت لنا أعجازَهُ أرمَاحُنَا مِلء المَرَاجِلِ والصَّريَحَ الأجرَدَا وأُجَارِدُ : اسم موضعٍ بعينه ، ومثله : أُبَاتِرُ . ويقال : نَدَبَ القائِدُ جريدةً من الخَيْلِ إذا لم يُنهِضْ معَهُم رَاجلاً . وقال ذو الرمة يصف عيراً وأُتُنَه : يقلِّب بالصَّمّان قُوداً جريدةً ترامى به قِيْعَانُهُ وأخاشِبُه وقال الأصمعي : الجريدة : التي قد جَرَدَها من الصِّغار . ( أبو زيد ) : يقال للرجل إذا كان مُخْتَتِياً ولم يكن بالمُنْبَسِطِ في الظهور ما أنت بمنجرد السِّلك . ويقال : تنقَّ إبلاً : جَرِيدَةً أي خياراً شداداً . وقال أبو مالك : الجريدة الجماعة من الخيل . ( أبو عبيد عن الكسائي ) : يقال : ما رأيته مذ أجَردان وَجَريدَانِ ، ومذ أبيضان يريد منذ يومين أو شهرين تامَّين . وكان بمكة في الجاهلية قَيْنَتَان يقال لهما : الجَرَادَتَانِ . وَجَرادَةُ العيّار : اسم فَرَسٍ كان في الجاهلية . وقال الليث : الإجرِدُّ : بَقَلٌ كأنه الفُلْفُلُ ، وأنشد غيره : مِنْ مَنْبِتِ الإجرِدِّ والقَصِيْصِ وروي عن عمر ( تجرَّدوا بالحجِّ وإن لم تُحرموا ) . قال إسحاق بن منصور : قلت لأحمد : ما قوله : تجرَّدوا بالحجِّ ؟ فقال : يعني تشبهوا بالحاج . قال : وقال إسحاق بن إبراهيم كما قال . وقال ابن شميل : جرَّد فلان الحج إذا أفرد ولم يَقْرِن . ردج : ( أبو عبيد عن أبي زيد ) : يقال لكل ذي حافر أول شيء يخرج من بطنه : الرَّدَجُ ، وذلك قبل أن يأكل شيئاً . وقال الليث : الرِّدَجُ : ما يخرج من بطن السَّخْلَةِ أولَ ما يَرْضَعُ ، ويقال للصبي أيضاً . ( قلت ) : الردَجُ لا يكون إلا لذي الحافِرِ كما قال أبو زيد . وقال جرير : لها رَدَجٌ في بيتها تَستَعِدُّهُ إذا جاءها يوماً من الناس خَاطِبُ وقال ابن الأعرابي : نساء الأعراب يَتَطرَّزْنَ بالرَّدَجِ . رجد : ( عمرو عن أبيه ) : أُرْجِدَ إِرْجَاداً ، إذا أُرْعِدَ ، وأنشد : أُرْجِدَ رأس شيخةٍ عَيْصُومِ ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : رُجِدَ رأسُهُ وأُرْجِدَ ، ورُجّد . قال : والرَّجْدُ : الارتعاش . درج : قال الليث : الدَّرَجَةُ : الرِّفْعَةُ في المنزلة ، ودرجات الجِنَانِ : منازل أَرْفَعُ من منازلَ . والدَّرَجان : مشية الشيخ والصبي ، وقد دَرَجَ يَدْرُجُ دَرْجاً ودرَجَاناً . قال : وكل بُرجٍ من بروج السماء ثلاثون درجة . والمَدْرَجَةُ : ممرُّ الأشياء على مَسْلَكِ الطريق وغيره . وقال العجاج : أمسى لِعَافِى الرامِسَات مَدْرَجَا ويقال : درج قَرْنٌ بعد قَرْنٍ ، أي فَنُوا ، وأدْرَجَهُم الله إدْراجاً . ويقال : أدرجتُ الكتاب إدراجاً ، وفي دَرْجِ الكتابِ كذا وكذا . وقال الله جل وعز : ( سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُونَ ) ( والقلم : 44 ) . قال بعضهم : سنأخذهم قليلاً قليلاً ، ولا نُبَاغِتُهُم . وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : يقال : امتنع فلان من كذا وكذا حتى أتاه فلان فاستدرجه أي خدعه حتى حمله على أن درج في ذلك . ويقال للصبي إذا دَبَّ وأخذ في الحركة : دَرَجَ يَدْرُجُ دَرَجَاناً ، فهو دَارِجٌ . وأنشد : يا ليتني قد زُرتُ غير خَارِجِ أمَّ صبيَ قد حَبَا أو دَارِجِ والدَّرُوجُ من الرياح : التي تَدْرُجُ أي تمر مرّاً ليس بالقوي ولا الشديد ، والريح إذا عصفت اسَتْدرَجَتْ الحصى أي صيَّرته إلى أن يَدْرُجَ على وجه الأرض من غير أن ترفعه إلى الهواء ، فيقال : دَرَجَتْ بالحصى واسْتَدْرَجَتِ الحصى ، وما دَرَجَتْ به فجرت عليه جرياً شديداً دَرَجَتِ في جريها ، ومااسْتَدرَجَتْه فصيَّرته بِجَرْيِهِ عليها إلى أن دَرَجَ الحصى هو بنفسه . ويقال : للطريق الذي يَدْرُجُ فيه الغلام والريحُ وغيرهما : مَدْرَجٌ ، ومَدْرَجَةٌ ، ودَرَجٌ ، وجمعه : أدْرَاجٌ أي ممر ومذهب . ويقال لما طويته : أدرَجْتَهُ إدرَاجاً ، لأنه يُطوى على وجهه . ويقال : اسْتَدْرَجَتِ المحاوِرُ المَحَالَ كما قال ذو الرمة : صَرِيف المَحَالِ استَدَرَجَتْهَا المَحَاوِرُ أي صيرتها إلى أن تدرج . وقال غيره : الإدراج : لَفُّ الشيء في الشيء . وأَدْرَجَتِ المرأةُ صبيَّها في مَعَاوِزِهَا . وأدَرَجَ الميتُ في أكفانه . وأدرَجْتُ الكتاب في الكتاب إذا جعلته في دَرْجِهِ أي في طيّه . وأخبرني المنذري عن أبي طالب أنه قال في قولهم : ( أحسنُ من دَبَّ ودَرَجَ ) فدبَّ : مشى ، ودَرَجَ : مات ، وقال الأخطل : قبيلةٌ كَشِرَاكِ النَّعل دَارِجَةٌ إن يَهبِطُوا العَفْوَ لا يُوجَد لهم أَثَرُ قال : ودَرَجَ في غير مثل هذا الموضع مثل دَبَّ . وَدَوارِجُ الدابة : قوائمها ، الواحدة : دارجة . ومن أمثالهم : ( ليس ذا بعشّك فادرُجي ) ، أي : تحوَّلي وامضي واذهبي . وأخبرني المنذري عن المبرَّد عن التَّوَّزيّ قال : كنت عند أبي عبيدة فجاءه رجل من أصحاب الأخفش فقال لنا أليس هذا فلاناً ؟ قلنا بلى ، فلما انتهى إليه الرجل قال ( ليس هذا بعشك فادرُجي ) فقلنا يا أبا عبيدة لمن يُضرب هذا المثل ؟ قال لمن يُرفع له بحبال أو يُطرد ، قاله المبرِّد . ويقال : خلِّ دَرَجَ الضَّبِّ ، ودَرَجُهُ : طريقه ، أي لا تَعْرِضْ له . ويقال : استمر فلان دَرَجَهُ ، وأدْرَاجُهُ ، ورجع فلان دَرَجَهُ أي رجع في طريقه الذي جاء فيه . وقال سلامة بن جندل : وكرُّنَا خَيْلَنَا أدرَاجَها رُجُعاً كُسَّ السَّنَابِكِ من بَدءٍ وتعقيِبِ ويقال : استَدْرَجَتِ الناقة ولدها إذا استَتْبَعَتْه بعدما تُلقيه من بطنها . وناقةٌ مِدْرَاجٌ إذا كانت تُؤخّر جَهَازَهَا ، وهي ضِدُّ المِسْنَافِ . وقال أبو طالب : الإدرَاجُ : أن يَضْمَرَ البعيرُ فيضطرب بِطَانُهُ حتى يستأخر إلى الحَقَبِ ، فيستأخر الحِمْلُ ، وإنما يُسنَفُ بالسِّنَافِ مَخَافَةَ الإدراجِ . ويقال : فلان دَرْجُ يديك ، وبنو فلا دَرْجُ يديك أي لا يعصونك ، لا يُثنَّى ولا يُجمع . ( أبو عمرٍ و ) : أدْرَجْتُ الدلو إدراجاً إذا مَتَحْتَ به في رِفْقٍ وأنشد : يا صاحبيَّ أدرجَا إدرَاجَا بالدلو لا يَنْضَرِجُ انضِرَاجا وقال : ولا أُحِبُّ الساقِيَ المِدْرَاجَا كأنه محتضن أولادا قال : وتسمى الدال والجيم في القافية الإجازة . ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : المِدْرَاجُ : الناقة التي تجر الحمل إذا أتت على مضربها . قال أبو سعيد : يقال : اسَتْدرَجَهُ كلامي أي أقْلَقَهُ حتى تركه يَدْرُجُ على الأرض ، وقال الأعشى : لَيَسْتَدْرِجَنْكَ القُولُ حتى تَهُرَّهُ وتعلم أنِّي منك غير مَلْجَمِ ويُروى : مُفْحَمِ . ويقال للخِرَقِ التي تُدرج إدراجاً وتُلف وتجمع ثم تُدَسُّ في حياء الناقة التي يريدون ظَأرَهَا على وَلَدِ ناقةٍ أخرى ، فإذا نُزعت من حيائها حَسِبَتْ أنها ولدت ولداً فيُدنى منها وَلَدُ الناقة الأخرى فترأمُهُ ، يقال لتلك اللَّفِيفَةِ : الدُّرجَةُ والجَزْمُ ، والوَثيِغَةُ . وأما الدُّرَجَةُ بفتح الراء فإن ابن السكيت قال : هو طائر أسود بَاطِنُ الجَنَاحَينِ ، وظاهِرُهُمُا أغبر ، وهي على خِلْقَةِ القطاة إلا أنها أنطف . وقال الليث : الدُّرَّاج : من الطير بمنزلة الحَيْقُطَانِ ، وهو من طير العراق وهو أرقَطُ . قال : والدِّرِّيج : شيء يُضرب به ذو أوتار كالطنبور . ويقال للدَّبَّابات التي تُسوَّى لِحَرْبِ الحِصار ، يَدْخُلُ تحتها الرِّجالُ : الدَّبَّابات والدَّرّاجات . والدرَّاجة : التي يَدْرَجُ عليها الصبي أول ما يمشي . والدُّرْجُ : دُرْجُ المرأة تضع فيه طيبها وأداتها ، وهو الحِفْشُ أيضاً . والمَدَارِجُ : الثنايا الغِلاظُ بين الجبال . ومنه قول المزنيِّ : تعرَّضي مَدَارِجاً وسُومي تعرُّض الجوزاء للنجوم ويقال : درَّجْتُ العليل تَدْريجاً إذا أطعمته شيئاً قليلاً من الطعام . ثم زِدْتَه عليه قليلاً ، وذلك إذا نَقِهَ حتى تدرَّج إلى غاية أكله كان قبل العِلَّةِ دَرَجة فدرجةً . وقيل في قوله جل وعز : ( سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُونَ ) ( الأعراف : 183 ) سنأخُذُهم من حيث لا يحتسبون ، وذلك أن الله جل وعز يفتح عليهم من النعيم ما يغتبطون به فيركنون إليه ويأنسون به ولا يذكرون الموت ، فيأخذهم على غرَّتهم أغفل ما كانوا ، ولهذا قال عمر بن الخطاب لما حُمل إليه كنوز كسرى : ( اللهم إني أعوذ بك أن أكون مُسْتَدْرَجَاً فإني أسمعك تقول : ( سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَيْثُ لاَ يَعْلَمُونَ ) ( الأعراف : 183 ) ( . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الدَّرْجُ : لَفُّ الشيء . يقال : دَرَجْتُهُ ، وأدْرَجْتُهُ ، ودرَّجتُهُ ، والرُّباعي أفصَحُها ، والدَّرَجُ : المَحاجُّ ، والدَّرَجُ : الطريق . يقال : رجع فلان ذَرَجَهُ إذا رجع في الأمر الذي قد كان ترك . قال : ويقال : دَرِجَ إذا صَعِدَ في المراتب . وَدِرجَ إذا لَزِمَ المَحَجَّةَ من الدين . كله بكسر العين من فَعِلَ . وقال ابن السكيت : في قولهم : ( أكذب من دَبَّ ودَرَجَ ) أي أكذب الأحياء والأموات . يقال للقوم إذا انْقَرَضُوا : دَرَجُوا . ( قلت ) : وأصل هذا مِنْ درَجْتُ الثوب إذا طويته ، كأنهم لما ماتوا ولم يُخلِّفوا عَقِباً دَرَجُوا طريق النسل والبقاء أي طوَوْه . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : يقال للرجل إذا طلب شيئاً فلم يقدر عليه : رجع على غُبَيْراءِ الظهر ، ورجع على أدراجه ، ورجع دَرَجَهُ الأولَ ، ومثله : رجع عَوْدَهُ على بَدْئِهِ ، ونكَصَ على عَقِبِه ، وذلك إذا رجع ولم يُصب شيئاً . قال : ويقال : رجع فلان على حَافِرَتِهِ وادِرَاجِهِ بكسر الألف ، هكذا أخبرني الإيادي عن شمر : رجع على إدراجه إذا رجع في طريقه الأول . أبو عمرو الشيباني : يقال : فلان دَرْجُ يدك أي لا يعصيك . ويقال : ما أنا الأدْرَجُ يَدِكَ أي ما أعصيك ؟ .

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR11.465 harf
(باب الدال والراء وما يثلثهما) (درز) الدال والراء والزاء ليس بشيء، ولا أحسب العربَ قالت فيه. إلاّ أنَّ ابنَ الأعرابيّ حُكِي أنه قال: يقول العرب للسِّفْلة: هم أولادُ دَرْزَة، كما تقول للُّصوص وأشباهِهم: بنو غَبْرَاء. وأنشد: * أولادُ دَرْزَةَ أسلموكَ وطارُوا([1]) * (درس) الدال والراء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاء وخفضٍ وعَفَاءٍ. فالدَّرْس: الطَّريق الخفيّ. يقال دَرَسَ المنزلُ: عفا. ومن
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.292 harf
- الدرجة نحو المنزلة، لكن يقال للمنزلة: درجة إذا اعتبرت بالصعود دون الامتداد على البسيطة، كدرجة السطح والسلم، ويعبر بها عن المنزلة الرفيعة: قال تعالى: ﴿وللرجال عليهن درجة﴾ [البقرة/228]، تنبيها لرفعة منزلة الرجال عليهن في العقل والسياسة، ونحو ذلك من المشار إليه بقوله: ﴿الرجال قوامون على النساء...﴾ الآية [النساء/34]، وقال: ﴿لهم درجات عند ربهم﴾ [الأنفال/4]، وقال: ﴿هم درجات عند الله﴾ [آل عمران/163]،
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR986 harf
د ر ج درج قرن بعد قرن‏.‏ وهذه آثار قوم درجوا‏:‏ انقرضوا‏.‏ ودرج فلان‏:‏ مات وما تـرك نسـلاً‏.‏ ودرج الشيخ والصبيّ درجاناً وهو مشيهماً‏.‏ وفلان درّاج‏:‏ يدرج بين القوم بالنمائم‏.‏ ورقي في الدرجـة والـدرج‏.‏ وأدرج الكتاب‏:‏ طواه‏.‏ وأدرج الكتيّب في الكتاب‏:‏ جعله في درجه أي في طيـه وثنيـه‏.‏ وأدرجـت المـرأة صبيهـا فـي معاوزهـا‏.‏ واستدرجـه‏:‏ رقّـاه مـن درجة إلى درجة وقيل استدعى هلكته من
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR12.350 harf
دَرَجُ البناءِ ودُرَّجُه، بالتثقيل: مَراتِبُ بعضها فوق بعض، واحدتُه دَرَجَة ودُرَجَةٌ مثال همزة، الأَخيرة عن ثعلب. والدَّرَجَةُ: الرفعة في المنزلة. والدَّرَجَةُ: المِرْقاةُ (* قوله «والدرجة المرقاة» في القاموس: والدرجة، بالضم وبالتحريك، كهمزة، وتشدد جيم هذه، والأَدرجة كأَسكفة أَي بضم الهمزة فسكون الدال فضم الراء فجيم مشددة مفتوحة: المرقاة.). والدَّرَجَةُ واحدةُ الدَّرَجات، وهي الطبقات من
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR495 harf
* د ر ج * * دَرَجَ * من باب دخل و * انْدَرَجَ * أي مات و * درَّجَهُ * إلى كذا * تَدْرِيجا * و * اسْتَدْرَجَهُ * بمعنى أدناه منه على التدريج * فَتَدَرَّجَ * و * المَدْرَجَةُ * بوزن المتربة المذهب والمسلك و * الدَّرَجَةُ * أيضا المرتبة والطبقة والجمع * الدَّرَجَاتُ * و * الدَّرَجُ * بسكون الراء وفتحها الذي يُكتب فيه ومنه قولهم أنفذته في درج كتابي بسكون الراء أي في طيه و * الدُّرَّاجُ * و *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR11.465 harf
درج الرجل والضب يدرج دروجا ، بالضم، أي مشى، كذا في الصحاح. درج الشيخ والصبى يدرج درجا و درجانا ، محركة، ودريجا، فهو دارج، إذا مشى كل منهما مشيا ضعيفا ودبا، والدرجان: مشية الشيخ والصبي. ويقال للصبي إذا دب وأخذ في الحركة: درح، وقوله: يا ليتني قد زرت غير خارج أم صبى قـد حـبـا ودارج إنما أراد أم صبى حاب ودارج، وجاز له ذلك لأن قد تقرب الماضي من الحال حتى تلحقه بحكمه أو تكاد ألا
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok24.151 harf
دَرَجَ 1 دَرَجَ درج , (S, Msb, K,) aor. دَرُجَ , (S, Msb,) inf. n. دُرُوجٌ (S, Msb, K) and دَرَجَانٌ, (K,) said of a man, and of a [lizard of the kind called] ضَبّ, (S,) He went on foot; [went step by step; stepped along;] or walked: (S, K:) and said of a child, he walked a little, at his first beginning to walk: (Msb, TA: *) or, said of an old man, and of a child, and of a bird of the kind
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.937 harf
دَرَجَ دَرَجَ U ( n. ac. دُرُوْج 27 , دَرَجَاْن 36 ), a. Walked, went along step by step; passed along, on; perished, passed away. b. Died childless. c. Was exterminated. d. Chanted. e. ( n. ac. دَرْج 1 ), see II (c) , ( d ). دَرَّجَ دَرَّجَ II , a. Made to step ( child ). b. [ acc. & Ila ], Brought to, accustomed to, by degrees. c. Made into storeys ( house ). d. Folded,
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR41.808 harf
درج دَرَجَ - يَدْرُجُ - دَرَجَة - دَرَجَات - اسْتَدْرَجَ - يَسْتَدْرِجُ دَرَجَ - يَدْرُجُ + الكائن أو الشيء: يمشي ويسير ويتقدم خطوة خطوة: يتحرك منتقلاً من مكانه بحيث يقوم بانتقالات على شكل خطوات أو حركات صغيرة متساوية دَرَجَة: على وزن " فـَعـَلـَة" : اسم فعل بمعنى مفعول من " دَرَجَ - يَدْرُجُ ": النقلة خطوة واحدة: وهي كذلك اسم مكان: المسافة
Tamamını oku

Sîgalar(7)

Mücavir kökler41 mücavir (143 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. رفع

    7 ortak ayet · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır

  2. بعض

    4 ortak ayet · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…

  3. فوق

    3 ortak ayet · Üst

  4. عمل

    6 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir

  5. فضل

    3 ortak ayet · Fadl Deriden yapılan gömlektir

  6. حيث

    2 ortak ayet · Hayese sürülmüş tarla demektir

  7. جهد

    2 ortak ayet · Cehd düz, sert yer demektir

  8. أمن

    7 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

  9. عظم

    3 ortak ayet · Büyük

  10. خبر

    2 ortak ayet · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür

  11. روح

    2 ortak ayet · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır

  12. سبل

    3 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur

Geçtiği ayetler(20)

  1. … عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ …

    DerecelerŞu peygamberler onlardan kimini kiminden üstün kıldık. Allah, onlardan kimiyle söyleşmiş, kimini de derecelerle yükseltmiştir. Meryem oğlu İsa’ya da açık deliller verdik. Ve onu Ruh’ul-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dilesydi; onların arkasındakiler; kendilerine apaçık deliller geldikten sonra birbirlerini öldürmezlerdi. Fakat ihtilafa düştüler, sonra onlardan kimi inandı, kimi de inkar etti. Allah dileseydi; birbirlerini öldürmezlerdi. Ancak Allah, istediğini yapar.

  2. دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

    DerecelerKendisinden dereceler, mağfiret ve rahmet. Ve Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

  3. وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ

    Derecelerİşte bu, bizim hüccetimizdir. Onu kavmine karşı İbrahim’e verdik. Dilediğimizi derecelerle yükseltiriz. Ve muhakkak ki Rabbın; Hakim, Alim’dir.

  4. وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ

    DerecelerSizi, verdikleriyle denemek için yeryüzünün halifeleri yapan ve kiminizi kiminize derecelerle üstün kılan O’dur. Şüphe yok ki O; Gafur, Rahim’dir.

  5. … فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ

    DerecelerBunun üzerine kardeşinin kablarından evvel onlarınkini aramaya başladı. Sonra onu kardeşinin kabından çıkardı. İşte Biz, Yusuf için böyle bir tedbir kullandık. Yoksa o hükümdarın dinine göre; kardeşini tutabilecek değildi. Meğer ki Allah dileye. Dilediğimizi derecelerle yükseltiriz. Ve her bilgi sahibinin üstünde bir bilen vardır.

  6. انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا

    DerecelerBak, nasıl onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık. Elbetteki ahiret; dereceler bakımından da büyüktür, üstünlük bakımından da.

  7. … مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَةُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا …

    DerecelerYoksa Rabbının rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar? Dünya hayatında onların geçimlerini aralarında Biz paylaştırdık. Birbirlerine iş gördürebilmeleri için kimini kimine derecelerle üstün kıldık. Rabbının rahmeti, onların biriktirdikleri şeylerden daha hayırlıdır.

  8. … يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

    DerecelerEy iman edenler; size: Meclislerde yer açın, denilince; yer açın ki, Allah da size açsın. Kalkın, denince de kalkın ki, Allah içinizden iman etmiş olanları ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltsin. Allah; yaptıklarınızdan haberdardır.

Sîga sayfası: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ
Sîga sayfası: الدَّرَجَاتُ
Sîga sayfası: الدَّرَجَاتِ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökدرج
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerرتب, منزل, طبق, صعد
Zıt Kökدرك
Çekirdek Özet 1Adım adım ilerleme, basamak basamak yükselme veya katlayıp dürüp içine alma
Çekirdek Özet 2Varlıkların ve amellerin dikey hiyerarşideki aşamalı mertebeleri ile adım adım helake sürükleme
Çekirdek Özet 3Adalet ve varoluş düzeninin tekdüze bir eşitlik yerine liyakat ve amele dayalı aşamalı bir basamaklar sistemi olması
Kritik Hata RiskiDerece kavramını salt yatay statü veya soyut üstünlük sanıp süreçsel basamak ve amel hiyerarşisi bağlamından koparmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
درKesintisiz akış, düzenli ve ardışık biçimde ileriye doğru hareket etme veya taşma (karşılaştır: درر bolca ve ardışık akma, درس ayakla basıp iz sürerek aşındırma, درك peş peşe yetişip alt katmana ulaşma, درأ şiddetle itip defetme)جHarekete belirli bir mesafe, basamak basamak taşınma, kademeli intikal ve birbiri içine katlanarak yol alma niteliği eklemiştir.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
دkapı; giriş, geçiş, hareketBir durumdan diğerine geçişi, yeni bir eşiğe adım atmayı ve intikali temsil eder.
رinsan başı; baş, ilk, üstDikey yönelimi, hiyerarşik yükselişi ve mertebenin başını simgeler.
جdeğnek, deve; taşıma, yol alma, toplamaYolda adım adım ilerlemeyi, yükün veya bünyenin aşama aşama taşınmasını ifade eder.
درجeşikten geçerek dikey doğrultuda adım adım yol almaBir eşikten diğerine, dikey bir düzlemde veya katlanarak ilerleyen bir yol boyunca basamak basamak yükselme ve intikal hareketidir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamÇocuğun veya yaşlının küçük ve ardışık adımlarla yürümesi; merdiven basamağı; bir nesneyi ya da yazıyı dürüm dürüp katlama (derc).
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şairi el-Müsakkib el-Abdi'nin beytinde dağ geçidindeki patikalar ve basamaklı yollar anlamında مدرجة veya مدارج çoğuluyla yer alır: تَعَرّضي مَدَارِجاً وسُومِي / تعرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجوم
Erken Arapça kullanımİdrâc (kitabı veya bezi dürmek), istidrâc (birini basamak basamak, fark ettirmeden bir sonuca yaklaştırmak) ve daracân (küçük adımlarla yürüyüş) anlamlarında kullanılmıştır.

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde درج kökü, fiziksel olarak basamak, adım, yol alma ve dikey düzlemde sıralanma çekirdeğine dayanır. İbranicede d-r-k (דָּרַךְ) kökü adım atmak, ayak basmak, yürümek ve yol anlamlarını taşırken, Aramice ve Süryanicede d-r-g (ܕܪܓ) doğrudan merdiven basamağı, derece ve aşama karşılığına gelir. Arapçada bu kök bir yandan basamak basamak yukarı çıkışı (derece), diğer yandan bir belgenin ya da kumaşın katlanıp rulo yapılması (derc) eylemini bünyesinde toplamıştır. Bu iki hat arasındaki anlamsal bağ, her iki eylemin de kesintisiz, parça parça ve ardışık katmanlar halinde ilerlemesidir. Akadcadaki daragu (yol, patika) kelimesi de aynı Sami kökenin fiziksel zeminini oluşturur.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönBasamak (el-merkat), adım adım yürüme (ed-daracan) ve dürme (ed-derc)Fiziksel basamaktan soyut manevi ve ameli mertebelere, katlanan tomardan aşamalı helake doğru semantik genişleme yaşanmıştır.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice d-r-k (yürümek), Süryanice d-r-g (merdiven basamağı), Akadca daragu (patika)Ortak Sami mirasında adım, basamak ve yol fikri esastır; Süryanice ile Arapça biçimsel ve anlamsal olarak tam örtüşür.Kesin
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik diğer kollarda spekülasyondan uzak düzenli soydaş tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

Kaynak Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
درجAnlamlıAdım adım yükselme, basamak, dürmeKademeli ilerleyiş, mertebe basamağı veya bir şeyi rulo yapıp içine alma.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
دجرAnlamlıŞaşkınlık, hayret, bir tür bakliyatZihnin veya hareketin yönünü şaşırıp dona kalması; bir cins bitki.Kur'an'da geçmez.
ردجAnlamlıYeni doğan yavrunun dışkısı, bulaşmaYeni doğan canlının karnından ilk çıkan koyu madde; sıvama.Kur'an'da geçmez.
رجدKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.
جدرAnlamlıDuvar örme, layık olmaTaşları üst üste koyarak yükseltme, sağlam sınır çekme.Ortak yükselme ve katmanlaşma motifi; Kur'an'da geçer.
جردAnlamlıSoyma, açığa çıkarma, çıplak kılmaYüzeydeki örtüyü çekip altındakini ortaya çıkarma.Katmanları ayırma ilişkisi; Kur'an'da geçer.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
درجMerkezKademeli yükseliş ve basamakYukarıya doğru adım adım, kesintisiz ve aşamalı geçişi ifade eder.Hem fiziksel hem ameli dikey mertebeleri kapsar.
رتبKomşuSabit düzen ve hiyerarşiBir şeyin yerli yerine oturup sabit kalmasını öne çıkarır; basamak hareketinden ziyade durulan sırayı bildirir.Mertebe ve tertip anlamı taşır.
منزلKomşuKonaklama yeri ve kademeBir sefer veya süreç içinde inilip kalınan durak noktasını ifade eder.Yükselme hareketinden çok durağanlığı anlatır.
طبقKomşuÜst üste binen katmanBirbirine denk veya birbiri üstüne kapanan tabakaları anlatır.Basamaklı yürüyüşü değil paralel katmanlaşmayı içerir.
صعدKomşuDoğrudan yukarı tırmanışDikey çıkışın fiziksel zorluğunu ve yüksekliğini anlatır, basamak fikri zorunlu değildir.Yükselişin yönünü ve meşakkatini vurgular.
دركZıtAşağıya doğru basamak ve dipMerdivenin veya katmanların aşağıya, çukura veya helake doğru iniş basamaklarını ifade eder.Cehennemin alt tabakaları için (dereke) kullanılır.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaدرجBasamak basamak yükselme, dürmeHem yükseliş basamağını hem de içine katlayıp almayı içerir.Kesin
Latincegradus, scalaAdım, derece, merdiven basamağıAdım ve basamak fikrini karşılar; dürme (derc) nüansını dışarıda bırakır.Güçlü
İngilizcedegree, step, gradual ascentDerece, basamak, aşamalı ilerleyişKademeli artış ve seviyeyi karşılar; dinsel-ameli hiyerarşiyi kısmen taşır.Güçlü
AlmancaStufe, GradBasamak, kademe, dereceAşamalı sıralanışı ve basamağı tam karşılar; içine alma nüansı yoktur.Güçlü
Fransızcadegré, échelonDerece, basamak, kademeHiyerarşik basamak ve mertebeyi iyi verir; kökün katlama boyutunu içermez.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
دَرَجَاتٍ / دَرَجَةًCennetteki manevi üstünlük ve liyakat mertebeleriİman, cihat ve ilim sahiplerinin amellerine göre ahiretteki makam farkları (Bakara 2:253, Nisâ 4:95, Enfâl 8:4, Tâhâ 20:75).
دَرَجَاتٍİlim, hikmet ve kavrayış üstünlüğüAllah'ın dilediği kulunu ilim ve idrakte diğerlerinin üstüne çıkarması (En'âm 6:83, Yûsuf 12:76).
دَرَجَةًHukuki ve toplumsal sorumluluk önceliğiAile ve toplum düzeninde erkeğin üstlendiği mesuliyet ve yönetim payı (Bakara 2:228).
سَنَسْتَدْرِجُهُمْFark ettirmeden adım adım helake sürükleme (istidraç)Ayetleri yalanlayanlara mühlet ve nimet verilerek aşama aşama yıkıma yaklaştırılmaları (A'râf 7:182, Kalem 68:44).
رَفِيعُ الدَّرَجَاتِMertebelerin mutlak yüceliğiAllah'ın zatının, sıfatlarının ve lütfettiği makamların nihai aşkınlığı (Mü'min 40:15).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİstidraç ve ilahi adalet / Ru'yetullah ve cennet mertebeleriKafir veya fasık kimselerde görülen olağanüstü durumların mucizeden farkı (istidraç); ahirette müminlerin amellerine göre farklı mertebelerde bulunması.Aşamalı aldatma/helak ve adil mertebelenme yönünde yoğunlaşmıştır.
FıkıhAile hukuku ve miras payları / Velayet kademeleriBakara 2:228'deki derecenin bir tahakküm mü yoksa nafaka ve koruma mükellefiyeti mi olduğu; akrabalık derecelerinin miras ve nikaha etkisi.Hukuki hak, yetki ve mükellefiyet hiyerarşisi olarak daralmıştır.
TefsirAhiret sahneleri ve peygamberlerin faziletiCennetin derece derece yükselen, cehennemin ise derk derk alçalan yapısı; Bakara 2:253 bağlamında peygamberler arası derece farkı.Amel karşılığı olan dikey konumlanma ve ontolojik liyakat anlamı.
HadisCennet dereceleri ve Kur'an tilavetiKur'an okuyan kimseye cennet basamaklarında oku ve yüksel denilmesi; iki derece arasındaki mesafenin yerle gök arası kadar olması.Somut merdiven basamağı ve sonsuz mükâfat mertebesi ekseninde yoğunlaşma.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniAhiret ve mükâfat düzeniLiyakat mertebesiİman ve salih amel miktarınca ruhsal ve fiili konumu belirlemeDini sistemde tek tip bir cennet veya kurtuluş yoktur; her fert ameli ölçüsünde bir basamağa yerleşir.Kesin
İlmiBilişsel ve metodolojik gelişimTedricilik ve uzmanlıkBilginin basamak basamak, hazmedilerek inşa edilmesiİlimde ani sıçrama olmaz; kavramlar alt basamaklardan üst basamaklara doğru tırmanılarak kavranır.Güçlü
SiyasiYönetim ve teşkilat hiyerarşisiYetki ve liyakat basamaklarıToplumsal düzeni korumak üzere sorumluluğun kademelendirilmesiSorumluluk ve yetki eşit dağıtılmaz; ehliyet ve taşınan yüke göre idari dereceler kurulur.Güçlü
İktisadiGelir ve refah piramidiEmek ve risk karşılığı kademeÇabaya ve üretime bağlı olarak sermaye ve kazanç farkının meşrulaşmasıZoraki bir mülkiyet eşitliği yerine, helal dairede çaba ve katkıya dayalı gelir derecelenmesi esastır.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAyrık kuantum enerji seviyeleri ve merdiven fonksiyonu (step function)Fizikte bir elektronun enerjisinin sürekli değil, belirli ayrık basamaklar (kuantlar) halinde artması; matematikte adım adım artan fonksiyonel sıçramalar.Güçlü
Beşeri bilimlerSosyal tabakalaşma ve pedagojik gelişim aşamalarıSosyolojide toplumun liyakat, eğitim ve sorumluluk ekseninde hiyerarşik katmanlaşması; eğitimde basamaklı öğretim modeli.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiDereceyi sadece dünyevi bir rütbe, unvan ya da erkeğin kadın üzerindeki mutlak tahakküm aracı olarak algılamak; istidrâcı ise sadece bireysel bir büyülenme sanmak.
Kur'an içi daha geniş anlamKök; amellerin karşılıksız kalmadığı kozmik adalet basamaklarını, peygamberlerin ve müminlerin ilim ve ahlaktaki dikey yükselişini, inkarcıların ise adım adım tükenişini ifade eder.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataKur'an'ın adalet anlayışı mutlak tekdüze bir eşitlikçilik (egaliteryanizm) zannedilir veya hiyerarşik dereceler adaletsizlik sayılarak amelin dönüştürücü gücü ıskalanır.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın varlık, insan, amel ve ceza tasavvurunun statik ve tek katmanlı değil; aşamalı, dikey ve dinamik bir basamaklar düzenine (tedric ve meratib) dayandığını gösterir.
Hangi ayet groupsunda belirleyicidir?Cennet mükâfatlarının ve peygamberlerin faziletlerinin anlatıldığı ayetlerde, karı-koca hukukunda ve zalim toplumlara mühlet verilmesini anlatan istidraç bağlamlarında belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Herkesin eşit düzeyde kurtulacağı veya batıl ehlinin dünyadaki refahının doğrudan bir ilahi rıza göstergesi olduğu yönündeki yanılgıyı düzeltir; refahın bir istidraç basamağı olabileceğini hatırlatır.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamAyakla adım adım yürüyerek merdiven basamağını çıkmak, dikey bir yolu katetmek veya bir kağıdı/kumaşı kat kat rulo yaparak içine dürmek.
  • Soyut anlamVarlıkların ameli, ilmi ve ontolojik değerlerine göre dikey bir düzlemde kademelenmesi; ilahi sünnette süreçlerin birdenbire değil basamak basamak işletilmesi.
  • Sistematik karşılıkAdalet mekanizmasının, liyakat ve kesb girdilerine göre ayrık değer basamakları üreten hiyerarşik bir derecelendirme sistemi olması.
  • LaTeX modeliSn+1=Sn+Δan  ⟹  D(S)=∑k=1nδk
  • LaTeX açıklamasıModelde S, failin durumunu; Δa, yapılan amelin veya sergilenen eylemin değer girdisini; D(S) ise bu girdilerin birikimiyle ulaşılan nihai dereceyi temsil eder. δk, her bir ayrık basamağı ifade eder. Kişi kesintisiz bir akışla değil, her amelin inşa ettiği ayrık basamakları tek tek tırmanarak (Sn→Sn+1) veya farkında olmadan tüketerek mertebe kazanır yahut istidraç ile helake sürüklenir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: د