ربص
ر - ب - ص
KÖK- 17 geçiş
- 12 ayet
- 12 sîga
- 13 sözlük
“Rebş” ağaçların yaprakları döktükten sonra yeniden yaprakları açması, açılmış hali demektir. “Rabes” de aynı manada kullanılmaktadır. Halkın o mevsimi işe başlamak için beklemesi, yani gözetlemesi anlamında olacak bir şeyi beklemesi demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Rebş” ağaçların yaprakları döktükten sonra yeniden yaprakları açması, açılmış hali demektir. “Rabes” de aynı manada kullanılmaktadır. Halkın o mevsimi işe başlamak için beklemesi, yani gözetlemesi anlamında olacak bir şeyi beklemesi demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.192 harfباب الصاد والراء والباء معهما
ص ب ر، ب ص ر، ص ر ب، ب ر ص، ر ب ص مستعملات
صبر:
الصَّبْرُ: نقيض الجَزَع.
والصَّبْرُ: نَصْبُ الانسان للقتل، فهو مَصْبُورٌ، وصَبَروه أي نَصَبوه للقتل.
والصَّبْرُ أخذُ يمينِ إِنسانٍ، تقول: صَبَرتُ يَمينَه أي حَلَّفتُه باللهِ جُهدَ القَسَم.
والصَّبْرُ في الأَيْمان لا يكون الاِّ عند الحُكّامِ.
والصَّبْرُ، بكسر الباء، عُصارةُ شَجَرةٍ وَرَقُها كقُرُبِ السَّكاكينِ، طِوالٌ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR93 harfالتَرَبُّصُ: الانتظار. والمُتَرَبِّصُ: المحتكِرُ. ولي في متاعي رُبْصَةٌ، أي لي فيه تَرَبُّصٌ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR15.075 harfص ر ب
صبر ، صرب ، برص ، بصر ، ربص : مُستعملة .
صبر : أبو العباس عن ابن الأعرابي : أصبَرَ الرجلُ : إذا أَكل الصَّبِيرَة ، وهي الرُّقاقةُ التي يَغْرِفُ عليها الخبازُ طعامَ العُرْس .
قال ابن عرفة في قوله تعالى : ( وَاصْبِرُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ ) ( الأنفال : 46 ) ، قال : الصبرُ صبران هما عُدَّتان للإيمان : الصبر على طاعة الله وما أمره ، والصبر عن معصية
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR15.048 harf(باب الراء والباء وما يثلثهما)
(ربت) الراء والباء والتاء ليس أصلاً، لكنَّه من باب الإبدال يقال ربَّتَه تَرْبيتاً، إذا ربَّبَه. قال:
والقَبْرُ صِهْرٌ صالحٌ زِمِّيتُ *** ليس لمن ضُمِّنَه تَرْبيتُ([1]) (ربث) الراء والباء والثاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على اختلاطٍ واحتباسٍ. تقول ربّثْْتُ فلاناً أرَبِّثُه عن الأمر، إذا حبَستَه عنه. والرَّبِيثة: الأمر يَحبِسك. وفي الحديث: "إذا كان يوم الجمعة بعثَ إبليسُ
(باب الراء والباء وما يثلثهما) (ربت) الراء والباء والتاء ليس أصلاً، لكنَّه من باب الإبدال يقال ربَّتَه تَرْبيتاً، إذا ربَّبَه. قال: والقَبْرُ صِهْرٌ صالحٌ زِمِّيتُ *** ليس لمن ضُمِّنَه تَرْبيتُ([1]) (ربث) الراء والباء والثاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على اختلاطٍ واحتباسٍ. تقول ربّثْْتُ فلاناً أرَبِّثُه عن الأمر، إذا حبَستَه عنه. والرَّبِيثة: الأمر يَحبِسك. وفي الحديث: "إذا كان يوم الجمعة بعثَ إبليسُ جنودَهُ إلى النَّاس فأخَذُوا عليهم بالرّبائث". يريد ذكَّروهم الحاجاتِ* التي تربِّثهم. ويقال اربَثَّ القومُ، إذا اختلطوا. قال: * رَمَيناهمُ حتَّى إذا اربَثَّ جَمعُهمْ([2]) * (ربج) الراء والباء والجيم كلمةٌ واحدة، إن صحَّتْ؛ تدلُّ على التحيُّر. قال الخليل: التَّربُّج: التَّحيُّر. قال: * أتيْتُ أَبَا لَيْلَى وَلَمْ أَتَرَبَّجِ([3]) * ويقال، وهو قريبٌ من ذلك، إن الرَّباجَة الفَدَامة. (ربح) الراء والباء والحاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على شَِفٍّ في مبايعة([4]). من ذلك رَبِح فلانٌ في بَيعِه يَرْبَح، إذا استشَفَّ. وتجارةٌ رابحة: يُربَح فيها. يقال رِبْح ورَبَح، كما يقال مِثْلٌ ومَثَل. فأمَّا قول الأعشى: * مِثْلَ ما مُدَّ نِصاحاتُ الربَحْ([5]) * فقال قوم النِّصاحات الخَيوط، وهي الأَرْوِيَةُ([6]). والرَّبَح: الخَيل والإِبلُ تُجلَب للبيع والتربُّح. فأمَّا قولُه: * قَرَوْا أضْيافَهُمْ رَبَحاً بِبُحٍّ([7]) * فقال ابنُ دريد: ومما شذّ عن الباب الرُّبَّاح، يقال إنّه القِرْد([8]). (ربخ) الراء والباء والخاء أُصَيْلٌ يدلُّ على فترةٍ واسترخاء. قالوا: مَشَى حَتَّى تربّخ، أي استرخَى. ويقولون للكثير اللَّحم: الرَّبِيخ. ويقال إن الرَّبُوخ: المرأةُ يُغْشَى عليها عند البِضاع. (ربد) الراء والباء والدال أصلان: أحدهما لونٌ من الألوان، والآخر الإقامة. فالأوَّل الرُّبْدة، وهو لونٌ يخالط سوادَه كُدرةٌ غير حَسَنة. والنّعامةُ رَبْداء. ويقال للرَّجُل إذا غَضِب حتى يتغيَّرَ لونُه ويَكْلَفَ: قد تَرَبَّد.وشاةٌ رَبْداء، وهي سوداء ُ منقطَّةٌ بحمرةٍ وبياض. والأَرْبَد: ضربٌ من الحيات خبيثٌ، له رُبْدَةٌ في لونه. وربَّدَتِ الشَّاةُ، وذلك إذا أضرعَتْ، فترى في ضَرْعها لُمَعَ سوادٍ وبياض. ومن الباب قولُهم: السّماء متربِّدة، أي متغيِّمة. فأما رُبَْد السَّيف فهو فِرِنْدُ دِيباجتِه، وهي هُذَليَّة. قال: وصَارِمٌ أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُهُ *** أبْيَضُ مَهْوٌ في متنهِ رُبَدُ([9]) ويمكن ردُّه إلى الأصل الذي ذكرناه. فيقال([10]): وأمَّا الأصلُ الآخَر فالمِرْبَد: موقِف الإبل؛ واشتقاقه مِن رَبَدَ، أي أقام. قال ابنُ الأعرابي: رَبَدَه، إذا حبسه. والمِرْبَد: البَيْدَر أيضاً. وناسٌ يقولون: إنَّ المِرْبَد الخشبة أو العصا تُوضَع في باب الحَظيرة تعترض صُدورَ الإِبل فتمنعها من الخروج. كذا رُوِيَتْ عن أبي زيد. وأحسِبُ هذا غلطاً، وإِنما المِرْبَد مَحبِس النَّعَم. والخشبة هي عصا المِرْبَد. ألا ترى أنَّ الشَّاعرَ أضافَها إلى المِرْبَد، فقال سُوَيد بن كُراع: عَوَاصِيَ إِلاّ ما جعَلْتُ وراءَها *** عَصَا مِرْبَدٍ تَغْشَى نُحُوراً وأذرُعا([11]) (ربذ) الراء والباء والذال أصلٌ يدلُّ على خِفّةٍ في شيءٍ. من ذلك الرَّبَذُ، وهو خِفَّة القَوائم. والخفيفُ القوائِمِ رَبِذٌ. ومن الباب الرِّبْذَة، وهي صوفةٌ يُهْنَأ بها البعير. ويقال إِنّ خِرقة الحائض تسمَّى رِبْذَة. وقال بعضُهم: الرِّبْذة الخِرقة التي يَجلُو بها الصائغ الحَلْي. فأمَّا الرَّبذُ فالعُهون التي تعلَّق في أعناق الإبل، الواحدة رَبَذَة. والقياس في كُلّه واحد. وهو يرجع إلى ما ذكرناه من الخِفَّة. ومما يقرُب من هذا قولُهم: إنّ فلاناً لَذُو رَبِذَاتٍ، أي هو كثير السَّقَط في الكلام. ولا يكونُ ذلك إلا مِن خفَّةٍ وقلَّة تثبُّت. (ربس) الراء والباء والسين أصلٌ واحد ذكره ابن دريد؛ قال([12]): أصل الرَّبْس الضَّرْب باليدين. يقال أصل الرَّبْس الضَّرب؛ يقال ربَسَه بيديه. قال: ويقولون: داهيةٌ رَبْساء. أي شديدة. وهي على الأصل الذي ذكرناه وكأنها تَخْبِط الناسَ بيديها. وذكر غيرُه، وهو قريبٌ من الذي أصَّلَه، أنّ الارتباسَ الاكتنازَ في اللحم وغيرِه؛ يقال كبشٌ ربيسٌ* أي مكتنز. ومما شذَّ عن ذلك قولُهم: اربسَّ اربِساساً، إذا ذهب في الأرض. (ربص) الراء والباء والصاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الانتظار. من ذلك التربُّص. يقال تربَّصْت به. وحكى السجِستانيّ: لي بالبصرة رُبْصة، ولي في متاعي رُبْصة، أي لي فيه تربُّص. (ربض) الراء والباء والضاد أصلٌ يدلُّ على سكونٍ واستقرار. من ذلك رَبَضَتِ الشاة وغيرها تَرْبِض رَبْضا. والرَّبيض: الجماعةُ من الغَنم الرَّابضة ورَبَض البطنِ: ما ولِيَ الأرضَ من البعيرِ وغيره حين يَرْبِضُ. والرَّبَض: ما حَولَ المدينة؛ ومسكن كلِّ قومٍ رَبَض. والرِّبْضة: مَقتل كلِّ قومٍ قُتلوا في بُقْعَةٍ واحدة. فأمّا قولُهم قِرْبَةٌ([13]) رَبوضٌ، للواسعة، فمن الباب، كأنّها تُمْلأُ فتَرْبِضُ، أو تُروِي فتُرْبِض. فأما الرَّبوض فهي الدَّوْحة والشجرةُ العظيمة، وسميت بذلك لأنه يُؤوَى إليها ويُرْبَض تحتها. قال ذو الرمة: * تَجَوَّفَ كُلَّ أرطاةٍ ربوضٍ([14]) * والأرباض: حِبال الرَّحْل؛ لأنّها يشد بها فيسكن. ومأوى الغنم: رَبَضها؛ لأنّها تربض [فيه]. وقال قوم: أرْبَضَتِ الشمس، إذا اشتدَّ حَرُّها، حتى تُرْبِض الشاةَ والظبي. ورَبْضُ الرّجُل ورُبْضُه([15]): امرأته؛ والقياس مطّرد، لأنها سَكَنُه. والدّليل على صحة هذا القياس أنَّهم يُسَمُّون المسكن كله رَبضاً. وقال الشاعر: جاء الشِّتاءُ ولَمَّا أتَّخِذْ رَبَضاً *** يا ويحَ كَفِّيَ من حَفْرِ القَرامِيصِ([16]) فأما الرُّوَيْبِضَة، الذي جاء في الحديث: "وتنطِق الرُّوَيْبِضَة" فهو الرجُل التافِه الحقير. وسمِّي بذلك لأنه يَربِض بالأرض؛ لقلّته وحقارته، لا يُؤبه له. (ربط) الراء والباء والطاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شدٍّ وثَبات. من ذلك رَبَطت الشيء أربِطه ربْطاً؛ والذي يشدُّ به رِباط. ومن الباب الرِّباط: ملازمة ثَغْرِ العدوّ، كأنهم قد رُبِطوا هناك فثَبَتوا به ولازَموه. ورجل رابطُ الجأش، أي شديد القَلْب والنَّفْس. قال لبيد: رابطُ الجأشِ عَلَى فَرْجِهِمُِ *** أعطِفُ الجَوْن بمَرْبُوع مِتلّ([17])وقال ابن أحمر: أربَط جأشاً عن ذرى قومِهِ *** إِذا قَلَّصَتْ عما تُوَارِي الأُزُرْ ويقال ارتبطتُ الفَرسَ للرِّباط. ويقال إنّ الرِّباط من الخَيل الخَمْس من الدوابِّ فما فوقَها. ولآلِ فُلانٍ رِباطٌ من الخيل، كما يقال تِلاد([18])، وهو أصل ما يكون عندَه من خَيل. قالت ليلى الأخيليّة: قومٌ رِباطُ الخَيْلِ وَسْطَ بُيوتِهمْ *** وأسِنّةٌ زُرْقٌ يُخَلْنَ نُجومَا ويقال: قطع الظَّبْيُ رِباطَه، أي حِبالَتَه. وذكر عن الشَّيبانيّ: ماءٌ مترابِط، أي دائمٌ لا يَبرح. قالوا: والرَّبيط: لقب الغَوْث بن مُرّ([19]). فأمّا قولُهم للتّمر رَبِيطٌ، فيقال إنه الذي يَيْبَس فيصبُّ عليه الماء. ولعل هذا من الدَّخيل، وقيل إنه بالدال، الرَّبيد، وليس هو بأصل. (ربع) الراء والباء والعين أصولٌ ثلاثة، أحدها جزءٌ من أربعة أشياء، والآخر الإقامة، والثالث الإشالة والرَّفْع. فمَّا الأوَّل فالرُّبْع من الشيء. يقال رَبَعْتُ القومَ أرْبَِعهم، إذا أخَذْتَ رُبْعَ أموالِهم ورَبَعتُهْم أربَُِعهم([20])، إذا كنت لهم رابعاً. والمِرْباع من هذا، وهو شيءٌ كان يأخذه الرئيس، وهو رُبع المَغْنَم. قال عبد الله([21]) بن عَنمة الضّبّي: لك المِرْباع منها والصفايا *** وحُكمك والنَّشيطة والفضولُ([22]) وفي الحديث: "لَمْ أجْعَلْك تَرْبَُِع"، أي تأخذ المِرْباع. فأما قول لبيد: * أعطِفُ الجَوْنَ بمربُوعٍ مِتَلّ([23]) * قولان: أحدهما أنه أراد الرُّمح وهو الذي ليس بطويل ولا قصير، كما يقال رجل رَبْعَة من الرِّجال. ومَن قال هذا القولَ ذهب إلى أنّ الباء بمعنى مع، كأنه قال: أعطف الجونَ - وهو فرسه- ومعي مربوعٌ مِتَلٌّ. وقياس الرَّبْعَة* من الباب الثاني. والقولُ الثاني أنّه أراد عِناناً على أربع قُوىً. وهذا أظهرُ الوجهين. ومن الباب رَبَاعِيَاتُ الأسنان ما دون الثَّنايا. والرِّبع في الحمَّى والوِرْدِ ما يكون في اليوم الرابع، وهو أن تَرِد يوماً وتَرعى يومَين ثم تردَ اليومَ الرابع. ويقال: رَبَعت عليه الحُمّى وأرْبَعت. والأربِعاء على أفعِلاء؛ من الأيّام. وقد ذُكر الأرْبَعاء بفتح الباء([24]). ومن الباب الرَّبيع، وهو زمانٌ من أربعة أزمنة والمَرْبَعُ: مَنزِل القَوم في ذلك الزمان. والرُّبَع: الفصيل يُنتَج في الربيع. وناقةٌ مُرْبِع، إذا نُتِجت في الربيع؛ فإن كان ذلك عادتَها فهي مِرباع. ومن الباب أرْبَعَ الرّجُل، إذا وُلد له في الشباب، وولده رِبْعيُّون. والأصل الآخر: الإقامة، يقال رَبَعَ يَرْبَع. والرَّبْع: مَحَلَّة القوم. ومن الباب: القومُ على رَبِعَاتهم، أي على أمورهم الأُوَل، كأنه الأمرُ الذي أقامُوا عليه قديماً إلى الأبد. ويقولون: "ارْبَع على ظَلْعك" أي تمكَّثْ وانتظِرْ. ويقال: غَيْثٌ مُرْبِعٌ مُرْتِع. فالمُرْبِع: الذي يَحبِس مَن أصابَه في مَرْبَعِه عن الارتيادِ والنُّجْعة. والمُرْتِع: الذي يُنْبِتُ ما تَرتَعُ فيه الإبل. والأصل الثالث: رَبَعْتُ الحجر، إِذا أشَلْتَه([25]). ومنه الحديث: "أنَّه مَرّ بقوم يَربَعُون حَجَراً"، و"يرتبعون". والحجر نفسه رَبِيعةٌ. والمِرْبَعة: العصا التي تُحمَل بها الأحمال حتَّى تُوضَعَ على ظُهور الدوابّ. وأنشد: أيْنَ الشِّظاظانِ وأيْنَ المِرْبَعة *** وأيْنَ وَسْقُ النّاقةِ المطَبَّعَهْ([26]) الشِّظاظان: العودان اللذان يُجعَلان في عُرَى الجُوالِق. والمطبَّعة: المُثْقَلة. والوَسْق: الحِمْل. ويقال الرَّبيعة: البَيضة من السِّلاح. ويقال رابَعَنِي فلانٌ، إذا حمل معك الحِمْل بالمِرْبَعة. ومما شذّ عن الأصول الرَّبْعَة، وهي المسافة بين أثافِي القِدر. (ربغ) الراء والباء والغين كلمة واحدة إِنْ صحّت. يقولون ربيعٌ رابغ، أي خَصيب؛ حُكِيَتْ عن أبي زيد. وحُكي عن ابن دُريد([27]): الرَّبْغ التراب المُدَقَّق([28]). (ربق) الراء والباء والقاف أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يدور بشيء. كالقِلادة في العنق، ثم يتفرَّع. فالرِّبْقة: الخيط في العنُق. وفي كلامهم: "ربَّدَتِ([29]) الضَّأن فربِّق رَبّق": إِذا أضرَعَ الشاءُ فهيِّئ الرِّبَق لأولادها، فإنها تُنزِل لبنَها عند الوِلادة([30]). والرَّبيقة: البَهيمة المربوقة في الرِّبْقة. وجاء في الحديث: "لكمُ الوفاءُ بالعَهد مالم تأكلوا الرِّباق"، وهو جمع رِبق، وهو الحَبْل، وأراد العهد. شبّه ما لزِم الأعناقَ بالرِّبْق الذي يجعل في أعناق البَهْم. ويقال: رَبَقْتُ فلاناً في هذا الأمر، إِذا أوقعتَه فيه([31]) حتّى ارتَبَق. وأمُّ الرُّبَيْق: الداهية، كأنّها تدور بالناس حتّى يرتبِقوا فيها. (ربك) الراء والباء والكاف كلمةٌ تدلُّ على خَلْطٍ واختلاط. فالرَّبْك: إصلاح الثريد وخلطه. ويقال له حين يُفعل به ذلك الرَّبيكة. ويقال ارتبك في الأمر، إذا لم يكد يتخلص منه. (ربل) الراء والباء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تجمُّع وكثرةٍ في انضمام. يقال رَبَل القومُ يَرْبُلون. والرّبيلة: السِّمَن. قال الشاعر([32]): ولم يَكُ مثلوجَ الفؤادِ مُهبَّجاً *** أضاعَ الشَّبابَ في الرَّبيلةِ والخَفْضِ ومن الباب الرَّبَْلَة: باطن الفخذ، والجمع الرَّبَلات. وامرأةٌ مُتَرَبِّلة([33]): كثيرة اللحم؛ وقد تربَّلتْ. والاسم الرَّبَالة. وممّا يقارب هذا البابَ الرَّبْل، وهو ضروبٌ من الشجر، إذا بَرَدَ الزّمانُ عليها وأدبَرَ الصيف، تفَطَّرَتْ بورقٍ أخضرَ مِن غير مطر. يقال تربَّلت الأرض. ومِن الذي يقارب هذا: الرِّئبال، وهو الأسد؛ سمِّي بذلك لتجمُّع خلقه. (ربن) الراء والباء والنون إن* جُعِلت النونُ فيه أصليّةً فكلمةٌ واحدة، وهي الرُّبَّان. يقال أخَذْتُ الشّيء برُبَّانِهِ، أي بجميعه. وقال آخَرون: رُبّان كُلِّ شيءٍ: حِدْثانُه. وقال ابنُ أحمر: وإنّما العَيْش برُبّانِهِ *** وأنتَ من أفْنَانِه مُعْتَصِرْ([34]) يريد برُبّانِه: بجِدَّتِه وطَراءَته. (ربي/أ) الراء والباء والحرف المعتل وكذلك المهموز منه يدلُّ على أصلٍ واحد، وهو الزِّيادة والنَّماء والعُلُوّ. تقول مِن ذلك: ربا الشّيءُ يربُو، إذا زاد. وربَا الرّابيةَ يَربُوها، إذا علاها. ورَبَا: أصابه الرَّبْو؛ والرَّبْو: علُوُّ النفَسِ. قال: حَتَّى عَلاَ رأسَ يَفاعٍ فَرَبَا([35]) *** رفَّهَ عن أنفاسِها وما ربَا أي رَبَاها وما أصابه الرَّبو. والرَّبوة والرُّبْوة ([36]): المكانُ المرتفع. ويقال أرْبَت الحنطة: زَكَتْ، وهي تُرْبِي. والرِّبْوة بمعنى الرَّبْوة أيضاً. ويقال ربَّيْتُهُ وتربَّيْتُه، إذا غذَوْته. وهذا مِمّا([37]) يكون على معنيين: أحدهما مِن الذي ذكرناه، لأنّه إذا رُبِّي نَما وزكا وزاد. والمعنى الآخر مِن ربّيْته من التَّربيب. ويجوز [أن يكون أصل] إحدى الباءات ياءً. والوجهان جيِّدان. والرِّبا في المال والمعاملة معروف، وتثنيته رِبَوَان ورِبَيَان([38]). والأُرْبِيَّة من هذا الباب، يقال هو في أُرْبِيَّة قَومِه، إذا كان في عالي نسبِه من أهل بيته. ولا تكون الأُرْبِيّة في غيرهم. وأنشد: وإني وَسْطَ ثعلبَةَ بنِ غَنْمٍ *** إلى أُرْبِيَّةٍ نبتَتْ فُروعا([39]) والأُرْبِيَّتَانِ: لَحمتان عند أصول الفخذِ من باطن. وسُمِّيتا بذلك لعُلُوّهما على ما دونهما. وأما المهموز فالمربَأ والمَرْبَأة من الأرض، وهو المكان العالي يقف عليه عَينُ القَوم. ومَربأة البازِي: المكانُ يقف عليه. قال امرؤ القيس: وقد أغتدِي ومعي القَانِصانِ *** وكلٌّ بمَرْبَأةٍ مُقْتَفِرْ([40]) وأنا أربأ بك عن هذا الأمر، أي أرتفِع([41]) بك عنه. وذكر ابن دريد: لفُلانٍ على فُلانٍ رَبَاء، ممدود، أي طَوْلٌ([42]). قال أبو زيد: رَابَأْتُ الأمرَ مُرابأةً، أي حَذِرْتُه واتَّقَيْتُه. وهو من الباب، كأنّه يرقُبه. قال ابن السِّكِّيت: ما ربأتُ رَبْأََ فُلانٍ، أي ما علِمتُ به. كأنّه يقول: ما رقَبته. ومنه: فعل فِعلاً ما ربأتُ به، أي ما ظننتُه. والله أعلم بالصواب. ---------------------------------------------------------------ـ ([1]) أنشدهما في اللسان (ربت، رمت)، وقبله في (زمت): * سميتها إذ ولدت "تموت" * ([2]) البيت لأبي ذؤيب في ديوانه 85 والمجمل واللسان ربث، رصع، نهي). وعجزه: * وصار الرصيع نهية للحمائل * ([3]) أنشد في اللسان (ربج) لأبي الأسود العجلي: وقلت لجاري من حنيفة سر بنا *** نبادر أبا ليلى ولم أتربج والبيت بدون نسبة في المخصص (12: 128)، وعجزه في المجمل كما هنا. ([4]) الشف، بالكسر قد يفتح: الفضل والربح والزيادة. ([5]) صدره كما في ديوان الأعشى 163 واللسان (نصح، ربح): * فترى الشرب نشاوى كلهم * لكن في اللسان: "فترى القوم" وهي رواية المخصص (4: 101). ([6]) الأروية: جمع رواء، ككساء، وهو حبل يشد به المتاع على البعير. ([7]) لخفاف بن ندبة كما سبق في حواشي (بح1: 174). وعجزه: * يعيش بفضلهن الحي سمر * ([8]) الذي في الجمهرة (1: 220): "والرباح ولد القرد والجمع ربابيح". ([9]) لصخر الغي الهذلي كما في اللسان (مها، ربد). وسيعيده في (مها). وقصيدته في شرح السكري للهذليين (12) ومخطوطة الشنقيطي 55. وقبل البيت: إني سينهى عني وعيدهم *** ببض رهاب ومجنأ أجد([10]) كذا وردت هذه الكلمة. والظن أنها مقحمة. ([11]) البيت بدون نسبة في اللسان (ربد). وورد في أبيات منسوبة إلى سويد بن كراع. البيان (2: 12) برواية: "جعلت أمامها". ([12]) الجمهرة (1: 255). ([13]) قربة، بالباء، كما في الأصل والمجمل والتفسير بعدها يؤيدها. وفي اللسان (9: 11): "وقرية ربوض" عظيمة مجتمعة. وفي الحديث أن قوماً من بني إسرائيل باتوا بقرية ربوض... وقربة ربوض واسعة". فجعل الوصف للقرية والقربة. ([14]) ديوان ذي الرمة 432 واللسان (ربض). وتمامه: * من الدهنا تفرغت الحبالا * وقبله: وفي الأظعان مثل مها رماح *** علته الشمس فادرع الضلالا([15]) يقال بالفتح والتحريك، وبضم وبضمتين. ([16]) البيت في اللسان (ربض، قرمص) ([17]) ديوان لبيد 14 طبع 1881 واللسان (تلل). وقد سبق في (تل 339). ([18]) التلاد: القديم. وفي الأصل: "بلاد"، صوابه من المجمل واللسان. ([19]) في القاموس (ربط): "لقب الغوث بن مر بن طابخة؛ لأن أمه كانت لا يعيش لها ولد فنذرت لئن عاش لتربطن برأسه صوفة ولتجعلنه ربيط الكعبة". ([20]) يقال فيها بضم ياء المضارع، وفتحها وكسرها. ([21]) في الأصل: "عبيد الله"، تحريف. انظر المفضليات (2: 178). ([22]) البيت من أبيات ثمانية رواها أبو تمام في الحماسة (1: 420). ([23]) صدره كما سبق في (ربط): * رابط الجأش على فرجهم * ([24]) وبضمها أيضاً؛ فهن ثلاث لغات. ([25]) يقال أشلت الحجر، وشلت به، وشاولته. ([26]) رواية اللسان (شظظ، ربع، جلفع): "الناقة الجلفعة". وفي مادة (طبع): "المطبعة" كما هنا. ([27]) الجمهرة (1: 267). ([28]) وكذا في الجمهرة. وفي المجمل: "الدقيق". ([29]) يقال أيضاً "رمدت" بالميم، كما في اللسان (رمد، ربق). ([30]) في المجمل "يقول: إذا أضرعت فهيئ الربق لأولادها؛ فإنها تلد عن قريب". ([31]) في الأصل: "أوقفه فيه"، صوابه من المجمل واللسان. ([32]) هو أبو خراش الهذلي، كما في اللسان (ربل). وقصيدته في نسخة الشنقيطي من الهذليين 75، وحماسة أبي تمام (1: 326). ([33]) في الأصل: "مربلة"، والسياق يأباها، وصوابها من المجمل واللسان. ([34]) في اللسان (ربب): "مفتقر" وقال. "ويروى معتصر". وقد ورد بهذه الرواية في اللسان (عصر). ولم ينشده في (ربن). وسيعيده ابن فارس في (عصر). ([35]) كلمة "حتى" ليست في الأصل، وإثباتها من المجمل. ([36]) اقتصر في المجمل على لغة الفتح، وهنا ضبط في النسخة في هذا الموضع بالفتح ثم الضم. ويقال أيضاً "ربوة" بالكسر، كما سيأتي، فالكلمة مثلثة. ([37]) في الأصل: "ما". ([38]) في اللسان: "وأصله من الواو، وإنما ثني بالياء للإمالة السائغة فيه من أجل الكسرة". ([39]) البيت في المجمل واللسان (ربا). ([40]) ديوان امرئ القيس 10. والمقتفر: المتتبع الآثار. ([41]) في الأصل: "أرفع". ([42]) في الجمهرة (3: 203): "أي طول وعلو". والطول، بالفتح، كما ضبط بالأصل: الفضل. وضبط في المجمل بالضم، وليس بشيء. وزاد في المجمل بعده: "وهو مردود". ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR320 harf- التربص: الانتظار بالشيء، سلعة كانت يقصد بها غلاء، أو رخصا، أو أمرا ينتظر زواله أو حصوله، يقال: تربصت لكذا، ولي ربصة بكذا، وتربص، قال تعالى: ﴿والمطلقات يتربصن﴾ [البقرة/228]، ﴿قل تربصوا فإني معكم من المتربصين﴾ [الطور/31]، ﴿قل هل تربصون بنا إلا إحدى الحسنيين ونحن نتربص بكم﴾ [التوبة/52]، ﴿ويتربص بكم الدوائر﴾ [التوبة/98].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR112 harfر ب ص
تربـص بسلعتـه الغـلاء " نتربـص بـه ريـب المنـون " ولـي بالبصـرة ربصـة ولي في متاعي ربصة وهي التربص.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR906 harfالتَّرَبُّصُ: الانْتِظارُ. رَبَصَ بالشيء رَبْصاً وتَرَبَّصَ به: انتظر به خيراً أَو شرّاً، وتَربّصَ به الشيء: كذلك. الليث: التَّرَبُّصُ بالشيء أَن تَنْتَظِرَ به يوماً ما، والفعل تَرَبَّصْت به، وفي التنزيل العزيز: هل تَرَبَّصُون بنا إِلاَّ إِحْدَى الحُسْنَيَيْنِ؛ أَي إِلا الظَّفَرَ وإِلاّ الشَّهادةَ، ونحن نتَربّصُ بكم أَحَدَ الشرّين: عذاباً من اللّه أَو قَتْلاً بأَيْدِينا، فبين ما نَنْتَظِرُه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR64 harf* ر ب ص * * التَّرَبُّصُ * الانتظار و * المُتَرَبِّصُ * المُحتكر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR998 harfربص بفلان ربصا: انتظر به خيرا أو شرا يحل به، كتربص به، قال الله تعالى فتربصوا به حتى حين، نقله ابن دريد، وقال الليث: التربص بالشيء: أن تنتظر به يوما ما، وقال الجوهري: التربص: الانتظار، وزاد ابن الأثير: والمكث. ثم إن ظاهر سياقه أن التربص يتعدى بالباء، كالربص، وهو نص ابن دريد، كما عرفت، ونص الراغب في المفردات، والزمخشري في الأساس، غير أن البيضاوي - في قوله تعالى الذين يتربصون بكم أثناء أواخر
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.830 harfرَبَصَ بِفُلَانٍ
1 رَبَصَ بِفُلَانٍ ذ , or بِالشَّىْءِ: see 5. -A2- رَبَصَنِى (K) A thing, or an affair, or an event, put me in expectation. (TA.)
تربّص
5 تربّص ذ He expected; or awaited: (S:) he tarried; or tarried expecting. (IAth.) You say تربّص الأَمْرَ He looked for, expected, awaited, or waited for, the thing, or event. (Msb.) And تربّص بِهِ الشَّىْءَ, (M,) or الأَمْرَ, (Msb,) He looked
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR440 harfرَبَصَ
رَبَصَ U ( n. ac. رَبْص 1 ),
a. Put in expectation.
b. [ Bi ], Watched for an opportunity to; waited for.
c. Watered ground before sowing.
تَرَبَّصَ
تَرَبَّصَ V ,
a. see I (b) .
b. [ Bi & acc. ], Waited for, expected .... to befall.
c. [ Fī ], Remained firm, steady in.
d. [ 'An ], Suspended, deferred ( affair ).
رِبْص
رِبْص 2 ,
a. Seed sown in irrigated ground.
رُبْصَة
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok20.924 harfربص
بَرِصَ - يَبْرَصُ - أَبْرَص
بَرِصَ - يَبْرَصُ + الكائن: يصاب بالبرص: يصاب بمرض جلدي يزول فيه لون الجلد فيصير أبيضاً في بقع متفرقة منه
أَبْرَص: على وزن" أفعل": اسم فاعل مبالغة من " بَرِصَ - يَبْرَصُ ": المصاب بمرض البرص: مرض جلدي يعرف أيضاً بالبهاق: زوال لون الجلد العادي
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " التلوين والتبقيع والصبغ وخلط الألوان"،
Sîgalar(12)
- فَتَرَبَّصُواÖyleyse bekleyin+2 anlam(فَتَفَعَّلُوا)×4
- نَتَرَبَّصُBekleriz(نَتَفَعَّلُ)×2
- يَتَرَبَّصْنَBeklerler(يَتَفَعَّلْنَ)×2
- الْمُتَرَبِّصِينَBekleyenler(الْمُتَفَعِّلِينَ)×1
- تَرَبَّصُواBekleyin(تَفَعَّلُوا)×1
- تَرَبَّصُونَBeklersiniz(تَفَعَّلُونَ)×1
- تَرَبُّصُBeklemek(تَفَعُّلُ)×1
- مُتَرَبِّصٌBekleyen(مُتَفَعِّلٌ)×1
- مُتَرَبِّصُونَBekleyenler(مُتَفَعِّلُونَ)×1
- وَتَرَبَّصْتُمْVe beklediniz(وَتَفَعَّلْتُمْ)×1
Mücavir kökler96 mücavir (120 toplam)
- مع
4 ortak ayet · Beraber
- شهر
2 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- كسد
1 ortak ayet · Onun kesadı
- ربع
2 ortak ayet · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
- عشر
2 ortak ayet · “On” demektir
- ريب
2 ortak ayet · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
- ألو
1 ortak ayet · Elyu yele demektir
- حوذ
1 ortak ayet · Havz omuz başlarının ön tarafı demektir
- قرف
1 ortak ayet · Ağacın koparılmış kabuğudur
- عرف
2 ortak ayet · Tanınan ile
- رجل
2 ortak ayet · Rical ayak demektir
- بعل
1 ortak ayet · Hurma ağaçları çift evcikli olup erkek ve dişileri vardır
Geçtiği ayetler(12)
… أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ …
Öyleyse bekleyinDe ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, kabileniz, elinize geçirdiğiniz mallar, durgunluğa uğramasından korktuğunuz ticaret, hoşunuza giden evler, size Allah’tan vve peygamberden ve Allah yolunda cihaddan daha sevimli ise; o zaman Allah’ın emri gelinceye kadar bekleyedurun. Ve Allah; fasıklar güruhunu hidayete erdirmez.
قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ
Öyleyse bekleyinDe ki: Bize iki güzelliğin birinden başka bir şeyin gelmesini mi bekliyorsunuz? Halbuki biz, Allah’ın kendi katından veya bizim elimizle size bir azab getireceğini bekliyoruz. Öyleyse bekleyin, doğrusu biz de sizinle beraber bekleyenlerdeniz.
قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدَى
Hemen bekleyinDe ki: Herkes gözlemektedir, siz de gözleye durun. Şüphesiz kimlerin dosdoğru yolun sahipleri olduğunu ve kimlerin hidayete ermiş bulunduğunu yakında bileceksiniz.
إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ
BekleyinO, kendisinde delilik bulunan bir adamdan başkası değildir. Bir süreye kadar onu gözetleyin.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ربص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نظر, رصد, رقب |
| Zıt Kök | عجل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir olayın meydana gelmesini, zamanın dönmesini veya piyasanın değişmesini belirli bir niyetle gözetleyerek hareketsiz durmak ve beklemek |
| Çekirdek Özet 2 | Hukukî bir sürenin (iddet) dolmasını bekleme veya tarafların birbiri aleyhine ilahî/tarihî akıbeti zaman kollayarak gözetlemesi |
| Çekirdek Özet 3 | Pasif bir bekleyiş değil; sonucun getireceği fayda ya da zararı hesaplayarak stratejik, psikolojik veya fıkhî olarak süreci askıya alma hali |
| Kritik Hata Riski | Kökün sadece tarafsız bir bekleme sanılması; oysa terabbusun her zaman bir akıbet, hesap, fırsat kollama veya fıkhî süreye kilitlenmiş maksatlı bir bekleyiş içerdiğinin gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رب | Bir şeyi elde tutmak, bağlamak, sabit kılmak, geliştirmek veya bünyesinde toplamak (örneğin ربط bağlamak, ربح kârı elde tutmak, ربو artmak, ربب sahiplenip yetiştirmek) | ص | Bağlama ve elde tutma hareketini belirli bir hedefe, süreye veya sonuca odaklayarak pür dikkat zaman kollama ve sürecin bitmesini sıkıca bekleme yönünde daraltmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Zihinsel farkındalık, gözetleme odağı, hedefe kilitlenen zihin ve öncelik |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kendi sınırları içinde kalma, çekilme, mevcut mekânda veya durumda tutunma |
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Fırsatı yakalama arzusu, hedefin vaktini kollama, belirli bir ânı yakalamak üzere tetikte olma |
| ربص | Harf imgelerinin birleşimi | Zihnin (ر) kendi içine veya korunaklı alanına çekilerek (ب) hedeflenen vakti veya fırsatı yakalamak (ص) üzere hareketsiz kalıp beklemesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Piyasada fiyatların yükselmesini veya düşmesini bekleyerek malı elde tutmak, bekletmek (ticari ihtikâr/bekleyiş); bir kimsenin başına gelecek musibeti veya zamanın getireceği değişikliği yerinde durup kollamak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden İbn Berrî'nin naklettiği beyitte boşanma veya ölüm beklentisi bağlamında kök şu şekilde yer alır: تَرَبَّصْ بها رَيْبَ المَنُونِ لعلّها / تُطَلَّقُ يوماً |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi kullanımında bir yerde belirli bir süre konaklayıp duruma bakmak için لي بالبصرة رُبْصة veya satıştaki malın durumunu görmek için ليس في البيع ربصة denilerek tereddüt ve tehir payı ifade edilmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Arapça ربص kökü, Sami dillerinin genelinde geniş bir morfolojik yayılıma sahip olmaktan ziyade, Güney ve Batı Sami havzasında belirli bir amaca matuf olarak durma, yere çökme, sinme ve fırsat gözetleme anlam alanıyla irtibatlı görünmektedir. Kökün ilk iki ünsüzü olan رب çekirdeği, Sami dillerinde bağlama, tutma ve sabit kılma kökleriyle ortak bir arka plana dayanır. Özellikle Arapçadaki ربض (hayvanın yere çöküp hareketsiz kalması, barınakta yatması) kökü ile yakın fonetik ve anlamsal bir geçişkenlik arz eder; ض ile ص arasındaki sertleşme ve sürtünmeli temas, pasif çöküş halini maksatlı bir av veya fırsat bekleme odağına çevirmiştir. İbranice ve Aramicede doğrudan aynı üçlü kökten türeyen yaygın bir isim formu sınırlı olmakla birlikte, sinerek veya durarak zamanın geçmesini bekleme semantiği Arap dilinde özgülleşerek hem ticari bir terim (ihtikâr/fiyat bekleme) hem de hukuki ve stratejik bir süre tayini haline gelmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ربض ve ربط kökleriyle semantik akrabalık | Hayvanın sinmesi, yere çöküp beklemesi ve bir şeye bağlanıp kalması anlamından hareketle, zihinsel ve stratejik olarak bir sonucu beklemeye evrilmiştir. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami durağanlık ve sinme kökleri | Hayvanın pusuya yatması veya barınakta hareketsiz kalması biçimindeki köklerle akraba olup Arapçada soyut süre bekleyişine dönüşmüştür. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında Afro-Asyatik katmanda doğrulanmış birebir eşsesli kök kaydı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ربص | Anlamlı | Beklemek, gözetlemek | Hedef kök; vakit veya fırsat kollamak. | Kur'an'da geçer |
| رصب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| برص | Anlamlı | Alacalık, beyaz leke | Deride beliren beyazlık, lekelenme ve ayrışma. | Kur'an'da geçer |
| بصر | Anlamlı | Görmek, idrak etmek | Gözle veya basiretle bir nesneyi açıkça fark etmek. | Kur'an'da geçer |
| صرب | Anlamlı | Ekşitmek, toplamak, katılaşmak | Sütün kapta toplanıp ekşimesi, suyun birikmesi. | Kur'an'da geçmez |
| صبر | Anlamlı | Kendini tutmak, direnmek | Nefsi telaştan, sızlanmaktan alıkoyup sabit tutmak. | Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ربص | Merkez | Beklemek, zaman kollamak | Belirli bir akıbeti, faydayı veya zararı gözeterek hesaplı bekleyiş | Sonucun ne olacağına kilitlenmiş, süreli veya amaçlı duruş |
| نظر | Komşu | Bakmak, mühlet tanımak | Gözle bakmak veya birine süre verip ertelemek | Görsel temas ve süre tanıma boyutu ağır basar |
| رصد | Komşu | Gözetlemek, pusu kurmak | Harekete geçmek üzere bir yol üzerinde dikkatle tetikte durmak | Yol üstünde doğrudan pusu kurma ve yakalama odağı vardır |
| رقب | Komşu | Denetlemek, intizar etmek | Bir şeyin korunması veya gelişimini takip ederek beklemek | Koruma, gözetim ve denetim kastı öne çıkar |
| عجل | Zıt | Acele etmek, öne almak | Vaktinden önce bir şeyi istemek veya harekete geçmek | Süreye ve olgunlaşmaya sabretmeyip süreci hızlandırma çabası |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ربص | Beklemek, fırsat/vakit kollamak | Bir sonucun veya sürenin bitmesini amaçlı biçimde bekleme | Kesin |
| Latince | expectare, speculari | Beklemek, gözetlemek, kollamak | Zihnin bir olayın vukuuna odaklanarak beklemesini karşılar; ancak fıkhî iddet boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | to await, to bide time, to watch for | Vaktini beklemek, zaman kollamak, gözetlemek | Olayın gelişini stratejik olarak bekleme nüansını verir; fıkhî süreyi tam karşılamaz | Güçlü |
| Almanca | abwarten, lauern | Sonucu beklemek, pusuya yatıp kollamak | Bir durumun olgunlaşmasını veya karşı tarafın düşüşünü bekleme yönünü karşılar | Güçlü |
| Fransızca | guetter, temporiser | Zaman kazanmak, fırsat kollamak, beklemek | Süreci ağırdan alma ve uygun anı gözleme durumunu iyi yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Kadının iddet beklemesi | Hukuki/biyolojik bekleme süresi | Boşanmış veya eşi vefat etmiş kadınların evlenmeksizin rahim temizliği ve yas için beklemesi (Bakara 2:228, Bakara 2:234) |
| Îlâ süresinin beklenmesi | Evlilik bağında yasal mühlet | Eşine yaklaşmamaya yemin eden kocaya tanınan dört aylık yasal düşünme ve bekleme süresi (Bakara 2:226) |
| Düşmana akıbet biçme | Stratejik ve psikolojik bekleyiş | Müminlerin ve inkârcıların karşılıklı olarak ilahî yardım veya helak beklemesi (Tevbe 9:52, Tûr 52:30, Tûr 52:31) |
| Münafıkların fırsat kollaması | Şüpheci ve çıkarcı bekleyiş | Müminlerin başına bir felaket veya zamanın ters dönmesini gözetleme hali (Nisâ 4:141, Tevbe 9:98) |
| İman ve eylemde erteleme | Tereddüt ve gevşeklik | Münafıkların kalplerindeki nifak sebebiyle hakikate teslim olmayıp oyalanmaları ve ertelemeleri (Hadîd 57:14) |
| İlahî tehdit ve meydan okuma | Hükmün tecellisini bekleme emri | Hakka direnenlere karşı ilahî sonucun kaçınılmazlığını bildiren uyarı ve meydan okuma (Tevbe 9:24, Tâhâ 20:135, Mü'minûn 23:25) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ecel, kader ve akıbet beklentisi | Ölümün ve ilahî yardımın vaktinin belirlenmişliği karşısında insanın takındığı tavır | İlahî vaadin ve cezanın vaktine dair teslimiyet veya kuşku |
| Fıkıh | İddet ve îlâ süreleri, ihtikâr yasağı | Kadının yeniden evlenemeyeceği süre sınırı; eşlerin ayrılık süreci; malı pahalansın diye bekletme | Hukuken belirlenmiş bekleme yükümlülüğü ve ekonomik süreyi kötüye kullanma |
| Tefsir | Karşılıklı meydan okuma (müterabbisûn) | Müminlerin şehadet/zafer bekleyişi ile kâfirlerin dünya azabı/helak bekleyişinin karşılaştırılması | İki zıt zihniyetin geleceğe yönelik beklenti farkı |
| Hadis | Fitne ve zamanın getirecekleri (devâir) | Zor zamanlarda acele etmeyip fitnenin yatışmasını bekleme veya düşmanın devâir beklemesi | Belirsizlik anında teenni ile hareket etme ve niyet kontrolü |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahî adaletin tecellisi | İntizar ve sebat | Hak ile batılın nihai sonucunu Allah'ın vadine güvenerek tevekkülle beklemek | Müminin zaman karşısında telaşa kapılmadan hakikatte direnmesini sağlar. | Kesin |
| İlmi | Olguların olgunlaşması | Gözlem süresi | Deney veya inceleme konusunun doğal süresini tamamlamasını beklemek | Sürecin tabiatına müdahale etmeden neticeyi tespit etme yöntemidir. | Güçlü |
| Siyasi | Güç dengeleri ve konjonktür | Stratejik bekleme | Muarızın zayıflamasını veya uygun şartların oluşmasını kollamak | Münafıkça pusuda durma ile basiretli stratejik ihtiyat arasındaki farkı belirler. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve arz dengesi | İhtikâr veya stoklama | Fiyat artışı bekleyerek malı piyasadan çekmek ya da piyasayı gözetlemek | Varlıkların dolaşımını kasten durdurarak haksız kâr kollama sapmasına yol açabilir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gecikme fonksiyonu veya eşik süresi (time delay / latency) | Bir girdinin sisteme verilmesinden sonra çıktının oluşması için gereken zorunlu bekleme aralığı; sistemin kendi durumunu değiştirmeden potansiyelini koruyarak zaman geçirmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bekleme stratejisi ve hukuki askı hali (moratoryum / strategic waiting) | Bireyin veya kurumun eyleme geçmeyerek mevcut hukuki statüyü koruması, şartların netleşmesini ve belirsizliğin giderilmesini beklemesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece pasif, çaresiz ve tembelce bir bekleyiş veya sıradan bir zaman geçirme olarak algılanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök; hukuki yükümlülük taşıyan süreleri (iddet), nifakın çıkarcı pususunu, müminin izzetli ve vakarlı tevekkülünü ve ilahî hükmün kaçınılmazlığını kuşatan dinamik ve maksatlı bir duruşu ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Terabbus emredilen ayetlerde müminlere hareketsizlik veya rehavet tavsiye edildiği zannedilebilir; oysa burada kastedilen şey, kendi görevini yaptıktan sonra ilahî kanunun işleyişine güvenerek sabırla sonucu gözlemektir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an muhataplarının geleceğe bakışını, zaman bilincini ve niyet eksenlerini ortaya koyar. İnsanın beklerken dahi nötr olmadığını, bekleyişinin arkasındaki maksadın (nifak, iman, fıkhî sorumluluk) onun ahlaki konumunu belirlediğini öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukukunda iddet ve îlâ sürelerini belirleyen ahkâm ayetlerinde (Bakara Suresi); münafıkların psikolojisini ve siyasi tavrını deşifre eden Medine dönemi mücadele ayetlerinde (Tevbe, Nisâ ve Hadîd sureleri). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanların tarih içindeki bekleyişinin kaderci bir atalet değil, ilahî vaade dayalı stratejik bir direnç olduğunu; inkârcıların ve münafıkların beklemesinin ise korku ve hasede dayalı bir kuruntu olduğunu göstererek bekleyiş kavramını ıslah eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTicarette veya arazide bir şeyin vaktini, fiyat değişimini ya da oluşunu kollamak üzere hareketsiz durup elde tutmak.
- Soyut anlamBelirli bir amaca, hesaplaşmaya veya yasal süreye kilitlenmiş, zihinsel ve iradi arka planı olan maksatlı bekleyiş.
- Sistematik karşılıkSistemin içsel durumunu değiştirmeden, dışsal bir olayın veya yasal bir eşiğin tamamlanmasına kadar eylemi bilinçli olarak askıya alma fonksiyonu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sistemin başlangıçtaki sabit duruşunu ve korunan halini, beklenen mühlet veya süreyi (iddet veya gözetleme süresi), bu süre boyunca sistemin durum değiştirmeksizin sabit kaldığını ifade eden Dirac delta fonksiyonunu temsil eder. terabbus eylemidir; zaman integrali süresince mevcut durum korunur ve belirlenen sürenin sonunda () hedeflenen veya kaçınılmaz olan akıbeti (sonuç, ilahî hüküm ya da yeni hukuki durum) açığa çıkar.